Trọng tài thương mại chỉ giải quyết tranh chấp phát sinh từ hoạt động thương mại, tranh chấp mà ít nhất một bên có hoạt động thương mại, hoặc tranh chấp khác mà luật cho phép; một giao dịch thuần dân sự giữa hai cá nhân, như bán chiếc tủ lạnh cũ cho hàng xóm, thường không thuộc phạm vi đó, nên điều khoản "tranh chấp đưa ra trọng tài" có nguy cơ không dùng được. Khi đó, tranh chấp vẫn quay về toà án, sau khi hai bên đã mất thời gian cãi nhau về chính điều khoản này.
Điều khoản giải quyết tranh chấp thường được chép từ mẫu của doanh nghiệp và ít ai đọc. Bài này giải thích ba con đường giải quyết, vì sao trọng tài thường không hợp với giấy tay giữa cá nhân, những gì được và không được thoả thuận về toà án, và nên viết gì thay cho câu chép sẵn.
Ba con đường khi hai bên không còn đồng ý với nhau
Khi giao dịch trục trặc, hai bên có ba con đường chính. Con đường thứ nhất là tự thương lượng hoặc nhờ hoà giải: hai bên ngồi lại, có hoặc không có người trung gian, như tổ hoà giải ở thôn, tổ dân phố theo Luật Hoà giải ở cơ sở, hoặc một người cả hai bên tin. Con đường này rẻ, nhanh và giữ được quan hệ, nhưng kết quả phụ thuộc vào thiện chí.
Con đường thứ hai là trọng tài thương mại: một hội đồng trọng tài do các bên chọn hoặc do trung tâm trọng tài chỉ định, xét xử kín, phán quyết có giá trị chung thẩm. Con đường này được thiết kế cho giới kinh doanh, có chi phí đáng kể và chỉ mở cho những loại tranh chấp nhất định.
Con đường thứ ba là toà án: nộp đơn khởi kiện, toà thụ lý, hoà giải trong tố tụng, xét xử. Ngoài ra còn có thủ tục hoà giải, đối thoại tại toà án trước khi thụ lý, giúp hai bên có hoà giải viên của toà hỗ trợ mà chưa phải vào vụ kiện. Với tranh chấp dân sự giữa cá nhân, toà án là nơi có thẩm quyền chung khi hoà giải không thành.
Điều khoản giải quyết tranh chấp trong giấy tay chỉ có tác dụng nếu nó chọn đúng con đường mà luật cho phép đi.
Trọng tài thương mại nhận những tranh chấp nào
Theo Luật Trọng tài thương mại hiện hành, trọng tài có thẩm quyền với ba nhóm tranh chấp: tranh chấp giữa các bên phát sinh từ hoạt động thương mại; tranh chấp phát sinh giữa các bên trong đó ít nhất một bên có hoạt động thương mại; và tranh chấp khác mà pháp luật quy định được giải quyết bằng trọng tài. Thoả thuận trọng tài cho một tranh chấp nằm ngoài các nhóm này có nguy cơ vô hiệu.
Hãy áp vào giao dịch đời thường. Hai sinh viên mua bán lại chiếc máy tính cũ: không bên nào có hoạt động thương mại trong giao dịch này, điều khoản trọng tài rất dễ không dùng được. Một người thuê thợ mộc tự do có đăng ký hộ kinh doanh đóng tủ bếp: bên thợ đang hoạt động thương mại, nên điều khoản trọng tài có thể có hiệu lực. Một gia đình cho hộ hàng xóm thuê máy cày: tuỳ việc cho thuê có phải là hoạt động kinh doanh thường xuyên của họ hay không.
Ngay cả khi điều khoản trọng tài có hiệu lực, nó còn phải thực hiện được: chọn đúng tên một trung tâm trọng tài có thật, hoặc mô tả đủ cách lập hội đồng trọng tài vụ việc. Mẫu chép từ mạng thường ghi tên trung tâm không còn tồn tại hoặc ghi chung chung "trọng tài có thẩm quyền". Thêm vào đó, chi phí trọng tài thường không tương xứng với một giao dịch vài chục triệu đồng.
Thoả thuận về toà án: được gì và không được gì
Mặc định là toà nơi bị đơn cư trú hoặc làm việc. Theo Bộ luật Tố tụng dân sự, khi bị đơn là cá nhân, toà án nơi bị đơn cư trú, làm việc có thẩm quyền giải quyết tranh chấp dân sự. Đây là điểm xuất phát khi giấy không nói gì.
Được thoả thuận chọn toà nơi nguyên đơn cư trú. Các đương sự có quyền tự thoả thuận với nhau bằng văn bản yêu cầu toà án nơi cư trú, làm việc của nguyên đơn giải quyết. Đây là thoả thuận hợp lệ duy nhất về lãnh thổ mà giấy tay hay dùng.
