Theo Bộ luật Dân sự 2015, một bên chỉ được đơn phương chấm dứt thực hiện hợp đồng khi hai bên đã thoả thuận cho phép, khi bên kia vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ, hoặc khi luật có quy định; bên chấm dứt phải thông báo ngay cho bên kia, và nếu chấm dứt không có căn cứ thì chính họ bị coi là bên vi phạm. Vì vậy điều khoản "mỗi bên được chấm dứt bất cứ lúc nào" trong giấy tay không chỉ là câu cho đủ thủ tục: nó mở ra một trong ba cánh cửa đó, và cách nó được viết quyết định ai phải đền khi cửa mở.
Bài này giải thích ba căn cứ chấm dứt, phân biệt chấm dứt với huỷ bỏ, chỉ ra những điều khoản một chiều cần sửa, và hướng dẫn cách thông báo chấm dứt sao cho đúng. Ví dụ dùng các giao dịch đời thường như thuê thợ, thuê gia sư, thuê máy, góp sức làm ăn nhỏ. Chấm dứt hợp đồng lao động và thuê nhà ở có quy định riêng, không bàn ở đây.
Ba cánh cửa để một bên được tự rút
Cửa thứ nhất là thoả thuận. Nếu giấy tay ghi rõ "mỗi bên được chấm dứt hợp đồng bằng cách báo trước 7 ngày", việc một bên rút theo đúng điều kiện đó là hợp lệ, không cần lý do. Đây là cửa sạch nhất, vì cả hai đã biết trước luật chơi.
Cửa thứ hai là bên kia vi phạm nghiêm trọng. Bộ luật Dân sự hiểu vi phạm nghiêm trọng là việc không thực hiện đúng nghĩa vụ của một bên đến mức làm cho bên kia không đạt được mục đích của việc giao kết hợp đồng. Thợ chậm một ngày chưa chắc là nghiêm trọng; thợ bỏ công trình ba tuần không liên lạc, làm lỡ ngày dọn về nhà mới, thì gần với nghiêm trọng hơn nhiều.
Cửa thứ ba là luật cho phép. Một số loại hợp đồng có quy định riêng. Ví dụ với hợp đồng dịch vụ, Bộ luật Dân sự cho bên thuê dịch vụ quyền chấm dứt khi việc tiếp tục không có lợi cho mình, với điều kiện báo trước một thời gian hợp lý, trả tiền công cho phần việc đã làm và bồi thường thiệt hại nếu có. Với gửi giữ, cho mượn, các quy định riêng cũng cho phép đòi lại tài sản trong những hoàn cảnh nhất định.
Ngoài ba cửa này, một bên tự ý rút chỉ vì đổi ý, tìm được người rẻ hơn, hay thấy không còn hợp thì không phải là chấm dứt hợp lệ mà là vi phạm hợp đồng.
Đơn phương chấm dứt khác huỷ bỏ hợp đồng ở đâu
Hai khái niệm hay bị dùng lẫn trong giấy tay, nhưng hệ quả tiền bạc khác nhau rõ rệt.
| Điểm | Đơn phương chấm dứt | Huỷ bỏ hợp đồng |
|---|---|---|
| Hợp đồng còn hiệu lực từ khi nào | Chấm dứt kể từ khi bên kia nhận được thông báo; phần đã làm trước đó vẫn có giá trị | Coi như không có hiệu lực từ thời điểm giao kết |
| Tiền và tài sản đã giao | Bên đã làm một phần có quyền được thanh toán phần đó | Các bên hoàn trả cho nhau những gì đã nhận |
| Điều khoản còn giữ lại | Phạt vi phạm, bồi thường, giải quyết tranh chấp | Phạt vi phạm, bồi thường, giải quyết tranh chấp |
| Hợp với | Hợp đồng kéo dài theo thời gian: gia sư, giúp việc, thuê máy theo tháng | Giao dịch một lần mà mục đích đã hỏng hẳn: mua món đồ khác hẳn mô tả |
Khi viết giấy, đừng dùng cả hai chữ như từ đồng nghĩa. Nếu muốn khi rút thì quyết toán phần đã làm, dùng chữ chấm dứt. Nếu muốn khi rút thì trả lại hết như chưa từng giao dịch, dùng chữ huỷ bỏ và nêu điều kiện huỷ bỏ.
Trong cả hai trường hợp, điều khoản về phạt vi phạm, bồi thường và cách giải quyết tranh chấp vẫn tiếp tục được áp dụng. Đó là lý do các điều khoản này nên viết cẩn thận ngay cả khi hai bên nghĩ chẳng bao giờ phải dùng tới.
Điều khoản một chiều: chỉ một bên được rút
"Bên A được chấm dứt hợp đồng bất cứ lúc nào, bên B không được chấm dứt trước hạn". Không bị cấm, nhưng đặt toàn bộ rủi ro lên bên B. Nếu bạn là bên B, đề nghị một trong hai: quyền rút cho cả hai bên với cùng thời gian báo trước, hoặc bên A rút thì phải thanh toán phần đã làm cộng một khoản bù cho thời gian bên B đã dành riêng.
