Với hợp đồng dân sự giữa cá nhân, nếu hai bên đã thoả thuận phạt vi phạm nhưng không ghi rõ bên vi phạm vừa phải chịu phạt vừa phải bồi thường, thì theo Bộ luật Dân sự 2015 bên vi phạm chỉ phải chịu phạt. Muốn đòi được cả hai khoản, giấy tay phải có một câu nói thẳng điều đó. Đây là chỗ nhiều người tự soạn giấy bỏ sót, rồi đến khi thiệt hại thật lớn hơn khoản phạt thì mới thấy tay mình bị trói.
Bài này phân biệt hai chế tài, so cách Bộ luật Dân sự và Luật Thương mại xử lý chuyện cộng dồn, nêu những gì phải chứng minh khi đòi bồi thường, và gợi ý cách viết điều khoản tuỳ theo bạn đứng ở phía nào của tờ giấy.
Hai chế tài khác nhau ở bản chất
Phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại hay được gọi chung là "đền", nhưng chúng sinh ra từ hai cơ chế khác nhau.
| Điểm | Phạt vi phạm | Bồi thường thiệt hại |
|---|---|---|
| Nguồn gốc | Chỉ có khi hai bên đã thoả thuận | Phát sinh theo luật khi có thiệt hại do vi phạm, không cần thoả thuận trước |
| Cần chứng minh | Hành vi vi phạm | Hành vi vi phạm, thiệt hại thực tế, mối liên hệ giữa hai thứ |
| Số tiền | Định sẵn hoặc có công thức tính sẵn | Bằng thiệt hại thật, phải tính và chứng minh từng khoản |
| Mục đích chính | Răn đe, buộc giữ lời | Bù đắp tổn thất |
| Khi không có thiệt hại | Vẫn đòi được nếu có vi phạm | Không có gì để đòi |
Vì khác bản chất nên hai thứ có thể cùng tồn tại trong một hợp đồng. Câu hỏi là luật có cho cộng chúng lại hay không, và câu trả lời nằm ở chữ trong giấy.
Còn một chế tài thứ ba hay bị nhầm vào hai thứ trên là lãi chậm trả khi một bên chậm trả tiền. Lãi chậm trả có quy tắc riêng trong Bộ luật Dân sự và có trần, không phải là phạt vi phạm theo nghĩa của bài này. Nếu giấy tay ghi cả phạt chậm trả lẫn lãi chậm trả trên cùng một khoản tiền, hai bên nên đọc kỹ để khỏi tính chồng lên nhau.
Quy tắc của Bộ luật Dân sự: không ghi rõ thì chỉ được phạt
Bộ luật Dân sự 2015, ở điều về phạt vi phạm, cho các bên thoả thuận theo một trong hai hướng: bên vi phạm chỉ phải nộp tiền phạt mà không phải bồi thường, hoặc vừa phải nộp phạt vừa phải bồi thường thiệt hại. Điều luật đặt thêm một quy tắc mặc định: nếu các bên có thoả thuận phạt vi phạm nhưng không thoả thuận về việc vừa phạt vừa bồi thường, thì bên vi phạm chỉ phải chịu phạt vi phạm.
Hệ quả thực tế rất rõ. Giả sử bạn thuê một người chở bộ bàn ghế gỗ, giấy ghi "giao hỏng thì phạt 1 triệu". Bộ bàn ghế bị nứt mặt, sửa mất 6 triệu. Vì giấy chỉ nói tới phạt và không nói được đòi thêm bồi thường, khả năng cao bạn chỉ đòi được 1 triệu. Nếu tờ giấy không có dòng phạt nào, bạn lại có thể đòi bồi thường 6 triệu nếu chứng minh được thiệt hại và lỗi.
Đây là lý do một điều khoản phạt nhỏ, tưởng là thêm vào cho chắc, lại có thể làm giảm số tiền bạn đòi được. Người soạn giấy ở phía có thể bị thiệt nên đọc kỹ chỗ này; người ở phía có thể vi phạm thì hiểu rằng khoản phạt nhỏ đôi khi chính là trần trách nhiệm của mình.
Luật Thương mại đi theo hướng ngược lại
Với hợp đồng thương mại, Luật Thương mại 2005 xử lý khác: khi các bên có thoả thuận phạt vi phạm, bên bị vi phạm có quyền áp dụng cả chế tài phạt lẫn buộc bồi thường thiệt hại, trừ khi luật có quy định khác. Kèm theo đó là mức trần phạt 8% giá trị phần nghĩa vụ bị vi phạm. Nói gọn, Luật Thương mại cho cộng nhưng khống chế mức phạt; Bộ luật Dân sự không khống chế mức phạt nhưng mặc định không cho cộng.
Nhiều mẫu hợp đồng trôi nổi trên mạng được soạn cho doanh nghiệp, mang theo cách nghĩ của Luật Thương mại. Người dân tải về dùng cho giao dịch giữa hai cá nhân rồi yên tâm rằng "có phạt thì vẫn đòi được bồi thường". Với giao dịch dân sự, niềm tin đó không đúng nếu tờ giấy không viết ra.
