Bạn được huỷ bỏ một hợp đồng dân sự khi bên kia vi phạm nghiêm trọng, tức vi phạm đến mức bạn không đạt được mục đích của việc ký kết; khi bên kia vi phạm đúng điều mà hai bên đã thoả thuận là điều kiện huỷ; hoặc trong các trường hợp luật quy định như chậm thực hiện quá hạn đã được yêu cầu. Huỷ bỏ phải được thông báo ngay cho bên kia. Sau khi huỷ, hợp đồng coi như không có hiệu lực từ đầu, hai bên hoàn trả cho nhau những gì đã nhận, và bên có lỗi bồi thường thiệt hại.
Huỷ hợp đồng là quyền nặng nhất trong tay bên bị vi phạm, và cũng là quyền dễ phản tác dụng nhất. Huỷ khi chưa đủ căn cứ, chính bạn thành bên vi phạm. Huỷ mà không báo, bạn có thể phải bồi thường cho bên kia. Bài này đi qua điều kiện, cách thông báo, khác biệt với đơn phương chấm dứt, và cách tính hoàn trả cho các giao dịch đời thường.
Ba căn cứ để huỷ bỏ hợp đồng
Căn cứ thứ nhất là thoả thuận của chính hai bên. Nếu giấy tay ghi "quá ngày 15 chưa giao hàng thì bên mua có quyền huỷ", thì khi điều đó xảy ra bạn huỷ được mà không cần tranh luận về mức độ nghiêm trọng. Đây là lý do nên viết sẵn điều kiện huỷ cho những điểm bạn thật sự quan tâm.
Căn cứ thứ hai là vi phạm nghiêm trọng. Bộ luật Dân sự 2015 giải thích vi phạm nghiêm trọng là việc không thực hiện đúng nghĩa vụ của một bên đến mức làm cho bên kia không đạt được mục đích của việc giao kết hợp đồng. Thước đo là mục đích: mua con bò giống để phối giống mà con bò được giao không có khả năng sinh sản; thuê thợ chụp ảnh đám cưới mà thợ không đến. Vi phạm nhỏ, sửa được, không làm mất mục đích thì không phải căn cứ huỷ.
Căn cứ thứ ba là các trường hợp luật quy định riêng. Với hợp đồng, có ba trường hợp hay gặp: chậm thực hiện mà bên kia đã yêu cầu làm trong thời hạn hợp lý nhưng vẫn không làm; bên có nghĩa vụ không có khả năng thực hiện được một phần hoặc toàn bộ khiến mục đích không đạt được; và tài sản là đối tượng của hợp đồng bị mất, hư hỏng mà không thể hoàn trả, đền bù bằng tài sản khác hoặc sửa chữa.
Huỷ bỏ và đơn phương chấm dứt: chọn cái nào
Hai quyền này hay bị dùng lẫn. Khác biệt chính nằm ở hậu quả với phần việc đã làm.
| Tiêu chí | Huỷ bỏ hợp đồng | Đơn phương chấm dứt |
|---|---|---|
| Hiệu lực | Không có hiệu lực từ thời điểm giao kết | Chấm dứt từ khi bên kia nhận thông báo |
| Phần đã thực hiện | Hai bên hoàn trả cho nhau những gì đã nhận | Phần đã làm vẫn được thanh toán theo thoả thuận |
| Hợp với loại hợp đồng | Giao dịch một lần: mua bán một món, đặt làm một món | Quan hệ kéo dài: thuê theo tháng, dịch vụ định kỳ, giúp việc |
| Ví dụ | Mua máy bơm cũ, máy hỏng nặng ngay từ đầu, trả máy lấy tiền | Thuê người dạy kèm theo tháng, người dạy nghỉ liên tục, dừng từ tháng sau |
| Điều khoản còn giữ | Phạt vi phạm, bồi thường, giải quyết tranh chấp | Phạt vi phạm, bồi thường, giải quyết tranh chấp |
Với hợp đồng kéo dài, huỷ bỏ toàn bộ thường không hợp lý vì phần dịch vụ đã nhận không thể "trả lại". Đơn phương chấm dứt cho phép dừng từ một thời điểm và thanh toán sòng phẳng phần đã làm. Chấm dứt không có căn cứ thì bên chấm dứt bị coi là bên vi phạm.
Thông báo huỷ: các bước
Luật yêu cầu bên huỷ phải thông báo ngay cho bên kia; không thông báo mà gây thiệt hại thì phải bồi thường. Một thông báo tốt có những phần sau:
- Xác định rõ hợp đồng bị huỷ: ngày thoả thuận, nội dung chính, hình thức.
- Nêu căn cứ huỷ: vi phạm cụ thể nào, từ khi nào, vì sao vi phạm đó làm bạn không đạt mục đích; hoặc trích điều kiện huỷ đã thoả thuận.