"Bên A chấm dứt không phải hoàn tiền đã nhận". Đây là câu nguy hiểm nhất khi đi cùng quyền rút tự do của chính bên A. Ghép hai câu lại, bên A có thể nhận tiền rồi rút mà không làm gì. Phải sửa: rút trước khi làm thì hoàn đủ, rút giữa chừng thì quyết toán phần đã làm.
"Bên B vi phạm bất kỳ điều khoản nào thì bên A được chấm dứt ngay". Chữ "bất kỳ" biến một lỗi nhỏ như chậm báo cáo một hôm thành lý do rút. Đề nghị giới hạn vào các vi phạm cụ thể, hoặc thêm bước nhắc nhở bằng văn bản và thời gian khắc phục trước khi được chấm dứt.
Không ghi gì về chấm dứt. Khi giấy im lặng, chỉ còn cửa vi phạm nghiêm trọng và cửa luật cho phép. Hai bên phải cãi nhau về chuyện thế nào là nghiêm trọng. Ghi rõ từ đầu luôn đỡ hơn.
"Vi phạm nghiêm trọng" là chữ hay bị kéo giãn
Khi tranh chấp, bên muốn rút thường gọi mọi lỗi của bên kia là nghiêm trọng, còn bên bị chấm dứt thường gọi mọi lỗi của mình là nhỏ. Thước đo mà luật dùng là mục đích giao kết: lỗi đó có làm cho bên kia không đạt được điều họ muốn khi ký hay không. Chậm vài ngày trong một việc không gấp hiếm khi đạt ngưỡng đó; làm sai kích thước bộ tủ đến mức không lắp vào được thì có thể đạt.
Một cách giảm tranh cãi là định nghĩa sẵn trong giấy những vi phạm được coi là đủ để chấm dứt, ví dụ: chậm quá 15 ngày so với hạn hoàn thành, bỏ công trình quá 5 ngày làm việc liên tiếp không báo, chậm thanh toán đợt nào quá 10 ngày sau khi đã được nhắc bằng văn bản. Danh sách không cần dài, chỉ cần đo được.
Nên đi kèm một bước nhắc nhở: trước khi chấm dứt vì vi phạm, bên bị vi phạm gửi văn bản nêu lỗi và cho một thời hạn khắc phục. Bước này vừa công bằng, vừa tạo chứng cứ rằng việc chấm dứt có căn cứ và đã cân nhắc. Nếu hết hạn mà lỗi vẫn còn, việc chấm dứt khó bị phản bác hơn nhiều.
Thông báo chấm dứt sao cho đúng
Bộ luật Dân sự yêu cầu bên đơn phương chấm dứt phải thông báo ngay cho bên kia; nếu không thông báo mà gây thiệt hại thì phải bồi thường. Một thông báo chấm dứt dùng được nên đi theo các bước:
- Kiểm tra căn cứ: điều khoản nào trong giấy, hoặc vi phạm nào của bên kia, hoặc quy định nào cho phép bạn chấm dứt. Không xác định được căn cứ thì chưa nên gửi.
- Viết thông báo ngắn: tên hai bên, giấy đã ký ngày nào, căn cứ chấm dứt, thời điểm chấm dứt, đề nghị quyết toán phần đã làm, hẹn bàn giao tài sản nếu có.
- Gửi bằng cách để lại dấu vết: tin nhắn có xác nhận đã đọc, thư có báo phát, hoặc giao tận tay có người chứng kiến. Thời điểm bên kia nhận được thông báo là mốc hợp đồng chấm dứt.
- Lập biên bản hiện trạng phần việc đã làm, có ảnh, càng sớm càng tốt, để làm căn cứ quyết toán.
- Đề nghị quyết toán bằng văn bản: phần đã làm trị giá bao nhiêu, đã trả bao nhiêu, ai còn nợ ai, có khoản phạt hay bồi thường nào không.
- Giữ thái độ bình tĩnh trong mọi tin nhắn. Những câu mỉa mai, doạ dẫm lúc nóng giận thường quay lại làm bất lợi cho chính người viết khi hoà giải.
Chấm dứt sai căn cứ thì sao
Bộ luật Dân sự quy định rõ: bên đơn phương chấm dứt hợp đồng mà không có căn cứ thì bị xác định là bên vi phạm nghĩa vụ và phải chịu trách nhiệm dân sự. Nói cách khác, người tưởng mình đang xử lý vi phạm của bên kia lại trở thành bên phải bồi thường.
