Tài sản tặng riêng cho một đứa trẻ — chiếc lắc vàng ông bà cho, tiền mừng tuổi, sổ tiết kiệm họ hàng gửi tên cháu — về pháp lý là tài sản riêng của đứa trẻ, không phải tài sản của cha mẹ. Cha mẹ có quyền và trách nhiệm quản lý thay khi con còn nhỏ, nhưng quản lý không đồng nghĩa với sở hữu.
Điều này nghe có vẻ hiển nhiên, nhưng trong thực tế nhiều gia đình nhập chung tiền của con vào quỹ chi tiêu, bán vàng của con để sửa nhà, rồi sau đó không ai còn nhớ khoản nào của ai. Khi cha mẹ ly hôn, khi ông bà muốn biết món quà mình tặng còn hay mất, hoặc khi con lớn lên hỏi lại, câu chuyện trở nên khó nói.
Bài này giải thích ai được nhận thay cho trẻ ở từng độ tuổi, cha mẹ được làm gì và không được làm gì với tài sản của con, và người tặng nên làm gì để món quà đến đúng tay đứa trẻ.
Trẻ ở từng độ tuổi nhận quà thế nào
Tặng cho là hợp đồng nên cần người nhận đồng ý. Với người chưa thành niên, Bộ luật Dân sự 2015 chia theo độ tuổi để xác định ai đồng ý thay hoặc cùng đồng ý:
| Độ tuổi | Ai xác lập việc nhận | Ghi chú thực tế |
|---|---|---|
| Chưa đủ 6 tuổi | Người đại diện theo pháp luật, thường là cha mẹ | Món quà nhỏ trao tận tay trẻ vẫn bình thường; món lớn cha mẹ nhận thay |
| Từ đủ 6 đến chưa đủ 15 tuổi | Cần người đại diện đồng ý, trừ giao dịch phục vụ sinh hoạt hằng ngày phù hợp lứa tuổi | Quà sinh nhật, tiền mừng tuổi nhỏ trẻ tự nhận được |
| Từ đủ 15 đến chưa đủ 18 tuổi | Tự xác lập, trừ giao dịch liên quan bất động sản, động sản phải đăng ký và trường hợp luật yêu cầu | Nhận xe, nhận nhà đất cần người đại diện đồng ý |
Bảng trên trả lời câu hỏi ai đứng ra nhận. Còn món quà thuộc về ai thì câu trả lời không đổi theo độ tuổi: tài sản được tặng riêng cho trẻ là tài sản riêng của trẻ. Vì vậy, khi tặng món có giá trị, người tặng nên nói hoặc ghi rõ "tặng cho cháu", không phải "tặng cho gia đình cháu".
Tiền mừng tuổi, quà sinh nhật: của con hay của cha mẹ
Tiền mừng tuổi là câu hỏi quen thuộc mỗi dịp Tết. Về pháp lý, khoản tiền họ hàng trao cho đứa trẻ với ý định mừng tuổi đứa trẻ là tài sản tặng cho đứa trẻ. Cha mẹ giữ hộ là việc quản lý tài sản của con, không làm khoản tiền đổi chủ. Pháp luật không cấm cha mẹ dùng tiền đó cho nhu cầu của chính đứa trẻ — mua sách, đóng học, mua quần áo.
Vấn đề đặt ra khi khoản tiền được dùng cho việc không liên quan đến đứa trẻ. Với số nhỏ trong sinh hoạt gia đình, hiếm khi có ai tranh cãi. Với số lớn, như vàng được tặng dịp đầy tháng hay một khoản tiết kiệm đáng kể, việc cha mẹ đem đi tiêu cho việc riêng có thể bị coi là không đúng với nghĩa vụ quản lý tài sản của con.
Một thói quen nhỏ giúp tránh rắc rối: ghi lại các khoản quà giá trị của con, ai tặng, khi nào, đang để ở đâu. Không cần phức tạp, một trang sổ hay một tệp ghi chú là đủ. Khi cần dùng tiền của con cho việc của con, ghi thêm một dòng. Sau này, nếu có ai hỏi lại, đó là câu trả lời rõ ràng nhất.
Cha mẹ quản lý tài sản riêng của con: được gì, không được gì
Quản lý thay khi con còn nhỏ. Theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014, cha mẹ quản lý tài sản riêng của con chưa đủ 15 tuổi. Con từ đủ 15 tuổi trở lên có thể tự quản lý tài sản riêng hoặc nhờ cha mẹ quản lý. Quản lý gồm giữ gìn, bảo quản, không để tài sản hao hụt do lơ là.