- Nhắc lại các lần bạn đã yêu cầu khắc phục và hạn đã cho, nếu căn cứ là chậm thực hiện.
- Tuyên bố rõ ràng: bạn huỷ bỏ hợp đồng kể từ ngày gửi thông báo. Tránh câu nước đôi như "chắc em thôi không làm nữa".
- Đề nghị cách hoàn trả: bạn trả lại gì, đề nghị bên kia trả lại gì, ở đâu, trong bao lâu.
- Nêu khoản bồi thường bạn đề nghị nếu đã tính được, hoặc báo sẽ gửi sau kèm chứng từ.
- Gửi bằng cách chứng minh được bên kia đã nhận, và giữ một bản giống hệt.
Một thông báo huỷ không cần lời lẽ gay gắt. Càng điềm tĩnh và có căn cứ, nó càng khó bị bên kia biến thành câu chuyện "bên kia tự ý bỏ ngang".
Sau khi huỷ: hoàn trả những gì
Hậu quả cơ bản là hai bên hoàn trả cho nhau những gì đã nhận. Người bán trả lại tiền, người mua trả lại hàng; bạn trả lại đồ đã thuê, bên cho thuê trả lại tiền thuê cho phần thời gian chưa dùng. Nếu không trả lại được bằng hiện vật, như vật liệu đã gắn vào nhà, thì hoàn trả bằng tiền. Chi phí cho việc hoàn trả thường do bên có lỗi gánh.
Hoàn trả thường diễn ra đồng thời để không ai phải tin ai trước. Hẹn một buổi, có người làm chứng, lập biên bản ngắn: món đồ trả lại trong tình trạng nào, số tiền hoàn bao nhiêu, ai nhận. Với đồ đã qua sử dụng một thời gian, hai bên có thể phải tính đến hao mòn hoặc lợi ích bên kia đã thu được, và đây là chỗ dễ cãi nhau nhất; ghi chép tình trạng ngay từ lúc bàn giao ban đầu sẽ giúp rất nhiều.
Bên bị thiệt hại vì vi phạm của bên kia được bồi thường. Huỷ hợp đồng không xoá quyền đòi bồi thường, cũng không xoá điều khoản phạt vi phạm hay điều khoản về giải quyết tranh chấp mà hai bên đã thoả thuận. Nói cách khác, bạn vừa thoát khỏi hợp đồng, vừa giữ quyền đòi bù phần đã mất.
Những sai lầm làm việc huỷ phản tác dụng
Huỷ vì vi phạm nhỏ. Người mua phát hiện chiếc tủ có một vết xước nhỏ đã được nói trước, rồi tuyên bố huỷ để lấy lại tiền vì tìm được nơi rẻ hơn. Đây không phải vi phạm nghiêm trọng; nếu cố huỷ, người mua có thể bị coi là bên vi phạm.
Huỷ mà không cho cơ hội sửa với vi phạm chậm. Với chậm thực hiện, trừ việc gắn với mốc cố định, luật yêu cầu ra hạn hợp lý trước khi huỷ. Bỏ qua bước này là mất căn cứ.
Huỷ bằng hành động thay vì bằng lời. Tự ý thay khoá không cho thợ vào làm, tự mang đồ thuê đi trả mà không nói gì: bên kia có thể không hiểu bạn đã huỷ, hoặc hiểu rằng bạn mới là người cản trở họ thực hiện.
Giữ cả hai đường. Đã thông báo huỷ nhưng vẫn giữ món hàng và tiếp tục dùng, hoặc vẫn để thợ làm tiếp phần khác. Hành vi mâu thuẫn làm yếu căn cứ huỷ và gây rối khi tính hoàn trả.
Quên phần thiệt hại của chính mình. Nhiều người chỉ đòi lại tiền đã trả mà quên chi phí phát sinh. Hãy tính đủ ngay từ thông báo huỷ, kèm chứng từ.
Một vụ huỷ đi từ đầu đến cuối
Ví dụ giả định: chị Hạnh ở Hải Phòng mua lại của một người quen một chiếc máy bơm nước cũ cho ao nuôi tôm với giá 9 triệu, người bán nhắn rõ "máy chạy khoẻ, bơm đủ cho ao hai sào". Chị trả đủ tiền, nhận máy. Ngày đầu chạy, máy chỉ đẩy được một dòng nước yếu, đến ngày thứ ba thì cháy cuộn dây. Thợ địa phương xem và kết luận cuộn dây đã được quấn lại từ trước, máy không thể bơm đủ lưu lượng như mô tả.
