Khi bên kia không làm đúng điều đã hứa trong một hợp đồng dân sự, Bộ luật Dân sự 2015 cho bạn một nhóm quyền: yêu cầu họ tiếp tục làm cho đúng, tạm hoãn phần việc của mình, huỷ bỏ hoặc đơn phương chấm dứt hợp đồng khi vi phạm đủ nặng, đòi bồi thường thiệt hại, và đòi khoản phạt nếu hai bên đã thoả thuận phạt. Các quyền này dùng được cho cả hợp đồng viết tay, hợp đồng qua tin nhắn, lẫn thoả thuận miệng chứng minh được.
Cái khó không phải là biết có quyền, mà là chọn quyền nào trước. Huỷ hợp đồng quá sớm có thể biến chính bạn thành bên vi phạm; im lặng quá lâu thì thiệt hại lớn dần và chứng cứ mờ đi. Bài này đi qua từng quyền, khi nào dùng, và thứ tự hợp lý cho những việc đời thường như thuê thợ, mua bán đồ giữa cá nhân, thuê xe, góp tiền làm chung.
Thế nào là vi phạm hợp đồng theo nghĩa của luật
Bộ luật Dân sự 2015 gọi chung là vi phạm nghĩa vụ: bên có nghĩa vụ không thực hiện nghĩa vụ, thực hiện không đúng thời hạn, thực hiện không đầy đủ, hoặc thực hiện không đúng nội dung. Bốn dạng này bao trùm gần như mọi chuyện người ta than phiền: người mua hẹn trả nốt tiền rồi khất mãi, người bán giao thiếu một phần, thợ làm sai thiết kế, người thuê trả xe trễ ba ngày.
Không phải cứ có chuyện không như ý là có vi phạm. Muốn nói bên kia vi phạm, trước hết phải xác định được nghĩa vụ của họ là gì: họ hứa làm việc gì, giao cái gì, trả bao nhiêu, vào lúc nào. Nhiều tranh chấp giữa cá nhân bế tắc chính ở bước này, vì thoả thuận ban đầu chỉ là vài câu nói hoặc vài dòng tin nhắn, mỗi bên nhớ một kiểu. Vì vậy, việc đầu tiên khi thấy bên kia "không giữ lời" là viết lại cho mình xem: đã thoả thuận chính xác điều gì, bằng chứng nằm ở đâu.
Luật cũng có hai lối thoát cho bên có nghĩa vụ. Họ không phải chịu trách nhiệm nếu chứng minh được việc không thực hiện là do sự kiện bất khả kháng, hoặc hoàn toàn do lỗi của chính bên có quyền, trừ khi hai bên thoả thuận hoặc luật quy định khác. Nếu chính bạn chậm giao mặt bằng khiến thợ không thể làm, hay bạn chưa trả đợt tiền trước mà đòi họ giao đợt hàng sau, thì câu chuyện không còn đơn giản là "bên kia vi phạm".
Năm quyền chính của bên bị vi phạm
Bảng dưới gom các quyền thường dùng trong hợp đồng giữa cá nhân. Một vụ việc có thể dùng nhiều quyền cùng lúc, ví dụ vừa đòi làm tiếp vừa đòi bồi thường phần thiệt hại do chậm trễ.
