Trong hợp đồng mà cả hai bên đều có nghĩa vụ với nhau, như mua bán, thuê thợ, thuê đồ, bên phải làm sau có quyền hoãn phần việc của mình khi bên phải làm trước đã đến hạn mà chưa làm. Bên phải làm trước cũng được hoãn nếu khả năng thực hiện của bên kia đã giảm sút nghiêm trọng đến mức rõ ràng không làm nổi như cam kết. Hoãn không phải là huỷ: nghĩa vụ của bạn vẫn còn, chỉ chưa phải làm cho đến khi bên kia làm phần của họ hoặc có bảo đảm.
Quyền này rất hay dùng trong đời thường mà người ta không biết tên: giữ lại tiền công đợt hai khi thợ chưa làm xong phần đợt một, chưa giao xe cho người mua khi họ chưa chuyển đủ tiền như hẹn. Nhưng nó cũng hay bị dùng sai, biến người đang bị vi phạm thành người vi phạm. Bài này giải thích khi nào được hoãn, hoãn đến đâu, và báo thế nào cho đúng.
Ai phải làm trước: câu hỏi quyết định tất cả
Quyền hoãn chỉ có nghĩa khi xác định được thứ tự thực hiện. Bộ luật Dân sự 2015 đặt nguyên tắc: trong hợp đồng hai chiều, nếu các bên đã thoả thuận thời hạn thì mỗi bên phải làm phần của mình khi đến hạn, không được lấy cớ bên kia chưa làm để hoãn, trừ những trường hợp luật cho phép. Nếu không thoả thuận ai làm trước, hai bên phải thực hiện đồng thời: tiền trao, cháo múc.
Trong thực tế, thứ tự thường nằm trong chính cách hai bên chia tiền. "Ứng 30% khi bắt đầu, 40% khi xong phần thô, 30% khi bàn giao" nghĩa là bạn phải trả đợt một trước khi thợ bắt đầu, còn đợt hai chỉ đến hạn khi phần thô xong. "Giao hàng xong trả tiền" nghĩa là người bán làm trước. "Chuyển khoản rồi mới gửi hàng" nghĩa là người mua làm trước.
Khi thoả thuận không rõ, hãy nhìn vào cách hai bên đã làm trên thực tế và tập quán của loại giao dịch đó. Một hợp đồng sửa nhà không ghi gì về đợt thanh toán, nhưng các lần trước bạn luôn trả sau mỗi hạng mục, thì cách làm đó là chỉ dấu tốt cho thứ tự mà hai bên đã ngầm hiểu.
Hai kiểu hoãn và điều kiện đi kèm
Bảng tóm tắt hai trường hợp luật cho phép hoãn. Ví dụ là ví dụ giả định.
| Bạn ở vị trí | Được hoãn khi | Ví dụ | Cần làm gì |
|---|---|---|---|
| Bên làm sau | Bên làm trước đã đến hạn mà chưa làm | Thợ chưa xong phần thô, bạn chưa trả đợt hai | Báo rõ lý do hoãn và điều kiện để bạn tiếp tục |
| Bên làm trước | Khả năng của bên kia giảm sút nghiêm trọng đến mức không thể thực hiện như cam kết | Người mua đặt đóng ghe, bạn biết họ vừa bị siết hết tài sản, đang trốn nợ nhiều nơi | Hoãn cho đến khi họ có khả năng thực hiện hoặc đưa ra bảo đảm |
| Đồng thời | Bên kia không sẵn sàng làm phần của họ cùng lúc | Hẹn giao máy và nhận tiền cùng buổi, người mua không mang tiền | Không giao, hẹn lại; không phải là bạn vi phạm |
Kiểu hoãn thứ hai khó dùng hơn nhiều. "Nghe nói" bên kia đang khó khăn chưa đủ; cần những dấu hiệu rõ ràng, nghiêm trọng, và bạn nên hỏi thẳng họ về khả năng thực hiện trước khi quyết định hoãn.
Hoãn đúng cách
Hoãn phần tương ứng, không hoãn mọi thứ. Nếu thợ đã làm xong ba phần tư phần thô, việc bạn giữ toàn bộ đợt hai cho đến khi họ làm xong phần còn lại thường hợp lý, vì đợt hai gắn với cả phần thô. Nhưng giữ luôn cả những khoản không liên quan, như tiền vật tư bạn đã hứa trả riêng, là đi quá giới hạn.
Báo bằng chữ, nói rõ lý do. Một tin nhắn như "đợt hai em xin giữ lại đến khi anh hoàn thành phần đổ mái như đã thống nhất; xong phần đó em chuyển ngay trong ngày" cho thấy bạn hoãn có căn cứ chứ không phải quỵt.