Chị nhắn cho người bán ngay hôm đó, gửi ảnh, video máy chạy và lời nhận xét của thợ, đề nghị người bán đến xem. Người bán bảo do chị dùng sai cách. Chị gửi tiếp một văn bản: nêu lại lời mô tả của người bán, kết quả kiểm tra, và nói rõ mục đích mua là bơm cho ao hai sào, nay không đạt; chị huỷ bỏ hợp đồng mua bán, đề nghị người bán nhận lại máy và hoàn 9 triệu trong một tuần, đồng thời đề nghị trả tiền công thợ kiểm tra có hoá đơn.
Người bán chưa đồng ý ngay nhưng nhận lời gặp. Hai bên nhờ trưởng thôn ngồi cùng, thợ thứ hai do người bán chọn đến xem và cũng xác nhận cuộn dây quấn lại. Cuối cùng người bán nhận lại máy và hoàn tiền làm hai đợt, có biên bản ký tên. Điểm mấu chốt giúp chị Hạnh không phải đi xa hơn: lời mô tả bằng chữ của người bán, kết luận của thợ có từ sớm, và một thông báo huỷ nói rõ căn cứ thay vì một tin nhắn bực bội.
Khi nào nên hỏi ý kiến người có chuyên môn trước khi huỷ
Huỷ bỏ là bước khó quay lại. Nếu bạn còn phân vân vi phạm đã đủ nghiêm trọng chưa, nếu số tiền đáng kể so với thu nhập của gia đình, hoặc nếu bên kia đã có dấu hiệu sẽ phản ứng mạnh, thì nên hỏi ý kiến người có chuyên môn trước khi gửi thông báo. Bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn với bộ chứng cứ và dòng thời gian đã chuẩn bị, để được xem căn cứ huỷ có vững không.
Một số loại hợp đồng có quy định riêng về hình thức hoặc thủ tục, như tặng cho hay mua bán tài sản phải đăng ký, hợp đồng có liên quan đến nhà đất. Huỷ những hợp đồng này có thể kéo theo thủ tục ở cơ quan đăng ký, nên càng cần hỏi kỹ. Còn với hợp đồng mà chính bạn nghi ngờ đã vô hiệu từ đầu, như do bị lừa dối khi ký, thì đó là một con đường pháp lý khác với huỷ bỏ do vi phạm, và cần được xem xét riêng.
Cuối cùng, nhớ rằng thông báo huỷ chưa phải là hết chuyện. Nếu bên kia không chịu hoàn trả, bạn vẫn phải đi qua thương lượng, hoà giải, và có thể là khởi kiện. Căn cứ huỷ vững và thông báo rõ ràng là nền móng cho mọi bước sau.
Câu hỏi thường gặp
Huỷ hợp đồng có cần bên kia đồng ý không?
Không. Khi có căn cứ, bạn đơn phương thực hiện quyền huỷ bằng việc thông báo cho bên kia. Nếu bên kia không đồng ý với căn cứ đó, tranh chấp sẽ được giải quyết qua thương lượng, hoà giải hoặc toà án.
Thông báo huỷ bằng tin nhắn có được không?
Được, nếu tin nhắn thể hiện rõ việc huỷ, căn cứ huỷ và bạn chứng minh được bên kia đã nhận. Với giao dịch giá trị lớn hoặc bên kia đã chặn liên lạc, nên gửi thêm văn bản qua bưu điện có báo phát.
Đã huỷ hợp đồng rồi có còn đòi được tiền phạt không?
Có, nếu hợp đồng có thoả thuận phạt vi phạm. Luật giữ lại các thoả thuận về phạt vi phạm, bồi thường thiệt hại và giải quyết tranh chấp sau khi hợp đồng bị huỷ.
Đồ đã dùng một thời gian thì hoàn trả thế nào?
Hai bên hoàn trả những gì đã nhận; nếu đồ đã hao mòn hoặc bên giữ đồ đã được hưởng lợi từ việc dùng, việc tính toán sẽ phức tạp hơn. Biên bản tình trạng lúc giao ban đầu và lúc trả lại là căn cứ quan trọng nhất.
Huỷ sai thì hậu quả là gì?
Nếu không có căn cứ, việc bạn ngừng thực hiện và đòi hoàn trả có thể bị coi là vi phạm hợp đồng. Bên kia khi đó có quyền đòi bạn tiếp tục thực hiện, đòi bồi thường, hoặc chính họ huỷ hợp đồng vì bạn vi phạm.
Hợp đồng chỉ bị vi phạm một phần thì có huỷ một phần được không?
Với những hợp đồng chia được thành nhiều phần độc lập, như giao hàng nhiều đợt, có thể xem xét huỷ phần bị vi phạm mà giữ phần còn lại. Nên nói rõ phạm vi huỷ trong thông báo để tránh hiểu lầm.