Trong hợp đồng giữa hai cá nhân không nhằm mục đích kinh doanh, mức phạt vi phạm do chính các bên thoả thuận theo Bộ luật Dân sự 2015; con số tối đa 8% giá trị phần nghĩa vụ bị vi phạm là quy định của Luật Thương mại và chỉ áp cho hợp đồng thương mại. Nói cách khác, giấy thuê thợ đóng tủ, giấy bán chiếc máy ảnh cũ hay giấy thuê máy cày giữa hai hộ không bị khống chế bởi mức 8%, nhưng cũng không phải ghi bao nhiêu cũng chắc chắn đòi được.
Bài này giải thích phạt vi phạm là gì, vì sao hai luật có hai cách tiếp cận khác nhau, những giới hạn mà sự tự do thoả thuận vẫn phải tôn trọng, và cách viết một điều khoản phạt vừa đủ sức răn đe vừa không biến tờ giấy thành nguồn tranh cãi. Chuyện phạt cọc đã có bài riêng ở danh mục đặt cọc; ở đây chỉ bàn khoản phạt ghi trong hợp đồng.
Phạt vi phạm là gì và chỉ phát sinh khi hai bên đã thoả thuận
Bộ luật Dân sự 2015 coi phạt vi phạm là sự thoả thuận giữa các bên trong hợp đồng, theo đó bên vi phạm nghĩa vụ phải nộp một khoản tiền cho bên bị vi phạm. Chữ quan trọng nhất ở đây là thoả thuận: nếu giấy tay không có dòng nào nói về phạt, bên bị vi phạm không thể tự đặt ra một khoản phạt sau khi chuyện đã xảy ra. Lúc đó, thứ còn lại để đòi là bồi thường thiệt hại, và muốn được bồi thường thì phải chứng minh thiệt hại thật.
Điểm mạnh của phạt vi phạm là không cần chứng minh mình thiệt bao nhiêu. Chỉ cần có hành vi vi phạm đúng như điều khoản mô tả, khoản phạt phát sinh. Vì vậy người soạn giấy hay thích thêm điều khoản phạt, và người ký giấy cần đọc kỹ chính điều khoản đó.
Phạt vi phạm cũng khác với tiền cọc ở chỗ không có khoản tiền nào được giao trước. Bên bị vi phạm phải đòi khoản phạt từ bên kia, và nếu bên kia không trả thì vẫn phải đi đường thương lượng, hoà giải hoặc khởi kiện như mọi khoản nợ khác. Một điều khoản phạt hay không làm tiền tự về túi; nó chỉ làm cho căn cứ đòi rõ hơn.
Mức 8% từ đâu ra và vì sao thường không áp cho giấy tay
Hai văn bản cùng nói về phạt vi phạm nhưng đứng ở hai chỗ khác nhau. Bảng dưới so sánh những điểm người ký giấy tay hay nhầm.
| Điểm so sánh | Bộ luật Dân sự 2015 | Luật Thương mại 2005 |
|---|---|---|
| Áp cho giao dịch nào | Giao dịch dân sự nói chung, kể cả giữa hai cá nhân không kinh doanh | Hoạt động thương mại: mua bán hàng hoá, cung ứng dịch vụ nhằm sinh lợi của thương nhân |
| Mức phạt | Do các bên thoả thuận, trừ khi luật chuyên ngành có quy định khác | Tổng mức phạt không quá 8% giá trị phần nghĩa vụ bị vi phạm, trừ một số trường hợp luật riêng |
| Phạt và bồi thường | Muốn đòi cả hai phải thoả thuận rõ | Có thoả thuận phạt thì thường được đòi cả phạt lẫn bồi thường |
| Ví dụ giao dịch | Bán tủ lạnh cũ cho hàng xóm, thuê thợ sơn nhà, nhờ người chở hàng cưới | Cửa hàng điện máy bán tủ lạnh, công ty sơn nhận thầu, doanh nghiệp vận tải |
Ranh giới không phải lúc nào cũng rõ. Một người thợ đã đăng ký hộ kinh doanh và nhận việc thường xuyên để kiếm lời có thể bị xem là đang hoạt động thương mại; khi đó mức 8% có thể được viện dẫn. Nếu giao dịch nằm ở vùng xám, nên tránh viết một mức phạt quá cao rồi đặt cược vào cách hiểu có lợi cho mình.
Tự do thoả thuận không có nghĩa là ghi bao nhiêu cũng chắc đòi được
Không được trái điều cấm, trái đạo đức xã hội. Mọi thoả thuận dân sự đều phải đứng trong giới hạn này. Một khoản phạt được dựng lên để che một khoản lãi cho vay vượt trần, hoặc để ép một người phải làm việc không muốn, rất dễ bị đặt câu hỏi về hiệu lực.
Ý chí phải thật và tự nguyện. Điều khoản phạt ký trong lúc bị doạ, bị lừa về nội dung, hoặc người ký không đọc được chữ mà không ai đọc cho nghe, là chỗ bên vi phạm sẽ bám vào để phản bác.