| Quyền | Nội dung | Dùng khi nào | Điều cần nhớ |
|---|---|---|---|
| Yêu cầu tiếp tục thực hiện | Buộc bên kia làm cho đúng, đủ, đúng hạn mới | Bạn vẫn cần việc đó được làm, bên kia vẫn có khả năng làm | Nên ra hạn cụ thể bằng văn bản hoặc tin nhắn |
| Hoãn thực hiện phần của mình | Tạm chưa trả tiền đợt sau, chưa giao phần sau | Hợp đồng hai chiều, bên kia phải làm trước mà chưa làm hoặc có dấu hiệu rõ là sẽ không làm được | Hoãn chứ không phải xoá nghĩa vụ; báo rõ lý do |
| Huỷ bỏ hợp đồng | Hợp đồng coi như không có hiệu lực từ đầu, hai bên hoàn trả cho nhau | Vi phạm nghiêm trọng, hoặc vi phạm đúng điều kiện huỷ đã thoả thuận | Phải thông báo ngay cho bên kia |
| Đơn phương chấm dứt | Hợp đồng dừng từ lúc bên kia nhận thông báo, phần đã làm vẫn thanh toán | Hợp đồng kéo dài như thuê, dịch vụ theo tháng mà bên kia vi phạm nghiêm trọng | Chấm dứt không có căn cứ thì chính bạn thành bên vi phạm |
| Đòi bồi thường, đòi phạt | Bù tổn thất thực tế; nộp khoản phạt nếu đã thoả thuận phạt | Có thiệt hại chứng minh được, hoặc hợp đồng có điều khoản phạt | Bạn có nghĩa vụ hạn chế thiệt hại, không để nó phình ra |
Đọc bảng theo hàng ngang: mỗi quyền đi kèm một điều kiện và một cái giá. Đòi tiếp tục thực hiện giữ được quan hệ nhưng tốn thời gian; huỷ hợp đồng giải phóng bạn nhưng phải hoàn trả những gì đã nhận; bồi thường thì luôn cần chứng minh.
Chọn quyền theo mục tiêu thật của bạn
Bạn vẫn cần món đồ hoặc công việc đó. Ví dụ thợ đã lát được nửa sân, bạn vẫn muốn chính thợ này làm xong vì đổi thợ giữa chừng khó khớp màu gạch. Khi đó quyền hợp lý là yêu cầu tiếp tục thực hiện kèm một hạn mới rõ ràng, có thể cộng thêm đòi bồi thường phần thiệt hại do chậm như chi phí thuê chỗ để đồ thêm vài ngày.
Bạn đã mất niềm tin và muốn thoát ra. Ví dụ người bán con giống giao ba lần đều thiếu và có con bệnh. Khi vi phạm đã làm bạn không đạt được mục đích mua, hướng đúng là xem xét huỷ bỏ hợp đồng, đòi lại tiền đã trả và trả lại phần hàng đã nhận, rồi tính bồi thường nếu có tổn thất.
Bạn chỉ muốn được bù phần thiệt. Ví dụ xe thuê giao trễ một ngày, chuyến đi vẫn diễn ra nhưng bạn phải trả thêm một đêm nhà nghỉ. Không cần huỷ gì cả; phần cần đòi là khoản chi phí phát sinh, có hoá đơn đi kèm.
Bạn chưa rõ bên kia có cố ý không. Ví dụ người mua chưa chuyển nốt tiền nhưng vẫn trả lời tin nhắn, hẹn lại. Bước hợp lý là nhắc bằng chữ, ghi rõ hạn, chưa vội dùng các quyền nặng. Rất nhiều chuyện kết thúc ở bước này nếu lời nhắc đủ rõ và đủ lịch sự.
Bạn sợ chính mình đang ở thế vi phạm. Nếu bạn cũng chưa làm đủ phần của mình, hãy xử lý phần đó trước hoặc nói rõ trong lời nhắc. Đòi người khác giữ lời trong khi mình đang chậm là cách nhanh nhất để mất lý.
Thứ tự xử lý hợp lý cho phần lớn hợp đồng đời thường
Không có một trình tự bắt buộc cho mọi trường hợp, nhưng với các giao dịch giữa người với người, thứ tự dưới đây giữ được quyền của bạn mà ít đẩy câu chuyện thành căng thẳng.
- Gom lại thoả thuận và chứng cứ: tin nhắn, giấy viết tay, biên nhận chuyển khoản, ảnh hiện trạng. Ghi một dòng thời gian ngắn ai làm gì vào ngày nào.
- Nhắc lần đầu bằng tin nhắn hoặc gặp trực tiếp rồi nhắn tóm tắt lại. Nêu đúng điều đã thoả thuận, điều chưa được làm, và hỏi khi nào họ làm.
- Nếu không có phản hồi hoặc hứa suông, gửi một lời yêu cầu bằng văn bản có hạn chót cụ thể và nói rõ bạn sẽ làm gì nếu quá hạn.