Nguyên đơn còn có quyền lựa chọn khác. Với tranh chấp phát sinh từ quan hệ hợp đồng, nguyên đơn có thể yêu cầu toà án nơi hợp đồng được thực hiện giải quyết. Luật còn một số lựa chọn khác tuỳ tình huống.
Không thoả thuận được cấp toà hay một toà tuỳ ý. Hai bên không thể ghi "do toà án tỉnh xét xử" để bỏ qua cấp sơ thẩm theo luật, cũng không thể chọn một toà ở nơi chẳng liên quan tới ai. Theo tổ chức toà án từ 1/7/2025, phần lớn vụ dân sự sơ thẩm do toà án nhân dân khu vực giải quyết, thay cho toà cấp huyện trước đây.
Tranh chấp về bất động sản có quy tắc riêng. Tranh chấp về bất động sản do toà nơi có bất động sản giải quyết, các bên không thoả thuận khác được. Giao dịch đời thường trên trang này hiếm khi đụng tới, nhưng thuê đất trồng trọt là trường hợp cần nhớ.
Nên viết gì cho phần giải quyết tranh chấp trong giấy tay
Không có mẫu chuẩn, nhưng một điều khoản giải quyết tranh chấp hợp với giao dịch giữa cá nhân thường có các ý sau, theo thứ tự:
- Thương lượng trước: hai bên trao đổi trực tiếp trong một thời hạn, ví dụ 15 ngày kể từ khi một bên gửi yêu cầu bằng văn bản hoặc tin nhắn.
- Hoà giải ở cơ sở hoặc người trung gian nếu thương lượng không thành; có thể nêu tên tổ hoà giải nơi một bên cư trú.
- Toà án có thẩm quyền theo quy định của pháp luật nếu hoà giải không thành; nếu muốn, thêm thoả thuận chọn toà nơi nguyên đơn cư trú.
- Không ghi trọng tài trừ khi một bên có hoạt động thương mại trong giao dịch và hai bên thật sự muốn đi đường trọng tài, đã biết chi phí và đã chọn đúng trung tâm.
- Kênh nhận thông báo: địa chỉ, số điện thoại, tài khoản nhắn tin mà mỗi bên dùng để nhận yêu cầu, tránh tình trạng một bên nói không nhận được.
Một điều khoản như vậy dài chừng bốn dòng, không cần dùng thuật ngữ nào khó. Nó không cản ai đi kiện, chỉ tạo một trình tự để phần lớn mâu thuẫn được giải quyết ở bước một và bước hai.
Người ở xa, người ở nước ngoài và giao dịch qua mạng
Giao dịch giữa cá nhân ngày càng hay diễn ra giữa hai người ở hai tỉnh khác nhau, mua bán qua nhóm mạng xã hội, hoặc một bên đang làm việc ở nước ngoài. Khi đó, điều khoản về nơi giải quyết tranh chấp có ý nghĩa thực tế lớn: người ở Cà Mau mà phải đi kiện ở Lào Cai là một gánh nặng thật.
Thoả thuận chọn toà nơi nguyên đơn cư trú giúp bên có quyền đỡ đi lại, nhưng nên được bàn công khai vì nó có lợi cho bên đi kiện. Một cách cân bằng hơn là ưu tiên các bước thương lượng, hoà giải trực tuyến trước, giữ toà án theo quy định chung làm bước cuối.
Khi một bên ở nước ngoài, tranh chấp có yếu tố nước ngoài và có thể chịu những quy tắc tố tụng riêng, thời gian giải quyết thường kéo dài. Với giao dịch giá trị lớn trong tình huống này, đừng tự chép điều khoản từ mẫu; hãy hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc một văn phòng luật trước khi ký để chọn cách viết phù hợp.
Ví dụ giả định: chiếc máy ảnh cũ và điều khoản chép từ mẫu
Ví dụ giả định: anh Khoa ở Huế bán lại máy ảnh và hai ống kính cho một người quen ở Đà Nẵng, giá 28 triệu, trả hai đợt. Giấy mua bán được chép từ một mẫu hợp đồng thương mại trên mạng, cuối giấy có câu: "Mọi tranh chấp phát sinh được giải quyết tại trung tâm trọng tài có thẩm quyền, phán quyết là chung thẩm." Người mua trả đợt một rồi im lặng, không trả đợt hai.