Định đoạt phải vì lợi ích của con. Khi cha mẹ quyết định bán, cầm cố, sử dụng tài sản riêng của con dưới 15 tuổi, việc đó phải vì lợi ích của con. Với con từ đủ 9 tuổi trở lên, cha mẹ cần xem xét nguyện vọng của con. Đây là nguyên tắc, không phải thủ tục giấy tờ, nhưng là căn cứ quan trọng khi có tranh chấp.
Người tặng có thể chỉ định người quản lý. Luật có tính đến trường hợp người tặng cho đã chỉ định người khác quản lý tài sản tặng cho con. Ví dụ giả định: ông bà tặng cháu một khoản tiền và ghi rõ do bác ruột quản lý tới khi cháu đủ tuổi trưởng thành. Khi đó việc quản lý thực hiện theo chỉ định này.
Không được coi là tài sản chung của vợ chồng. Tài sản riêng của con không nằm trong khối tài sản chung của cha mẹ. Khi cha mẹ ly hôn, tài sản của con không đem ra chia; người trực tiếp nuôi con thường tiếp tục quản lý tài sản đó cho con.
Vàng, sổ tiết kiệm, nhà đất đứng tên trẻ
Với vàng, trang sức, tiền mặt, việc tặng hoàn tất khi trao. Vấn đề là chứng minh món đồ thuộc về trẻ. Một tờ giấy ngắn của người tặng ghi "tặng cho cháu …, giao cho bố mẹ cháu giữ hộ", có chữ ký người tặng và người nhận giữ hộ, là đủ để về sau không ai lẫn với vàng của gia đình.
Sổ tiết kiệm đứng tên trẻ là cách làm phổ biến. Việc mở và rút tiền cho người chưa thành niên phụ thuộc quy định của từng tổ chức tín dụng, thường cần người đại diện theo pháp luật. Nên hỏi ngân hàng trước về điều kiện rút trước hạn, ai được ký, giấy tờ cần mang theo.
Nhà đất tặng cho trẻ phải theo đúng hình thức tặng cho bất động sản: văn bản công chứng hoặc chứng thực, đăng ký biến động, người đại diện theo pháp luật đứng ra thực hiện thay. Sau khi đứng tên trẻ, việc bán, thế chấp tài sản đó về sau bị ràng buộc bởi nguyên tắc "vì lợi ích của con", nên các tổ chức hành nghề công chứng thường xem xét rất kỹ. Thủ tục sang tên thuộc chuyên mục khác; ở đây chỉ lưu ý cha mẹ nên cân nhắc trước rằng tài sản đứng tên con sẽ khó định đoạt hơn tài sản đứng tên mình.
Những tình huống gia đình hay gặp
Một số tình huống dưới đây là ví dụ giả định, gom từ những câu hỏi phổ biến, để thấy nguyên tắc áp vào thực tế thế nào:
- Cha mẹ bán vàng của con để trả nợ riêng. Không đúng với nghĩa vụ quản lý tài sản của con. Nếu sau này có tranh chấp, đây là khoản cha mẹ có thể phải hoàn lại cho con.
- Ông bà tặng cháu, cha mẹ muốn đổi sang tặng anh chị em khác. Món quà đã là của đứa trẻ được tặng; cha mẹ không thể tự chuyển cho người con khác.
- Cha mẹ ly hôn, một bên giữ sổ tiết kiệm của con. Sổ là tài sản của con; người nuôi con thường tiếp tục quản lý, không chia đôi như tài sản vợ chồng.
- Con 16 tuổi được tặng xe máy. Việc nhận tài sản phải đăng ký cần người đại diện đồng ý; ngoài ra còn có quy định về độ tuổi điều khiển từng loại xe mà gia đình cần tìm hiểu riêng.
- Người tặng hỏi lại món quà sau nhiều năm. Nếu có ghi chép rõ khoản tiền đã dùng vào việc học, việc chữa bệnh của trẻ, cha mẹ dễ dàng giải thích.
Điểm chung của các tình huống là một tờ giấy đơn giản khi nhận và một cuốn sổ ghi chép khi dùng giúp tránh phần lớn tranh cãi. Không cần thủ tục cầu kỳ.
Khi con đủ tuổi: giao lại tài sản và những câu hỏi khó
Đến khi con thành niên, con có toàn quyền với tài sản riêng của mình. Việc cha mẹ quản lý thay chấm dứt, và về nguyên tắc tài sản cần được giao lại cho con: sổ tiết kiệm, vàng, giấy tờ nhà đất đứng tên con. Với nhiều gia đình, đây là lúc những khoản quà năm xưa được nhắc lại, và câu hỏi "tiền mừng tuổi của con mười mấy năm đi đâu" bắt đầu xuất hiện.