- Trong lúc chờ, cân nhắc tạm hoãn phần việc tiếp theo của mình nếu hợp đồng là hai chiều và bên kia phải làm trước.
- Quá hạn mà vẫn không thực hiện, quyết định giữa hai hướng: tiếp tục đòi làm, hoặc huỷ bỏ, chấm dứt hợp đồng. Báo quyết định bằng văn bản.
- Tính thiệt hại kèm chứng từ và đề nghị một con số cụ thể. Mời ngồi lại thương lượng, hoặc nhờ tổ hoà giải ở thôn, tổ dân phố nếu hai bên cùng nơi ở.
- Chỉ khi các bước trên không đi tới đâu mới tính đến khởi kiện. Thủ tục kiện và thời hiệu là chuyện riêng, nên tìm hiểu kỹ trước khi quyết.
Mỗi bước trên đều để lại một dấu vết bằng chữ. Nếu sau này phải ra toà, chính chuỗi tin nhắn và văn bản đó cho thấy bạn đã thiện chí, đã cho bên kia cơ hội sửa sai, và chỉ dùng quyền nặng khi buộc phải dùng.
Khi nào vi phạm được coi là đủ nặng để huỷ
Luật dùng khái niệm vi phạm nghiêm trọng: một bên không thực hiện đúng nghĩa vụ đến mức làm cho bên kia không đạt được mục đích của việc giao kết hợp đồng. Thước đo là mục đích của bạn khi ký, không phải mức độ bực mình của bạn. Thợ may giao áo dài cưới trễ một tuần, sau ngày cưới, là không đạt mục đích. Thợ may giao trễ hai ngày nhưng vẫn kịp ngày cưới thì là vi phạm, nhưng khó gọi là nghiêm trọng.
Hai bên cũng có thể tự thoả thuận trước điều kiện huỷ. Một câu như "nếu quá ngày 15 chưa giao đủ hàng thì bên mua có quyền huỷ và nhận lại toàn bộ tiền" giúp tránh tranh cãi về chuyện nặng hay nhẹ. Với việc chậm trễ, luật còn có cơ chế riêng: bạn yêu cầu bên kia thực hiện trong một thời hạn hợp lý, quá hạn đó vẫn không làm thì bạn có quyền huỷ.
Điều hay bị quên là huỷ bỏ phải đi kèm thông báo. Bên huỷ phải báo ngay cho bên kia; không báo mà gây thiệt hại cho họ thì chính bên huỷ phải bồi thường. Một tin nhắn "thôi, khỏi làm nữa" gửi lúc nóng giận chưa chắc đã đủ rõ để làm thông báo huỷ; nên viết rõ bạn huỷ hợp đồng nào, vì vi phạm gì, và đề nghị hoàn trả thế nào.
Bồi thường và phạt: hai khoản khác nhau
Bồi thường thiệt hại là bù đắp tổn thất thực tế mà bạn chứng minh được: tiền đã mất, chi phí phải bỏ thêm, thu nhập bị giảm vì vi phạm, và lợi ích lẽ ra được hưởng từ hợp đồng. Không có thiệt hại thì không có bồi thường, dù bên kia sai rõ ràng.
Phạt vi phạm thì khác: đó là khoản tiền bên vi phạm phải nộp vì hai bên đã thoả thuận trước như vậy, không cần chứng minh thiệt hại. Hợp đồng giữa cá nhân không có điều khoản phạt thì không đòi được tiền phạt, chỉ còn đường bồi thường. Mức phạt, việc cộng dồn phạt với bồi thường, và cách viết điều khoản này là chủ đề riêng của phần điều khoản hợp đồng; ở đây chỉ cần nhớ hai khoản này không phải một.
Một nguyên tắc nữa nên nhớ từ đầu: bên bị vi phạm phải áp dụng biện pháp cần thiết, hợp lý để thiệt hại không lớn thêm. Biết thợ bỏ dở mái tôn trước mùa mưa mà để nguyên cho nước dột hỏng đồ đạc rồi đòi đền toàn bộ là khó thuyết phục; bạn được đòi chi phí che chắn tạm, nhưng phần thiệt hại lẽ ra tránh được có thể bị trừ.