Khi anh Khoa muốn đòi, câu hỏi đầu tiên không phải là chứng cứ mà là nộp đơn ở đâu. Không bên nào kinh doanh máy ảnh, đây là giao dịch dân sự giữa hai cá nhân; điều khoản trọng tài nhiều khả năng không thuộc thẩm quyền trọng tài, lại không chỉ rõ trung tâm nào. Nếu anh nộp đơn ra trọng tài, có thể mất thời gian rồi bị từ chối; nếu anh nộp đơn ra toà, bên kia có thể viện điều khoản trọng tài để kéo dài. Cuối cùng, toà nhiều khả năng vẫn giải quyết, nhưng câu chép từ mẫu đã thêm vào một vòng tranh luận không cần thiết.
Nếu tờ giấy chỉ ghi "hai bên thương lượng trong 15 ngày; không thành thì một bên có quyền yêu cầu toà án có thẩm quyền giải quyết; hai bên đồng ý toà nơi bên bán cư trú", mọi chuyện đơn giản hơn nhiều: anh Khoa gửi tin nhắn yêu cầu, đợi 15 ngày, rồi biết ngay mình cần đến toà nào.
Khi nào nên hỏi người làm nghề
Phần lớn giấy tay giữa cá nhân không cần luật sư để soạn điều khoản giải quyết tranh chấp; trình tự thương lượng, hoà giải, toà án ở trên là đủ. Nhưng có ba tình huống đáng hỏi trước. Thứ nhất, khi giấy đã ký có điều khoản trọng tài và tranh chấp đã nổ ra: cần biết điều khoản đó có hiệu lực không trước khi quyết định nộp đơn ở đâu, vì nộp sai nơi có thể bị trả đơn và mất thời gian.
Thứ hai, khi một bên là hộ kinh doanh hoặc người làm nghề có đăng ký và giá trị giao dịch lớn: ranh giới giữa dân sự và thương mại ảnh hưởng tới cả trọng tài, mức phạt và quyền đòi bồi thường. Thứ ba, khi có yếu tố nước ngoài hoặc có tài sản ở nhiều nơi. Trong cả ba trường hợp, mang theo tờ giấy, tin nhắn và một dòng thời gian sự việc để buổi hỏi đi thẳng vào chuyện chính.
Thủ tục khởi kiện cụ thể, án phí và thời hiệu khởi kiện được trình bày ở các trang chuyên về tố tụng và thời hạn trong cùng hệ; ở đây chỉ dừng ở việc viết điều khoản cho đúng ngay từ đầu.
Câu hỏi thường gặp
Giấy tay đã ghi trọng tài thì có còn kiện ra toà được không?
Nếu thoả thuận trọng tài có hiệu lực và thực hiện được, toà án thường sẽ từ chối thụ lý và hướng các bên ra trọng tài. Nếu thoả thuận trọng tài vô hiệu, ví dụ vì tranh chấp không thuộc thẩm quyền trọng tài, hoặc không thực hiện được, toà án vẫn có thể giải quyết.
Hai cá nhân có được chọn toà án tỉnh xét xử ngay từ đầu không?
Không. Cấp toà giải quyết sơ thẩm do luật quy định, các bên không thoả thuận thay đổi được. Điều các bên có thể thoả thuận là chọn toà nơi nguyên đơn cư trú hoặc làm việc thay cho toà nơi bị đơn cư trú.
Có bắt buộc phải hoà giải ở cơ sở trước khi kiện không?
Với tranh chấp hợp đồng dân sự thông thường, hoà giải ở cơ sở không phải là điều kiện bắt buộc trước khi khởi kiện. Tuy vậy, đây là bước rẻ và nhanh, và nếu giấy tay có ghi trình tự hoà giải trước, hai bên nên tôn trọng.
Ghi "tranh chấp do toà án có thẩm quyền giải quyết" có đủ không?
Đủ về mặt pháp lý, vì nó dẫn về quy định chung. Nếu muốn thêm, có thể ghi bước thương lượng, hoà giải trước và thoả thuận chọn toà nơi nguyên đơn cư trú.
Mua hàng của người bán trên mạng có đăng ký kinh doanh thì có ra trọng tài được không?
Có thể nếu hai bên có thoả thuận trọng tài hợp lệ, vì người bán có hoạt động thương mại. Tuy nhiên, với người tiêu dùng, luật bảo vệ người tiêu dùng có quy định riêng về điều khoản trọng tài do bên bán soạn sẵn. Với giao dịch nhỏ, toà án và các kênh khiếu nại thường thực tế hơn.
Sau 1/7/2025 nộp đơn kiện tranh chấp hợp đồng nhỏ ở đâu?
Phần lớn vụ dân sự sơ thẩm do toà án nhân dân khu vực giải quyết. Toà cụ thể tuỳ nơi bị đơn cư trú hoặc theo thoả thuận và lựa chọn mà luật cho phép. Nên đối chiếu thông tin trên cổng thông tin của toà án hoặc hỏi trực tiếp bộ phận tiếp nhận đơn.