Khi bên kia vi phạm hợp đồng, bạn được đòi bồi thường những tổn thất thực tế chứng minh được: tài sản bị mất hoặc hư hỏng, chi phí hợp lý để ngăn chặn và khắc phục thiệt hại, thu nhập thực tế bị mất hoặc giảm, lợi ích lẽ ra được hưởng nếu hợp đồng được thực hiện đúng, và trong một số trường hợp là thiệt hại về tinh thần. Nguyên tắc nền của Bộ luật Dân sự 2015 là bồi thường toàn bộ và kịp thời, nhưng chỉ cho những gì có căn cứ.
Phần lớn lời đòi bồi thường giữa cá nhân thất bại không phải vì bên kia không sai, mà vì con số đưa ra không thuyết phục: ước chừng, cộng trùng, hoặc gộp cả những khoản không liên quan. Bài này đi qua từng nhóm thiệt hại, cách tính, chứng từ cần có, và những giới hạn khiến con số bị cắt giảm.
Các nhóm thiệt hại được bồi thường
Bảng gom các khoản theo cách Bộ luật Dân sự 2015 mô tả thiệt hại do vi phạm hợp đồng. Ví dụ là ví dụ giả định.
| Nhóm | Là gì | Ví dụ | Chứng từ nên có |
|---|---|---|---|
| Tổn thất về tài sản | Tài sản bị mất, hư hỏng, giảm giá trị vì vi phạm | Thợ điện đấu sai làm cháy tủ lạnh | Ảnh, biên bản, hoá đơn sửa hoặc giá trị thay thế |
| Chi phí ngăn chặn, khắc phục | Khoản bỏ ra hợp lý để thiệt hại không lớn thêm, để sửa lại | Thuê thợ khác che mái tạm khi thợ cũ bỏ dở | Hoá đơn, biên nhận, báo giá |
| Thu nhập bị mất, giảm sút | Thu nhập thực tế lẽ ra có mà mất vì vi phạm | Máy xay giao trễ, phải ngừng xay thuê một tuần | Sổ ghi chép, đơn hàng bị huỷ, xác nhận của khách |
| Lợi ích lẽ ra được hưởng | Phần lợi mà hợp đồng sẽ mang lại nếu được thực hiện đúng | Người bán huỷ giao lô hàng, bạn phải mua chỗ khác giá cao hơn | Giá thoả thuận, giá phải mua thay thế |
| Chi phí phát sinh do không hoàn thành | Khoản bạn tốn thêm vì bên kia không làm, không trùng với khoản lợi ích | Tiền xe đi lại nhiều lần để nhận hàng không có | Vé, biên lai, tin nhắn hẹn |
| Thiệt hại về tinh thần | Bù đắp tổn thất tinh thần theo yêu cầu, toà có thể xem xét | Thợ chụp ảnh làm mất toàn bộ ảnh cưới | Mô tả sự việc, ý nghĩa của tài sản, chứng cứ bối cảnh |
Khoản lợi ích lẽ ra được hưởng và khoản chi phí phát sinh không được tính trùng nhau. Khi liệt kê, hãy hỏi với mỗi đồng: đồng này đã nằm trong một khoản khác chưa.
Lợi ích lẽ ra được hưởng: khoản hay bị bỏ quên
Nhiều người chỉ đòi lại tiền đã trả, trong khi luật cho phép đòi cả lợi ích mà hợp đồng lẽ ra mang lại. Ví dụ giả định: bạn chốt mua 500 kg cà phê nhân của một hộ quen với giá thấp hơn giá chợ, để bán lại cho một khách đã đặt. Hộ kia huỷ ngang. Bạn phải mua chỗ khác với giá cao hơn 4.000 đồng mỗi kg để giữ đơn với khách. Phần chênh 2 triệu đồng là thiệt hại do bạn không nhận được lợi ích của hợp đồng ban đầu.
Cách tính phổ biến là so giá thoả thuận với giá bạn buộc phải trả để có được điều tương đương, vào thời điểm và ở nơi gần với lúc lẽ ra hợp đồng được thực hiện. Vì vậy cần giữ chứng từ của giao dịch thay thế, và nên mua thay thế ở mức giá hợp lý, không chọn nơi đắt nhất.
Lợi ích phải là thứ có thể xác định, không phải hy vọng. "Nếu có chiếc máy đó, mùa này lẽ ra lãi 50 triệu" là ước đoán, khó được chấp nhận nếu không có những đơn hàng, hợp đồng cụ thể đang chờ. Càng gắn được lợi ích với một giao dịch thật đã có, khoản đòi càng vững.
Nghĩa vụ hạn chế thiệt hại và lỗi của chính bạn
Bạn phải làm điều hợp lý để thiệt hại không lớn thêm. Bộ luật Dân sự 2015 đặt nghĩa vụ cho bên có quyền: áp dụng các biện pháp cần thiết, hợp lý để thiệt hại không xảy ra hoặc hạn chế thiệt hại. Biết mái đang dột vì thợ bỏ dở mà để nguyên cả tuần cho nước làm hỏng tủ, giường, thì phần hỏng đó khó đòi đủ.