Nói rõ điều kiện để bạn tiếp tục. Người hoãn tốt là người cho bên kia biết cần làm gì để nhận được phần của mình. Điều kiện mơ hồ như "khi nào em thấy ổn" dễ bị coi là cớ.
Sẵn sàng thực hiện ngay khi điều kiện xong. Hoãn là tạm. Khi bên kia đã làm phần của họ, bạn phải làm phần mình ngay. Kéo dài thêm sau đó thì chính bạn bắt đầu chậm thực hiện nghĩa vụ.
Giữ tiền ở chỗ rõ ràng. Với khoản tiền đang hoãn, tốt nhất là để riêng, không tiêu vào việc khác, để khi điều kiện xong bạn trả được ngay và chứng minh được thiện chí.
Giữ lại món đồ của bên kia đang nằm trong tay bạn
Một tình huống gần với hoãn là bạn đang giữ hợp pháp chính món đồ thuộc đối tượng của hợp đồng, và bên kia chưa trả tiền. Thợ sửa máy cày đang giữ máy của khách, khách chưa trả tiền sửa; tiệm may đang giữ bộ đồ đã may xong, khách chưa trả tiền công. Bộ luật Dân sự có cơ chế cầm giữ tài sản cho trường hợp này: bên đang nắm giữ hợp pháp tài sản là đối tượng của hợp đồng hai chiều được giữ lại khi bên kia không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ.
Ba điểm phân biệt cầm giữ với "xiết đồ". Thứ nhất, món đồ phải đến tay bạn một cách hợp pháp từ chính hợp đồng đó, như khách mang máy đến sửa, chứ không phải bạn tự vào nhà người ta lấy. Thứ hai, món đồ phải là đối tượng của chính hợp đồng đang bị vi phạm, không phải một tài sản bất kỳ của bên kia. Thứ ba, bạn chỉ được giữ, phải bảo quản cẩn thận, không được dùng, bán hay cho người khác mượn khi chưa có thoả thuận.
Cầm giữ là một biện pháp bảo đảm có quy định chi tiết riêng, và nếu tranh chấp kéo dài thì nên tìm hiểu kỹ trước khi giữ lâu. Điều quan trọng ở đây là thấy rõ ranh giới: giữ lại thứ đang trong tay mình theo đúng hợp đồng là một chuyện; tự đi lấy đồ của người khác để trừ nợ là chuyện hoàn toàn khác, có thể vi phạm pháp luật.
Những cách dùng sai quyền hoãn
Quyền hoãn mạnh vì nó cho bạn đòn bẩy mà không cần ra toà. Chính vì thế nó hay bị lạm dụng. Các kiểu dùng sai thường gặp:
- Hoãn trả tiền vì một lỗi nhỏ không liên quan đến đợt thanh toán, như thợ để rơi vãi vữa ở sân, trong khi phần việc gắn với đợt đó đã xong.
- Hoãn khi chính bạn mới là bên phải làm trước, ví dụ chưa ứng tiền đợt một mà đòi thợ phải dựng xong khung rồi mới trả.
- Lấy cớ hoãn để ép giá, đòi giảm tiền công cho những việc không nằm trong thoả thuận.
- Hoãn không báo, im lặng không trả tiền, để bên kia tự đoán lý do.
- Hoãn vô thời hạn, không nói bên kia cần làm gì để được trả.
- Hoãn trong khi đã nhận và đang sử dụng phần việc của bên kia một cách bình thường, không có khiếu nại gì trước đó.
Nếu bạn rơi vào một trong các trường hợp trên, bên kia có thể coi bạn là bên chậm thực hiện nghĩa vụ và đòi lãi chậm trả, thậm chí dùng chính quyền hoãn để dừng làm phần còn lại.
Khi bạn là người bị bên kia hoãn
Quyền hoãn có hai chiều. Nếu bạn là thợ, là người bán, là bên cho thuê, rất có thể có lúc bên kia giữ lại tiền của bạn với lý do bạn chưa làm đủ phần mình. Phản ứng đầu tiên nên là đối chiếu, không phải phản bác: đợt thanh toán đó gắn với phần việc nào, phần việc đó đã xong chưa theo đúng mô tả trong thoả thuận, và bên kia đã nêu cụ thể điều gì chưa đạt.
Nếu đúng là bạn chưa làm xong, cách nhanh nhất để được trả là hoàn thành phần đó rồi báo bằng chữ, kèm ảnh, video phần việc đã xong, và đề nghị bên kia kiểm tra trong một khoảng thời gian cụ thể. Một tin nhắn như "phần đổ mái đã xong chiều nay, gửi anh ảnh, mời anh xem trong hai ngày tới và chuyển đợt hai như đã thống nhất" đặt bên kia vào thế phải trả lời.