Ví dụ giả định: một gia đình ở Lâm Đồng thuê gia sư dạy toán cho con, giấy ghi học đủ bốn tháng, đóng tiền theo tháng, không có điều khoản chấm dứt. Sau một tháng, gia đình tìm được trung tâm gần nhà hơn và nhắn cho gia sư: "Từ tuần sau con không học nữa." Vì đây là hợp đồng dịch vụ, gia đình có thể dựa vào quy định cho bên thuê dịch vụ được chấm dứt khi việc tiếp tục không còn có lợi, nhưng phải báo trước thời gian hợp lý và trả tiền công phần đã dạy; nếu gia sư đã từ chối học sinh khác để giữ lịch, khoản thiệt hại đó có thể được đặt ra. Một tin nhắn báo sớm hơn và một khoản thanh toán sòng phẳng thường đủ để khép chuyện.
Ở chiều ngược lại, nếu gia sư bỏ dạy giữa chừng không lý do, gia đình có quyền yêu cầu hoàn phần học phí đã đóng mà chưa được dạy và bồi thường thiệt hại có chứng minh. Bài học chung: chấm dứt đúng không chỉ là có quyền rút, mà là rút đúng cách và chịu đúng phần của mình.
Viết điều khoản chấm dứt cân bằng cho giấy tay
Một điều khoản chấm dứt tốt không dài, nhưng trả lời trước những câu mà hai bên sẽ hỏi nhau khi quan hệ trục trặc. Nên có các ý sau:
- Ai được rút và cần lý do không: cả hai bên được chấm dứt không cần lý do bằng cách báo trước một số ngày cụ thể, hoặc chỉ được chấm dứt khi có các vi phạm đã liệt kê.
- Thời gian báo trước tính theo ngày lịch, có mốc bắt đầu là ngày bên kia nhận được tin nhắn hoặc văn bản.
- Danh sách vi phạm cho phép chấm dứt ngay, kèm bước nhắc nhở và thời hạn khắc phục nếu muốn công bằng hơn.
- Cách quyết toán phần đã làm: tính theo khối lượng thực tế, theo đợt, hay theo số buổi; tiền ứng trước được trừ thế nào.
- Tài sản phải trả lại: đồ thuê, vật liệu chưa dùng, chìa khoá, giấy tờ; trả ở đâu và trong bao lâu.
- Khoản bù khi rút không lý do: nếu một bên được rút tự do, có thể thoả thuận một khoản bù nhỏ cho bên kia vì đã dành thời gian, từ chối việc khác.
- Kênh liên lạc chính thức để gửi thông báo, tránh cãi nhau về chuyện tin nhắn gửi qua kênh nào mới tính.
Với giao dịch kéo dài như thuê gia sư, giúp việc theo giờ, thuê máy theo tháng, điều khoản này đáng giá hơn mọi điều khoản phạt. Nó biến việc chia tay thành một thủ tục có sẵn thay vì một cuộc tranh cãi.
Câu hỏi thường gặp
Giấy tay không có điều khoản chấm dứt thì có rút được không?
Vẫn có thể rút khi bên kia vi phạm nghiêm trọng hoặc khi luật cho phép với loại hợp đồng đó, như hợp đồng dịch vụ. Nếu không có căn cứ nào, việc tự ý rút bị coi là vi phạm và bên rút phải chịu trách nhiệm.
Báo trước bao nhiêu ngày là đủ khi chấm dứt?
Nếu giấy có ghi thì theo đúng số ngày đó. Nếu không ghi, luật thường dùng khái niệm thời gian hợp lý, tuỳ tính chất công việc. Với dịch vụ theo tuần hoặc tháng, báo trước ít nhất một kỳ thanh toán thường được xem là hợp lý.
Đã chấm dứt hợp đồng rồi có còn bị phạt vi phạm không?
Có thể. Bộ luật Dân sự giữ lại các thoả thuận về phạt vi phạm, bồi thường thiệt hại và giải quyết tranh chấp sau khi hợp đồng chấm dứt. Những vi phạm xảy ra trước thời điểm chấm dứt vẫn có thể bị phạt theo điều khoản đã ký.
Chấm dứt bằng tin nhắn có được không?
Được, nếu giấy không bắt buộc hình thức khác. Điều quan trọng là chứng minh được bên kia đã nhận. Tin nhắn có xác nhận đã đọc, có trả lời, hoặc gửi kèm qua nhiều kênh giúp xác định mốc thời gian chấm dứt.
Bên kia gửi thông báo chấm dứt mà mình thấy không có căn cứ thì làm gì?
Trả lời bằng văn bản, nêu rõ không đồng ý và lý do, đề nghị tiếp tục thực hiện hoặc quyết toán kèm bồi thường. Giữ toàn bộ chứng cứ về phần việc của mình và thiệt hại phát sinh, rồi thương lượng, hoà giải trước khi tính tới khởi kiện.
Có nên ghi điều khoản "mỗi bên được chấm dứt bất cứ lúc nào" không?
Có thể, nếu kèm thời gian báo trước và cách quyết toán phần đã làm. Thiếu hai phần này, câu đó dễ thành cái cớ để một bên rút đúng lúc bất lợi nhất cho bên kia mà không phải chịu gì.