Mức phạt quá chênh với giá trị giao dịch gây tranh cãi. Giấy bán chiếc điện thoại cũ vài triệu mà ghi phạt gấp mười lần giá trị khiến người đọc thấy ngay sự bất cân xứng. Bộ luật Dân sự tôn trọng mức các bên tự đặt, nhưng khi ra tranh chấp, mức quá cao thường kéo theo lập luận rằng điều khoản không phản ánh ý chí thật hoặc bị lợi dụng. Kết quả cụ thể tuỳ hồ sơ từng vụ.
Một phần vô hiệu không kéo cả hợp đồng đổ theo. Nếu riêng điều khoản phạt có vấn đề, phần còn lại của hợp đồng thường vẫn đứng. Các trường hợp vô hiệu được bàn ở site chuyên về hiệu lực hợp đồng trong cùng hệ; ở đây chỉ cần nhớ đừng dồn hết sức nặng của tờ giấy vào một khoản phạt.
Chọn một mức phạt hợp lý cho giao dịch nhỏ
Không có công thức chính thức cho hợp đồng giữa cá nhân. Trình tự dưới đây giúp hai bên chốt một con số mà cả hai đều thấy công bằng và ít bị phản bác.
- Xác định nghĩa vụ nào thật sự quan trọng: giao đúng ngày, giữ đúng chất lượng, không bán món đồ cho người khác, trả tiền đúng hạn. Mỗi nghĩa vụ có thể có mức phạt riêng hoặc không có phạt.
- Ước tính thiệt hại thường gặp nếu nghĩa vụ đó bị vi phạm: tiền thuê người khác làm thay, ngày công bị mất, chi phí đi lại. Mức phạt gần với con số này dễ được chấp nhận hơn mức phạt mang tính trừng phạt.
- Chọn cách tính: một khoản cố định, một tỷ lệ trên phần nghĩa vụ bị vi phạm, hoặc tính theo ngày chậm có trần tổng.
- Đặt trần tổng cho mọi khoản phạt trong hợp đồng, ví dụ không vượt quá một tỷ lệ nhất định của tổng giá trị. Trần làm cho bên chịu phạt yên tâm ký và làm cho điều khoản khó bị tấn công.
- Viết cả hai chiều. Nếu bên thuê bị phạt khi trả tiền chậm thì bên làm cũng nên bị phạt khi giao chậm, dù mức có thể khác nhau.
- Đọc lại và tự hỏi: nếu mình ở phía bên kia, mình có ký không. Một điều khoản mà chính người soạn thấy khó chịu khi đặt mình vào vị trí ngược lại thường là điều khoản sẽ gây chuyện.
Ghi điều khoản phạt sao cho áp dụng được
Phần lớn tranh chấp về phạt vi phạm không nằm ở con số mà ở chỗ điều khoản không nói rõ phạt khi nào. Một điều khoản phạt dùng được nên có đủ các yếu tố sau:
- Hành vi bị phạt mô tả bằng việc đo được: "giao hàng sau ngày 15/12", không phải "giao chậm trễ".
- Cách tính rõ đơn vị: số tiền cố định, phần trăm trên khoản nào, mỗi ngày hay mỗi lần.
- Trần tổng của khoản phạt, để không ai phải đoán khoản phạt có thể phình tới đâu.
- Những trường hợp không phạt: bất khả kháng, chậm do bên kia chưa làm phần việc của mình, hai bên đã đồng ý dời hạn bằng tin nhắn.
- Thời điểm và cách trả: trừ vào khoản thanh toán còn lại hay trả riêng, trong bao nhiêu ngày kể từ khi được báo.
- Quan hệ với bồi thường thiệt hại: khoản phạt đã bao gồm mọi thiệt hại hay chưa. Chi tiết chỗ này nằm ở bài riêng về việc cộng phạt và bồi thường.
Mỗi yếu tố chỉ cần một câu. Một điều khoản phạt dài năm dòng nhưng rõ vẫn tốt hơn một câu ngắn mà ai đọc cũng hiểu một kiểu.
Những cách ghi hay gây cãi nhau
"Phạt theo quy định của pháp luật". Với giao dịch dân sự giữa cá nhân, pháp luật không đặt sẵn một mức phạt mặc định. Câu này gần như không cho bên bị vi phạm đòi được đồng nào tiền phạt, vì không có con số nào để dẫn chiếu.
"Phạt 8% theo Luật Thương mại" trong giấy bán đồ cũ giữa hai người. Viết như vậy không sai về mặt thoả thuận, vì các bên được tự chọn mức 8%. Nhưng nó dễ khiến hai bên tưởng rằng mình đang ở trong khuôn khổ Luật Thương mại và kéo theo những kỳ vọng sai về việc đòi thêm bồi thường.
"Bên vi phạm chịu phạt gấp đôi". Gấp đôi cái gì: tổng giá trị, phần chưa làm, hay số tiền đã trả? Câu thiếu chủ thể của phép tính là nguồn tranh cãi phổ biến nhất.