Những việc không nên làm khi bị vi phạm
Bị nuốt lời dễ khiến người ta muốn đáp trả cho bõ tức. Một số phản ứng phổ biến lại làm bạn yếu thế hơn về pháp lý, có khi còn vi phạm pháp luật:
- Tự ý vào nhà, ruộng, kho của bên kia lấy đồ để trừ nợ. Việc tự bảo vệ quyền dân sự phải phù hợp với tính chất, mức độ xâm phạm và không trái nguyên tắc của pháp luật; lấy tài sản của người khác không qua thoả thuận dễ bị xử lý hành chính, thậm chí hình sự.
- Nhắn tin doạ dẫm, kéo người đến nhà, gọi điện liên tục cho người thân, nơi làm việc của họ. Những hành vi này có thể vi phạm pháp luật và làm lu mờ lý lẽ chính đáng của bạn.
- Đăng ảnh, tên, số tài khoản của bên kia lên mạng để bêu riếu. Bạn có thể bị kiện ngược vì xâm phạm danh dự, đời sống riêng tư.
- Xoá tin nhắn cãi nhau vì thấy mình nói nặng lời. Chứng cứ bị cắt khúc thường bất lợi hơn chứng cứ đầy đủ có vài câu nóng nảy.
- Im lặng quá lâu rồi mới đòi. Thời hiệu khởi kiện tranh chấp hợp đồng có giới hạn, và càng để lâu, bên kia càng dễ nói rằng bạn đã chấp nhận.
Giữ cái đầu lạnh không có nghĩa là nhún nhường. Một lời yêu cầu bằng chữ, đúng mực, có hạn chót, thường có sức nặng hơn mười cuộc gọi to tiếng.
Câu hỏi thường gặp
Thoả thuận miệng bị vi phạm thì có dùng được các quyền này không?
Có. Hợp đồng dân sự giữa cá nhân phần lớn không bắt buộc hình thức văn bản, nên thoả thuận miệng vẫn có hiệu lực. Khó khăn nằm ở chứng minh nội dung đã thoả thuận, vì vậy cần tận dụng tin nhắn, biên nhận chuyển khoản, người làm chứng có mặt lúc nói chuyện.
Có được vừa đòi làm tiếp vừa đòi bồi thường không?
Được, nếu việc chậm hoặc làm sai đã gây ra thiệt hại riêng. Ví dụ thợ làm trễ khiến bạn phải thuê chỗ ở tạm thêm vài ngày: bạn vẫn yêu cầu thợ làm xong, đồng thời đòi khoản tiền thuê chỗ ở phát sinh, kèm chứng từ.
Bên kia chỉ vi phạm một chút thì có được huỷ cả hợp đồng không?
Thường là không, trừ khi hai bên đã thoả thuận đúng vi phạm đó là điều kiện huỷ. Huỷ bỏ dành cho vi phạm nghiêm trọng làm bạn không đạt mục đích của hợp đồng. Vi phạm nhỏ thì nên đòi sửa và đòi bù thiệt hại.
Nếu chính mình cũng có lỗi một phần thì sao?
Bộ luật Dân sự có nguyên tắc: khi bên bị vi phạm cũng có lỗi, bên vi phạm chỉ bồi thường phần tương ứng với mức lỗi của họ. Nếu việc không thực hiện được hoàn toàn do lỗi của bạn, bên kia không phải chịu trách nhiệm.
Có cần luật sư ngay từ đầu không?
Với hợp đồng giá trị nhỏ, phần lớn người dân tự xử lý được các bước nhắc, yêu cầu, thương lượng. Nên tham khảo người có chuyên môn khi số tiền lớn, khi định huỷ hợp đồng, hoặc khi bên kia đã có luật sư hay doạ kiện ngược.
Bên kia nói gặp bất khả kháng thì có được miễn trách nhiệm không?
Chỉ khi sự kiện đó thật sự khách quan, không thể lường trước và không thể khắc phục dù đã cố hết khả năng. Khó khăn tài chính, bận việc riêng, giá vật tư tăng thường không được coi là bất khả kháng.