Khi một bên là hộ kinh doanh hoặc người làm nghề có đăng ký, và việc giao dịch là hoạt động kinh doanh của họ, cách áp dụng có thể chuyển sang Luật Thương mại. Trường hợp này nên ghi rõ ý chí của hai bên trong giấy thay vì để người khác suy luận sau.
Đòi bồi thường thiệt hại phải chứng minh những gì
Dù có ghi được cộng hay không, phần bồi thường luôn đòi hỏi chứng cứ. Theo nguyên tắc chung của Bộ luật Dân sự về trách nhiệm do vi phạm nghĩa vụ, bên đòi bồi thường cần làm rõ:
- Có hành vi vi phạm: giao trễ, giao sai, làm hỏng, bỏ dở, không trả tiền đúng hạn. Giữ giấy tay, tin nhắn hẹn và tin nhắn báo vi phạm.
- Có thiệt hại thực tế: tổn thất về tài sản, chi phí hợp lý để ngăn chặn hoặc khắc phục, thu nhập thực tế bị mất. Bộ luật Dân sự cũng nhắc tới lợi ích lẽ ra được hưởng từ hợp đồng và chi phí phát sinh do việc không hoàn thành nghĩa vụ.
- Thiệt hại là hậu quả của vi phạm, không phải của một nguyên nhân khác như hao mòn tự nhiên, thời tiết, hoặc lỗi của chính người đòi.
- Số tiền cụ thể bằng hoá đơn sửa chữa, báo giá của người khác, biên nhận thuê người làm thay, ảnh chụp trước và sau.
- Đã cố hạn chế thiệt hại: luật đòi hỏi bên có quyền phải áp dụng biện pháp cần thiết, hợp lý để thiệt hại không lớn thêm. Để mặc cho đồ hỏng nặng hơn rồi đòi toàn bộ thường không được chấp nhận phần tăng thêm.
Phần thiệt hại về tinh thần trong hợp đồng dân sự cũng có thể được yêu cầu theo Bộ luật Dân sự, nhưng thường khó định lượng hơn và cần trình bày cụ thể.
Viết điều khoản cho đúng ý muốn của mình
Trước khi viết, quyết định bạn muốn tờ giấy vận hành theo hướng nào. Rồi viết đúng một trong các cách sau, đừng để người đọc phải suy đoán.
- Nếu muốn khoản phạt là toàn bộ trách nhiệm: ghi "khoản phạt này đã bao gồm mọi thiệt hại, bên bị vi phạm không yêu cầu bồi thường thêm". Cách này hợp với giao dịch nhỏ, hai bên muốn biết trước con số tối đa.
- Nếu muốn đòi cả hai: ghi "ngoài khoản phạt, bên vi phạm còn phải bồi thường toàn bộ thiệt hại thực tế phát sinh". Cách này hợp khi thiệt hại có thể lớn và khó đoán, như vận chuyển đồ dễ vỡ, làm việc trên tài sản giá trị.
- Nếu muốn khoản phạt được trừ vào bồi thường: ghi "khoản phạt được khấu trừ vào số tiền bồi thường". Bên bị vi phạm có tối thiểu là khoản phạt mà không cần chứng minh, và nếu chứng minh được thiệt hại lớn hơn thì đòi phần chênh.
- Đặt trần cho phần bồi thường nếu bên chịu trách nhiệm cần biết rủi ro tối đa, ví dụ không vượt quá giá trị tài sản được giao.
- Ghi những trường hợp không phạt, không bồi thường: bất khả kháng, lỗi của chính bên kia, hư hỏng do hao mòn bình thường.
Những tình huống hay gặp
Giấy không có dòng phạt nào. Bên bị vi phạm vẫn đòi được bồi thường thiệt hại thực tế nếu chứng minh được. Không có điều khoản phạt không có nghĩa là không đòi được gì.
Giấy có phạt nhỏ, thiệt hại lớn, không ghi được cộng. Đây là trường hợp bất lợi nhất cho bên bị thiệt. Thương lượng vẫn có thể dựa trên thiện chí, nhưng căn cứ pháp lý để đòi vượt khoản phạt rất yếu.
Giấy có phạt lớn, thiệt hại gần như bằng không. Khoản phạt vẫn có thể đòi vì phạt không cần thiệt hại. Bên vi phạm thường phản bác bằng lý do bất khả kháng, lỗi của bên kia hoặc mức phạt không phản ánh ý chí thật.
Cả hai bên cùng vi phạm. Mỗi bên chịu phần của mình; khi thiệt hại xảy ra một phần do lỗi của bên bị thiệt, bên vi phạm chỉ bồi thường tương ứng với phần lỗi của họ.
Giấy ghi "phạt và bồi thường theo quy định". Câu này cho thấy hai bên có nghĩ tới bồi thường, nhưng không nói khoản phạt là bao nhiêu. Thiếu con số thì phần phạt gần như không áp dụng được, còn phần bồi thường vẫn phải chứng minh đầy đủ như khi không có điều khoản nào.
