Khi bên kia chậm thực hiện nghĩa vụ, bạn có thể cho thêm hạn và đòi bù thiệt hại do chậm; nếu là chậm trả tiền thì đòi thêm lãi trên số tiền chậm trả; và nếu đã yêu cầu làm trong một thời hạn hợp lý mà họ vẫn không làm, bạn có quyền huỷ bỏ hợp đồng. Với những việc gắn chặt vào một mốc thời gian mà quá mốc là vô nghĩa, bạn có thể huỷ ngay khi mốc đã qua.
Chậm là dạng vi phạm phổ biến nhất trong hợp đồng giữa cá nhân: người mua khất nốt tiền, người bán lần lữa giao hàng, thợ hẹn tuần này rồi tuần sau. Nó cũng là dạng khó xử nhất, vì chậm một chút thì chưa muốn làm to chuyện, chậm nhiều thì đã thiệt. Bài này giúp bạn phân biệt các kiểu chậm, tính phần lãi và chi phí được đòi, và biết lúc nào ngừng chờ.
Chậm thực hiện nghĩa vụ là gì
Bộ luật Dân sự 2015 coi chậm thực hiện nghĩa vụ là việc nghĩa vụ chưa được thực hiện hoặc chỉ được thực hiện một phần khi thời hạn đã hết. Bên chậm phải thông báo ngay cho bên kia về việc chậm; nếu họ im lặng không báo, bạn có thêm một lý do để đánh giá thái độ của họ.
Muốn nói có chậm, phải có thời hạn. Nhiều thoả thuận giữa cá nhân không ghi ngày cụ thể mà chỉ ghi "làm nhanh", "khi nào có tiền trả". Với nghĩa vụ không có thời hạn, luật cho phép bên có quyền yêu cầu thực hiện vào bất cứ lúc nào nhưng phải báo trước cho bên kia một khoảng thời gian hợp lý. Nói cách khác, nếu thoả thuận không có hạn, thì chính lời yêu cầu có hạn của bạn sẽ tạo ra mốc để tính chậm từ đó.
Cũng cần tách chậm vì bên kia và chậm vì bạn. Nếu bạn chưa giao mặt bằng, chưa duyệt mẫu, chưa chuyển tiền đợt trước, thì việc bên kia chưa làm phần sau có thể chính đáng. Luật gọi trường hợp bạn không chịu nhận khi bên kia đã sẵn sàng giao là chậm tiếp nhận, và khi đó bạn mới là bên phải chịu rủi ro, chi phí phát sinh.
Các kiểu chậm và hướng xử lý
Ví dụ giả định trong hợp đồng đời thường. Hướng xử lý là gợi ý thường gặp, không phải kết luận cho mọi trường hợp.
| Kiểu chậm | Ví dụ | Hướng xử lý thường hợp lý |
|---|---|---|
| Chậm ít, chưa gây thiệt hại | Thợ hẹn xong thứ Hai, xong thứ Tư | Nhắc, ghi nhận, thường bỏ qua |
| Chậm kéo dài, vẫn cần việc | Thợ đóng tủ trễ ba tuần, vẫn muốn họ làm | Ra hạn mới bằng văn bản, đòi chi phí phát sinh nếu có |
| Chậm trả tiền | Người mua máy cày cũ khất nốt 20 triệu hai tháng | Đòi số tiền gốc kèm lãi chậm trả |
| Chậm làm mất mục đích | Thuê xe cho chuyến đi ngày 1, ngày 2 xe mới tới | Huỷ, đòi hoàn tiền và bồi thường thiệt hại |
| Chậm lặp lại nhiều lần | Mỗi đợt giao rau đều trễ, nhiều lần hỏng hàng | Yêu cầu làm đúng trong hạn hợp lý, quá hạn thì huỷ |
| Chậm vì bên bạn | Bạn chưa chọn màu gạch, thợ chưa lát được | Xử lý phần của mình trước, không tính là bên kia chậm |
Dòng cuối là chỗ người ta hay bỏ qua. Trước khi tính lãi hay đòi huỷ, hãy đọc lại tin nhắn xem có lần nào chính bạn làm chậm dây chuyền không.
Lãi chậm trả: đòi được bao nhiêu
Với nghĩa vụ trả tiền, Bộ luật Dân sự 2015 quy định bên chậm trả phải trả lãi trên số tiền chậm trả tương ứng với thời gian chậm. Nếu hai bên có thoả thuận về lãi chậm trả, mức thoả thuận không được vượt mức trần 20%/năm của Bộ luật. Nếu không có thoả thuận, lãi suất được xác định bằng một nửa mức trần đó, tức 10%/năm.