Pháp luật không đòi cha mẹ lập báo cáo chi tiêu cho con. Nhưng khi con đòi lại một tài sản cụ thể đã được tặng riêng — ví dụ bộ vàng ông bà cho lúc đầy tháng — mà cha mẹ đã bán để tiêu cho việc không liên quan đến con, con có cơ sở để yêu cầu hoàn trả giá trị. Chuyện ra toà giữa cha mẹ và con hiếm khi xảy ra, nhưng câu chuyện gia đình thì có thể căng thẳng kéo dài.
Cách nhẹ nhàng nhất là coi việc giao lại tài sản như một dịp trò chuyện: cho con xem ghi chép, giải thích khoản nào đã dùng cho con học hành, chữa bệnh, khoản nào còn lại. Những gia đình giữ thói quen ghi chép từ đầu thường vượt qua thời điểm này dễ dàng, còn những gia đình không ghi gì thì phải dựa vào trí nhớ của nhiều người, mà trí nhớ thì hay khác nhau.
Người tặng nên làm gì để món quà đến đúng tay đứa trẻ
Với món quà có giá trị đáng kể, người tặng có thể làm theo trình tự sau:
- Nói và ghi rõ người được tặng là đứa trẻ, không phải cha mẹ hay "gia đình".
- Chọn hình thức phù hợp: vàng, tiền mặt có giấy ghi nhận; tiền tiết kiệm mở sổ đứng tên trẻ; nhà đất làm văn bản công chứng.
- Nếu muốn người khác ngoài cha mẹ quản lý, ghi rõ người quản lý và thời điểm giao lại cho trẻ.
- Nếu có mục đích, ví dụ để dành cho việc học, ghi mục đích đó; cân nhắc làm thành điều kiện cụ thể nếu muốn ràng buộc.
- Giao giấy ghi nhận cho người quản lý và giữ một bản cho mình.
Với cha mẹ nhận thay, nên giữ món quà tách khỏi tài sản chung của gia đình — tài khoản riêng, hộp riêng — và ghi chép mỗi lần dùng cho con.
Câu hỏi thường gặp
Tiền mừng tuổi của con, cha mẹ có được tiêu không?
Tiền mừng tuổi trao cho trẻ là tài sản của trẻ. Cha mẹ quản lý và có thể dùng cho nhu cầu của chính đứa trẻ như học hành, quần áo, chữa bệnh. Dùng số lớn cho việc riêng của cha mẹ không đúng với nghĩa vụ quản lý tài sản của con.
Trẻ 10 tuổi có được tự nhận quà giá trị lớn không?
Trẻ từ đủ 6 đến chưa đủ 15 tuổi chỉ tự xác lập giao dịch phục vụ sinh hoạt hằng ngày phù hợp lứa tuổi. Quà giá trị lớn cần người đại diện theo pháp luật, thường là cha mẹ, đồng ý hoặc nhận thay.
Ông bà tặng cháu vàng, cha mẹ ly hôn thì vàng chia thế nào?
Vàng tặng riêng cho cháu là tài sản riêng của cháu, không thuộc khối tài sản chung của vợ chồng nên không đem ra chia. Người trực tiếp nuôi cháu thường tiếp tục quản lý. Giấy ghi nhận việc tặng giúp chứng minh rõ.
Có thể tặng nhà đất cho con dưới 18 tuổi không?
Có. Người chưa thành niên vẫn có thể được tặng cho nhà đất; người đại diện theo pháp luật thực hiện thủ tục thay. Sau đó việc bán, thế chấp tài sản này phải vì lợi ích của con nên thường được xem xét kỹ.
Con bao nhiêu tuổi thì tự quản lý tài sản riêng?
Theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014, con từ đủ 15 tuổi có thể tự quản lý tài sản riêng hoặc nhờ cha mẹ quản lý. Với một số giao dịch như bất động sản, động sản phải đăng ký, người dưới 18 tuổi vẫn cần người đại diện đồng ý.
Người tặng có thể quy định khi nào cháu được dùng tiền không?
Có thể ghi rõ mục đích, người quản lý và thời điểm giao lại cho cháu. Nếu muốn ràng buộc chặt hơn, có thể làm tặng cho có điều kiện. Điều kiện nên cụ thể, khả thi và không trái pháp luật, đạo đức xã hội.