Chỉ một bên chịu phạt. Không bị cấm, nhưng khi tranh chấp, sự lệch hẳn về một phía làm người hoà giải và toà án đọc kỹ hơn hoàn cảnh ký kết.
Ví dụ giả định: giấy thuê thợ đóng kệ sách với ba cách ghi phạt
Ví dụ giả định: chị Hạnh ở Thái Nguyên thuê một người thợ mộc tự do đóng kệ sách âm tường, tổng tiền công và vật liệu 18 triệu, hẹn xong trước ngày 20. Bản nháp đầu ghi: "Thợ giao chậm thì phạt theo luật." Như đã nói, câu này gần như vô dụng. Bản nháp thứ hai ghi: "Thợ giao chậm phạt 100% hợp đồng." Người thợ đọc xong không chịu ký, và nếu có ký thì đến lúc chậm hai ngày, chị Hạnh cũng khó đòi trọn 18 triệu mà không bị phản bác là mức phạt không tương xứng.
Bản cuối hai bên thống nhất: "Nếu bàn giao sau ngày 20, bên thợ chịu phạt 200.000 đồng cho mỗi ngày chậm, tổng không quá 2 triệu đồng, trừ vào tiền công còn lại; không tính những ngày chậm do chủ nhà chưa dọn chỗ hoặc thay đổi thiết kế. Nếu chủ nhà thanh toán phần còn lại chậm quá 5 ngày sau khi nghiệm thu, chủ nhà chịu phạt cùng mức." Con số không lớn, nhưng đủ rõ để cả hai bên biết trước hậu quả và không ai phải ra toà vì nó.
Điều đáng chú ý trong bản cuối không nằm ở con số 200.000 đồng mà ở ba chi tiết đi kèm. Thứ nhất, có trần tổng, nên người thợ biết rủi ro tối đa của mình và chịu ký. Thứ hai, có ngoại lệ gắn với việc của chủ nhà, nên khi chậm vì chủ nhà đổi ý về màu gỗ, không ai phải cãi ngày chậm đó tính cho ai. Thứ ba, có chiều ngược lại, nên tờ giấy không bị nhìn như một bên ép bên kia. Khi gặp một tờ giấy do người khác soạn, bạn có thể dùng chính ba chi tiết này làm danh sách kiểm tra: có trần chưa, có ngoại lệ chưa, có hai chiều chưa. Thiếu cái nào thì đề nghị bổ sung trước khi ký, lúc mọi người còn vui vẻ và chưa có ngày chậm nào để tranh luận.
Câu hỏi thường gặp
Giấy tay giữa hai cá nhân có bắt buộc phải có điều khoản phạt vi phạm không?
Không bắt buộc. Nhiều giao dịch nhỏ không cần điều khoản phạt. Khi không có điều khoản phạt, bên bị vi phạm vẫn có thể đòi bồi thường thiệt hại thực tế nếu chứng minh được thiệt hại, chỉ là việc chứng minh tốn công hơn so với khi có một khoản phạt định sẵn.
Hai cá nhân có được tự chọn mức phạt 8% giống Luật Thương mại không?
Được, vì các bên tự do thoả thuận mức phạt. Chỉ nên hiểu rằng con số 8% lúc đó là lựa chọn của hai bên chứ không phải vì Luật Thương mại bắt buộc áp dụng, và các quy tắc khác của Luật Thương mại không tự động đi theo.
Phạt vi phạm có cần chứng minh mình bị thiệt hại không?
Thông thường không cần. Phạt vi phạm phát sinh khi có hành vi vi phạm đúng như điều khoản mô tả. Điều cần chứng minh là hành vi vi phạm đã xảy ra, ví dụ ngày giao hàng thực tế, chứ không phải số tiền mình bị thiệt.
Ghi mức phạt bằng toàn bộ giá trị hợp đồng có bị coi là vô hiệu không?
Không có quy tắc chung nói mức đó tự động vô hiệu trong hợp đồng dân sự. Tuy vậy, mức càng chênh so với thiệt hại có thể xảy ra thì càng dễ bị phản bác khi tranh chấp, và hai bên càng khó ký với nhau ngay từ đầu. Một mức vừa phải có trần thường an toàn hơn.
Người thợ có đăng ký hộ kinh doanh thì áp luật nào cho phạt vi phạm?
Nếu việc người thợ nhận làm là hoạt động kinh doanh sinh lợi của họ, giao dịch có thể bị xem xét theo Luật Thương mại, và mức trần 8% có thể được viện dẫn. Đây là vùng tuỳ tình tiết; với khoản tiền lớn, nên hỏi người làm nghề trước khi chốt mức phạt.
Đã lỡ ký điều khoản phạt rất nặng thì có thể làm gì?
Có thể đề nghị bên kia ký phụ lục sửa lại mức phạt khi chưa có vi phạm, lúc cả hai còn thiện chí. Nếu đã phát sinh tranh chấp, hãy giữ lại hoàn cảnh ký kết, tin nhắn trao đổi và giá trị giao dịch để làm căn cứ thương lượng hoặc trình bày khi hoà giải.