Cách tính đơn giản theo ví dụ giả định: người mua còn thiếu 20 triệu đồng, chậm 60 ngày, không có thoả thuận về lãi. Lãi chậm trả xấp xỉ 20.000.000 × 10% × 60 / 365, khoảng 329.000 đồng. Con số này nhỏ so với số gốc, nên trong thực tế lãi chậm trả hiếm khi là lý do chính để đòi, nhưng nó cho thấy chậm trả không phải "miễn phí", và nên được ghi vào lời yêu cầu.
Đừng nhầm lãi chậm trả với lãi vay. Đây không phải chuyện cho vay; đây là nghĩa vụ trả tiền mua hàng, tiền công, tiền thuê bị chậm. Cũng đừng tự đặt ra mức lãi cao hơn trần để "phạt" bên kia khi hai bên chưa từng thoả thuận; phần vượt sẽ không được chấp nhận và còn làm lời đòi của bạn kém tin cậy.
Chậm giao vật, chậm làm việc: đòi gì ngoài việc chờ
Chi phí phát sinh do chậm. Thuê chỗ ở tạm vì thợ sửa nhà làm trễ, thuê xe khác vì xe thuê không tới, thuê kho giữ hàng thêm mấy ngày: đây là những khoản có thể đòi bồi thường nếu có chứng từ và gắn được với việc chậm.
Thu nhập bị mất. Người bán không giao máy xay đúng hẹn khiến bạn phải ngừng xay thuê một tuần: phần thu nhập thực tế bị mất có thể đòi, nhưng cần chứng minh bằng sổ sách, đơn hàng bị huỷ, khách đã đặt trước.
Rủi ro với món hàng chưa giao. Trong mua bán, trừ khi hai bên thoả thuận khác, rủi ro đối với món hàng thường vẫn thuộc bên bán cho đến khi giao. Nếu trong thời gian người bán chậm giao mà món hàng bị hỏng vì một sự cố, người bán khó đẩy thiệt hại đó sang người mua, nhất là khi lẽ ra hàng đã phải được giao từ trước.
Thuê người khác làm tiếp. Với công việc, khi bên kia chậm quá hạn bạn đã ra, bạn có thể thuê người khác làm phần còn lại và đề nghị bên kia chịu phần chi phí hợp lý chênh lệch. Nên báo trước ý định này trong lời yêu cầu và giữ báo giá để chứng minh mức chi hợp lý.
Không tự trừ vô tội vạ. Khi bạn còn giữ tiền của bên kia, như khoản tiền công đợt cuối, việc tự trừ chi phí do chậm cần được báo rõ con số và căn cứ. Trừ một khoản ước chừng không giải thích dễ biến bạn thành bên vi phạm nghĩa vụ trả tiền.
Từ chậm đến huỷ: đi từng bước
Luật cho phép huỷ hợp đồng do chậm thực hiện sau khi bên có quyền đã yêu cầu bên chậm thực hiện trong một thời hạn hợp lý mà họ vẫn không làm. Trình tự an toàn:
- Xác định mốc chậm: ngày đến hạn theo thoả thuận, hoặc ngày hết hạn trong lời yêu cầu nếu thoả thuận không có hạn.
- Gửi yêu cầu bằng văn bản, ghi rõ phần chưa làm và một hạn mới hợp lý, nói rõ nếu quá hạn bạn sẽ huỷ hợp đồng.
- Trong thời gian chờ, ghi nhận mọi phản hồi và mọi chi phí phát sinh.
- Hết hạn mà vẫn không làm, gửi thông báo huỷ bỏ hợp đồng, nêu căn cứ và đề nghị hoàn trả.
- Hai bên hoàn trả cho nhau những gì đã nhận; bên chậm bồi thường thiệt hại nếu có.
- Nếu hợp đồng gắn với một mốc cố định mà quá mốc là không còn ý nghĩa, có thể bỏ qua bước ra hạn mới và thông báo huỷ ngay khi mốc đã qua.
Ví dụ giả định: chị Mai ở Tây Ninh đặt một nhà vườn bên cạnh giao 2 tấn thanh long cho một đầu mối thu mua vào ngày 10. Ngày 10 không có hàng, đầu mối huỷ đơn của chị. Với hợp đồng gắn chặt vào ngày giao như vậy, chị có thể thông báo huỷ ngay, đòi lại tiền ứng và tính khoản thu nhập bị mất có chứng từ từ đầu mối.
Chậm có lý do chính đáng khác với chây ì
Không phải mọi việc chậm đều xuất phát từ thiếu thiện chí. Bộ luật Dân sự cho phép bên có nghĩa vụ hoãn thực hiện khi không thể làm đúng thời hạn, với điều kiện phải báo ngay cho bên có quyền và được bên có quyền đồng ý. Thợ bị ốm, vật tư khan hiếm sau bão, người bán chờ hàng về: nếu họ báo sớm, nói rõ lý do và đề xuất lịch mới, thì cách cư xử hợp lý thường là cân nhắc chấp thuận, kèm điều kiện.