Chi phí hạn chế thiệt hại thì được đòi lại. Đổi lại, những gì bạn chi hợp lý để hạn chế thiệt hại, như mua bạt che, thuê người khiêng đồ ra chỗ khô, là khoản có thể đòi bên vi phạm.
Lỗi của bạn làm giảm phần bồi thường. Nếu thiệt hại xảy ra một phần do lỗi của bạn, bên vi phạm chỉ bồi thường phần tương ứng với mức lỗi của họ. Bạn giao bản vẽ sai kích thước khiến thợ đóng sai tủ, thì không thể đòi đền toàn bộ.
Thiệt hại phải do vi phạm gây ra. Phải có mối liên hệ giữa vi phạm và tổn thất. Xe thuê giao trễ một giờ, và trên đường đi bạn bị va quẹt do lỗi của người khác, thì vụ va quẹt không phải thiệt hại do giao xe trễ.
Thoả thuận phạt vi phạm có thể ảnh hưởng. Theo Bộ luật Dân sự, nếu hai bên thoả thuận phạt vi phạm mà không thoả thuận thêm về bồi thường, bên vi phạm có thể chỉ phải nộp tiền phạt. Đọc lại giấy tay xem đã viết gì trước khi tính.
Lập bảng tính thiệt hại để đưa cho bên kia
Một bảng tính gọn, mỗi dòng một khoản, mỗi khoản một chứng từ, là thứ thuyết phục nhất khi ngồi lại thương lượng.
- Liệt kê mọi khoản bạn cho là thiệt hại, chưa lọc.
- Với mỗi khoản, ghi vi phạm nào gây ra và vào lúc nào.
- Gắn chứng từ: hoá đơn, biên nhận, ảnh, tin nhắn. Khoản nào không có chứng từ, ghi rõ cách bạn ước tính.
- Gạch những khoản trùng nhau và những khoản không liên quan đến vi phạm.
- Trừ phần thiệt hại lẽ ra bạn tránh được, và phần do lỗi của chính bạn nếu có.
- Cộng tổng, tách riêng nhóm có chứng từ chắc và nhóm ước tính.
- Gửi kèm lời đề nghị bồi thường, mời bên kia góp ý từng dòng.
Việc tự trừ những khoản yếu trước khi gửi đi có vẻ thiệt, nhưng thường làm bên kia dễ chấp nhận phần còn lại hơn. Một bảng tính bị bắt lỗi ở một dòng sẽ khiến mọi dòng khác cũng bị nghi ngờ.
Một bảng tính theo ví dụ giả định
Ví dụ giả định: anh Tâm ở Vĩnh Long thuê một thợ quen lắp hệ thống ống nước và bồn chứa cho căn nhà mới sửa, tiền công 6 triệu, đã trả trước 4 triệu. Thợ lắp sai mối nối, nước rò làm hỏng một mảng trần thạch cao và chiếc tủ gỗ dưới bồn; sau đó thợ không quay lại sửa. Anh Tâm thuê thợ khác. Bảng tính anh gửi cho thợ cũ như sau:
| Khoản | Số tiền (đồng) | Căn cứ | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Tiền công đã trả cho phần lắp sai | 4.000.000 | Biên nhận chuyển khoản | Đòi lại vì phải làm lại toàn bộ |
| Phần chênh tiền công thợ mới | 500.000 | Hoá đơn thợ mới 6,5 triệu, hai báo giá khác | Chỉ đòi phần vượt giá 6 triệu đã thoả thuận với thợ cũ |
| Sửa mảng trần thạch cao | 2.800.000 | Hoá đơn, ảnh trước và sau | Gắn với việc rò nước |
| Tủ gỗ hỏng | 3.000.000 | Giá mua tủ một năm trước, ảnh hiện trạng | Đã trừ hao mòn theo thời gian dùng |
| Tiền bạt che, khăn thấm ngày rò nước | 350.000 | Biên nhận cửa hàng | Chi phí hạn chế thiệt hại |
| Thời gian nghỉ làm để trông thợ mới | Không đòi | Không có xác nhận nghỉ làm | Tự bỏ vì thiếu chứng từ |
Tổng đề nghị là 10.650.000 đồng, tách rõ từng dòng. Bản nháp đầu tiên của anh Tâm ghi đòi cả 4 triệu đã trả lẫn toàn bộ 6,5 triệu tiền thợ mới, tức tính trùng: nếu hợp đồng được làm đúng, anh vẫn phải trả 6 triệu, nên phần thiệt thật về tiền công chỉ là 4 triệu lấy lại cộng 500 nghìn chênh lệch. Anh cũng tự bỏ dòng cuối dù thấy thiệt, và trừ hao mòn tủ gỗ trước khi bên kia nêu ra. Khi ngồi lại, người thợ chỉ cãi dòng tủ gỗ; hai bên chốt ở mức thấp hơn một chút và thợ trả làm hai đợt. Con số không quan trọng bằng cách trình bày: mỗi dòng một căn cứ, khoản yếu đã được loại sẵn.