Nếu bạn cho rằng mình đã làm xong mà bên kia vẫn giữ tiền, hãy hỏi họ nêu cụ thể điểm chưa đạt bằng chữ. Điểm nào có lý thì sửa, điểm nào nằm ngoài thoả thuận thì chỉ ra bằng chính tin nhắn ban đầu. Khi bên kia không nêu được gì cụ thể mà vẫn giữ tiền, việc hoãn của họ mất căn cứ, khoản tiền trở thành nghĩa vụ trả tiền đã đến hạn, và bạn có quyền đòi kèm lãi chậm trả theo những bước như một bên bị vi phạm.
Một tình huống mẫu: thợ làm chậm, đợt hai đến hạn
Ví dụ giả định: anh Phong ở Đà Nẵng thuê thợ làm tủ bếp, thoả thuận trả ba đợt: 40% khi đặt, 40% khi lắp xong khung tủ, 20% khi lắp xong cánh và bàn giao. Đến ngày hẹn, thợ mới lắp được nửa khung nhưng nhắn xin đợt hai để mua cánh tủ.
- Anh Phong đối chiếu thoả thuận: đợt hai gắn với việc lắp xong khung, nên chưa đến hạn.
- Anh nhắn lại: nhắc thoả thuận, ghi nhận phần đã làm, nói rõ sẽ trả đợt hai ngay khi khung lắp xong.
- Thợ giải thích thiếu tiền mua vật tư. Anh cân nhắc chuyển trước một phần đợt hai, nhưng ghi rõ đó là ứng trước có điều kiện, kèm hạn hoàn thành khung.
- Thợ đồng ý bằng tin nhắn, ghi ngày xong khung mới.
- Khung xong đúng hẹn, anh chuyển phần còn lại của đợt hai trong ngày, ghi nội dung chuyển khoản rõ ràng.
- Nếu thợ không làm xong khung đúng hạn mới, anh vẫn giữ phần chưa trả và chuyển sang các bước yêu cầu bằng văn bản.
Điều đáng học từ ví dụ là quyền hoãn không bắt bạn phải cứng nhắc. Bạn có thể linh hoạt để công việc chạy, miễn là mọi linh hoạt đều được ghi lại và không làm mất đòn bẩy của bạn.
Câu hỏi thường gặp
Hợp đồng không ghi đợt thanh toán thì ai phải làm trước?
Nếu không có thoả thuận về thứ tự, nguyên tắc là hai bên thực hiện đồng thời. Với công việc kéo dài như sửa nhà, cách hai bên đã làm trên thực tế và tập quán thường được dùng để xác định thứ tự đã ngầm hiểu.
Giữ lại tiền đợt sau có bị tính là quỵt không?
Không, nếu bạn là bên làm sau, bên kia đã đến hạn mà chưa làm phần của họ, và bạn báo rõ lý do cùng điều kiện để trả. Nó thành quỵt khi bạn giữ không có căn cứ hoặc kéo dài sau khi bên kia đã làm xong.
Người bán chưa giao hàng vì nghe tin người mua sắp phá sản có được không?
Bên phải làm trước chỉ được hoãn khi khả năng của bên kia đã giảm sút nghiêm trọng đến mức không thể thực hiện như cam kết. Tin đồn chưa đủ; nên hỏi thẳng, đề nghị bên kia đưa ra bảo đảm hoặc thanh toán trước một phần.
Đang hoãn mà bên kia đòi huỷ hợp đồng thì sao?
Nếu bạn hoãn đúng căn cứ, việc hoãn không phải là vi phạm, nên bên kia không có cơ sở huỷ vì lý do đó. Ngược lại, nếu bạn hoãn sai, bên kia có thể coi bạn chậm thực hiện. Đó là lý do cần báo rõ căn cứ hoãn bằng chữ.
Thợ sửa xe giữ xe vì khách chưa trả tiền có đúng không?
Đây là tình huống điển hình của cầm giữ tài sản: chiếc xe đến tay thợ hợp pháp theo hợp đồng sửa chữa, và khách chưa trả tiền sửa. Thợ được giữ nhưng phải bảo quản, không được sử dụng hay bán xe.
Đã hoãn rồi mà bên kia làm xong thì phải trả trong bao lâu?
Ngay khi điều kiện hoàn thành, nghĩa vụ của bạn trở lại bình thường và đã đến hạn. Trả chậm sau đó, bạn có thể phải chịu lãi chậm trả như bất kỳ khoản nợ đến hạn nào.