Dấu hiệu của chây ì thì khác: hẹn rồi không báo, hỏi thì lảng sang chuyện khác, mỗi lần một lý do mới không kiểm chứng được, trong khi vẫn nhận việc khác hoặc vẫn chi tiêu bình thường. Với kiểu chậm này, việc tiếp tục chờ thường chỉ làm thiệt hại lớn thêm.
Phân biệt hai kiểu này giúp bạn chọn đúng giọng và đúng quyền. Với người chậm có lý do, một thoả thuận lịch mới có hạn rõ ràng là đủ. Với người chây ì, cần sớm chuyển sang văn bản yêu cầu có hạn chót và chuẩn bị cho phương án huỷ hoặc thuê người khác. Trong cả hai trường hợp, hãy ghi lại lý do bên kia đưa ra, vì nếu sau này họ viện dẫn bất khả kháng, những gì họ nói lúc đầu sẽ được đem ra so sánh.
Khi bên chậm xin thêm thời gian
Rất nhiều cuộc chậm trễ kết thúc bằng việc bên kia xin thêm thời gian, và chấp nhận thường là lựa chọn hợp lý nếu bạn vẫn cần việc đó được làm. Điều cần làm là biến lời xin thành một thoả thuận mới có hạn rõ ràng: ngày hoàn thành mới, phần việc hoặc số tiền cụ thể, và điều gì xảy ra nếu lại trễ.
Một tin nhắn xác nhận kiểu "em đồng ý anh lùi đến ngày 25, nếu ngày 25 chưa xong thì em thuê người khác làm phần còn lại và đề nghị anh chịu phần chênh lệch" vừa cho bên kia cơ hội, vừa giữ quyền của bạn. Nếu khoản chậm là tiền, có thể ghi lịch trả từng đợt, mỗi đợt một ngày và số tiền.
Hãy cẩn thận với việc gia hạn liên tục không ghi chép. Mỗi lần bạn im lặng chấp nhận một lời hứa mới mà không nói gì về quyền của mình, bên kia càng dễ cho rằng bạn đã đồng ý thay đổi thời hạn ban đầu. Thời hiệu khởi kiện tranh chấp hợp đồng cũng có giới hạn, và việc chờ đợi kéo dài không ghi nhận có thể khiến bạn mất quyền nếu sau này phải kiện; hãy tìm hiểu quy định về thời hiệu nếu sự việc đã kéo dài.
Câu hỏi thường gặp
Thoả thuận không ghi ngày giao thì có tính là chậm được không?
Được, nhưng phải qua một bước: bạn yêu cầu bên kia thực hiện và cho họ một khoảng thời gian hợp lý. Hết khoảng thời gian đó mà họ chưa làm thì từ đó mới tính là chậm.
Lãi chậm trả có phải ghi trong hợp đồng mới đòi được không?
Không bắt buộc. Nếu không có thoả thuận, luật vẫn cho đòi lãi trên số tiền chậm trả theo mức bằng một nửa trần lãi suất của Bộ luật Dân sự, tức 10%/năm. Có thoả thuận thì theo mức thoả thuận nhưng không quá 20%/năm.
Bên kia chậm một ngày thì có được huỷ hợp đồng không?
Thường là không, trừ khi hợp đồng gắn với mốc cố định mà quá mốc là mất mục đích, hoặc hai bên đã thoả thuận chậm là điều kiện huỷ. Trường hợp còn lại, bạn cần ra một hạn hợp lý trước khi huỷ.
Có được vừa đòi lãi chậm trả vừa đòi bồi thường không?
Lãi chậm trả gắn với nghĩa vụ trả tiền. Nếu ngoài khoản đó bạn còn chịu thiệt hại riêng có chứng từ do việc chậm gây ra, có thể đề nghị bồi thường phần đó, miễn là không tính trùng cùng một khoản thiệt hại hai lần.
Bên kia nói chậm vì mưa bão thì có được miễn không?
Chỉ khi sự kiện đó thật sự là bất khả kháng: khách quan, không lường trước được và không khắc phục được dù đã cố gắng. Mưa vài ngày trong mùa mưa thường là điều có thể lường trước khi nhận việc.
Đã đồng ý cho lùi hạn rồi thì có còn quyền đòi bồi thường phần chậm không?
Tuỳ nội dung bạn đã đồng ý. Nếu bạn chỉ chấp nhận hạn mới mà không nói gì, bên kia có thể cho rằng bạn đã bỏ qua phần chậm trước đó. Muốn giữ quyền, hãy ghi rõ việc cho lùi hạn không có nghĩa là từ bỏ quyền đòi chi phí đã phát sinh.