Thiệt hại về tinh thần trong hợp đồng giữa cá nhân
Bộ luật Dân sự 2015 cho phép toà, theo yêu cầu của bên có quyền, buộc bên vi phạm bồi thường thiệt hại về tinh thần. Đây là điểm mới so với trước, nhưng trên thực tế khoản này được xem xét thận trọng và không phải vụ vi phạm hợp đồng nào cũng có.
Những trường hợp hay được nhắc là khi tài sản hoặc dịch vụ gắn với một sự kiện không lặp lại hoặc mang ý nghĩa tình cảm đặc biệt: ảnh cưới bị mất trắng, kỷ vật gửi sửa bị làm hỏng không phục hồi được, thợ làm đám hỏi bỏ ngang sát ngày khiến gia đình bẽ mặt trước họ hàng. Ở những việc mua bán đồ thông thường, chậm giao hàng thông thường, khoản tinh thần thường khó được chấp nhận.
Nếu định đòi khoản này, hãy mô tả cụ thể vì sao tổn thất là có thật và nghiêm trọng, thay vì một con số lớn kèm chữ "tổn thất tinh thần". Con số nên ở mức vừa phải, vì đòi quá cao dễ khiến bên kia và người hoà giải mất thiện cảm với cả phần thiệt hại vật chất có căn cứ.
Những khoản thường bị bác
Khi đưa bảng tính cho người hoà giải hay khi ra toà, các khoản dưới đây hay bị loại hoặc cắt giảm mạnh:
- Thời gian của chính bạn tính theo mức thu nhập tự đặt, khi không chứng minh được bạn thật sự mất thu nhập.
- Chi phí đi lại, ăn uống không có chứng từ hoặc không liên quan trực tiếp.
- Lợi nhuận kỳ vọng không gắn với giao dịch cụ thể nào.
- Thiệt hại phát sinh vì bạn không hạn chế khi có thể hạn chế.
- Tiền phạt tự đặt ra khi hợp đồng không có điều khoản phạt.
- Chi phí thuê người khác làm tiếp ở mức cao bất thường so với báo giá phổ biến, khi bạn không chứng minh được vì sao phải chọn mức đó.
- Chi phí thuê người đòi nợ, đòi hộ. Kinh doanh dịch vụ đòi nợ đã bị cấm từ năm 2021, và đây không phải khoản được bù.
Trước những vụ có số tiền đáng kể, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để xem bảng tính của mình khoản nào vững, khoản nào nên bỏ trước khi gửi cho bên kia.
Câu hỏi thường gặp
Không có thiệt hại thì có đòi được tiền gì không?
Không có thiệt hại thì không có bồi thường. Bạn vẫn có thể đòi bên kia tiếp tục thực hiện, đòi lãi nếu là chậm trả tiền, hoặc đòi tiền phạt nếu hợp đồng có thoả thuận phạt vi phạm.
Có được tính thời gian mình mất công đi lại, chờ đợi không?
Có thể, nếu bạn chứng minh thời gian đó làm bạn mất thu nhập thực tế, như phải nghỉ làm có ghi nhận. Thời gian tự tính theo mức tự đặt mà không có căn cứ thường bị loại.
Mua đồ thay thế đắt hơn thì có được đòi phần chênh không?
Được, nếu việc mua thay thế là hợp lý, đúng loại tương đương, vào thời điểm gần với lúc lẽ ra hợp đồng được thực hiện, và giá không cao bất thường. Giữ hoá đơn mua thay thế và báo giá ở vài nơi.
Thiệt hại tinh thần đòi bao nhiêu là hợp lý?
Không có công thức cố định cho hợp đồng giữa cá nhân. Toà xem xét theo từng vụ việc. Con số nên vừa phải và gắn với mô tả cụ thể vì sao tổn thất là nghiêm trọng.
Bên kia đề nghị bồi thường bằng hiện vật thay vì tiền có được không?
Hai bên được thoả thuận hình thức bồi thường: bằng tiền, bằng hiện vật, hay bằng việc làm lại. Nếu bạn chấp nhận hiện vật, hãy ghi rõ món gì, tình trạng ra sao, giao khi nào.
Đã nhận một phần bồi thường thì còn đòi phần còn lại được không?
Được, trừ khi bạn đã ký hoặc nhắn đồng ý rằng khoản đó là toàn bộ và bạn không đòi gì thêm. Khi nhận một phần, nên ghi rõ đó là khoản trả một phần.