Bên vi phạm đã tự sửa chữa, khắc phục. Việc tự khắc phục thường làm giảm thiệt hại phải bồi thường, nhưng không tự xoá khoản phạt nếu điều khoản phạt gắn với chính hành vi vi phạm, ví dụ giao trễ. Hai bên có thể thoả thuận bỏ phạt khi đã khắc phục xong, nên ghi lại bằng tin nhắn.
Khi nào nên hỏi người làm nghề
Với giao dịch vài triệu đồng, phần lớn tình huống có thể tự thương lượng dựa trên chữ trong giấy và chứng cứ trong điện thoại. Nhưng khi thiệt hại lớn, khi một bên là người kinh doanh khiến luật áp dụng không rõ, hoặc khi tờ giấy ghi lẫn lộn giữa phạt, cọc và bồi thường, cách đọc điều khoản có thể quyết định chênh lệch rất lớn về số tiền.
Trong những trường hợp đó, trước khi gửi yêu cầu bằng văn bản cho bên kia, nên mang tờ giấy và dòng thời gian sự việc đi hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc một văn phòng luật gần nhà. Hãy chuẩn bị sẵn: bản chụp giấy tay, tin nhắn chốt giao dịch, ảnh thiệt hại, chứng từ chi phí. Một buổi hỏi có chuẩn bị giúp bạn biết nên đòi phạt, đòi bồi thường hay đòi theo hướng khấu trừ, và tránh đưa ra một con số mà sau này chính mình không chứng minh được.
Ở phía ngược lại, nếu bạn là người nhận được yêu cầu vừa nộp phạt vừa bồi thường, đừng vội trả lời bằng lời từ chối hay đồng ý. Đối chiếu từng khoản với chữ trong giấy: điều khoản phạt có cho cộng bồi thường không, thiệt hại được nêu có chứng từ không, có khoản nào thật ra do hao mòn hoặc do chính bên kia gây ra không. Trả lời bằng văn bản, nêu khoản nào bạn chấp nhận và khoản nào không, kèm lý do. Cách trả lời rõ ràng như vậy thường mở đường cho thương lượng nhanh hơn là im lặng.
Câu hỏi thường gặp
Giấy tay chỉ ghi "bên vi phạm phải đền bù" thì đó là phạt hay bồi thường?
Chữ "đền bù" không nói rõ. Nếu đi kèm một con số định sẵn, nó có thể được hiểu là phạt vi phạm; nếu không có con số, nó thường được hiểu là bồi thường thiệt hại thực tế. Tốt nhất là gọi đúng tên ngay khi soạn để không phải tranh luận về nghĩa của chữ.
Đòi phạt vi phạm rồi có được đòi thêm tiền sửa chữa không?
Với hợp đồng dân sự, chỉ đòi thêm được nếu giấy có thoả thuận vừa phạt vừa bồi thường. Nếu giấy chỉ có điều khoản phạt và im lặng về bồi thường, bên vi phạm thường chỉ chịu phạt theo quy tắc mặc định của Bộ luật Dân sự.
Thiệt hại về thời gian, công sức có được bồi thường không?
Thời gian và công sức chỉ được tính khi quy ra được thành tổn thất cụ thể, ví dụ thu nhập thực tế bị mất trong những ngày phải xử lý, chi phí đi lại, tiền thuê người làm thay. Những cảm nhận chung chung như mất công rất khó được chấp nhận nếu không có chứng cứ.
Bên bị thiệt có phải làm gì để thiệt hại không lớn thêm không?
Có. Luật đòi hỏi bên có quyền áp dụng biện pháp cần thiết, hợp lý để hạn chế thiệt hại. Ví dụ đồ bị ướt thì phơi, đồ hỏng thì che chắn, có thể thuê người khác làm thay với giá hợp lý. Phần thiệt hại tăng thêm do bỏ mặc thường không được bồi thường.
Có thể thoả thuận miễn hoàn toàn trách nhiệm bồi thường không?
Các bên có thể thoả thuận giới hạn hoặc miễn trách nhiệm trong nhiều trường hợp, nhưng có giới hạn: không được trái điều cấm, đạo đức xã hội, và với hợp đồng theo mẫu thì điều khoản miễn trách của bên soạn thường không có hiệu lực nếu không có thoả thuận khác. Vấn đề này có bài riêng trong danh mục.
Hợp đồng ký với cửa hàng có đăng ký kinh doanh thì có khác không?
Có thể khác. Nếu giao dịch là hoạt động thương mại của bên bán hoặc bên cung ứng dịch vụ, Luật Thương mại có thể được viện dẫn, với mức trần phạt 8% và việc được đòi cả phạt lẫn bồi thường khi có thoả thuận phạt. Nếu bạn là người tiêu dùng, còn có thêm quy định bảo vệ người tiêu dùng.