Tài sản chung — của vợ chồng, của anh chị em cùng thừa kế, của nhóm bạn góp mua — không thuộc riêng ai, nên việc đem tặng thường cần những người cùng sở hữu đồng ý. Một người tự ý đem tặng thì người còn lại có quyền phản đối, và trong nhiều trường hợp có quyền đòi lại tài sản ngay cả từ tay người được tặng.
Lý do nằm ở chỗ tặng cho là giao dịch không có đền bù. Bộ luật Dân sự 2015 bảo vệ người nhận ngay tình mạnh hơn khi họ phải trả tiền để có tài sản, còn khi họ nhận không — từ người không có quyền định đoạt — thì chủ sở hữu thật được ưu tiên đòi lại.
Bài này phân biệt các loại sở hữu chung, chỉ ra khi nào cần sự đồng ý, cách đòi lại trong từng trường hợp, và những việc nên làm sớm để giữ quyền của mình.
Ba kiểu tài sản chung hay gặp
Tài sản chung của vợ chồng. Gồm tài sản tạo ra, thu nhập trong thời kỳ hôn nhân và tài sản được tặng cho chung, thừa kế chung, trừ khi có thoả thuận khác. Đây là sở hữu chung hợp nhất: không chia phần trước, cả hai cùng có quyền ngang nhau với toàn bộ.
Tài sản chung của nhiều người cùng thừa kế. Ngôi nhà cha mẹ để lại cho mấy anh chị em chưa chia, chiếc xe của người mất chưa ai đứng tên. Trước khi chia, mỗi người có phần nhưng chưa tách ra được hiện vật cụ thể.
Tài sản góp chung theo phần. Hai người bạn cùng góp tiền mua máy móc, mỗi người một tỷ lệ. Mỗi người có phần xác định trong tổng thể tài sản, có thể định đoạt phần của mình theo quy định, nhưng không thể tự định đoạt cả tài sản.
Đất của hộ gia đình. Một dạng đặc thù, gắn với luật đất đai và bị thay đổi qua các lần sửa luật. Việc tặng cho, ký tên của các thành viên thuộc chuyên mục đất đai, chuyển nhượng; bài này chỉ nhắc để bạn biết đó là một trường hợp riêng.
Vợ chồng: khi nào phải có sự đồng ý của người kia
Luật Hôn nhân và gia đình 2014 yêu cầu việc định đoạt tài sản chung là bất động sản, động sản phải đăng ký quyền sở hữu, và tài sản đang là nguồn tạo thu nhập chủ yếu của gia đình phải có thoả thuận bằng văn bản của vợ chồng. Tặng cho là một hình thức định đoạt. Vì vậy, chồng tự đứng tên tặng chiếc ô tô chung cho người khác, vợ tự tặng mảnh đất chung cho em ruột, nếu không có văn bản đồng ý của người kia, là giao dịch có vấn đề về hiệu lực.
Với tài sản không thuộc ba nhóm trên — vàng, tiền mặt, đồ dùng — luật không đòi văn bản, nhưng nguyên tắc vẫn là vợ chồng bình đẳng trong việc định đoạt tài sản chung. Biếu bố mẹ hai bên một khoản vừa phải, mừng cưới bạn bè, giúp người thân lúc khó khăn ở mức bình thường của gia đình là chuyện thường ngày, khó có cơ sở để tranh chấp. Còn đem phần lớn số vàng tích luỹ của hai vợ chồng tặng cho người ngoài mà giấu người kia thì khác hẳn.
Khi việc tặng tài sản chung xảy ra trong bối cảnh hôn nhân rạn nứt — ví dụ một bên dùng tiền chung tặng người thứ ba — người còn lại có thể yêu cầu đòi lại tài sản. Nếu sau đó ly hôn, việc chia tài sản chung xem xét nhiều yếu tố, trong đó có lỗi của mỗi bên trong vi phạm quyền, nghĩa vụ của vợ chồng.
Đòi lại từ người được tặng: phụ thuộc loại tài sản
Người được tặng có thể không biết tài sản là của chung. Họ có được giữ không? Câu trả lời khác nhau theo loại tài sản và việc có đăng ký hay không:
| Loại tài sản | Người được tặng không biết là tài sản chung | Hướng đòi lại |
|---|---|---|
| Động sản không phải đăng ký (vàng, tiền, đồ vật) | Chủ sở hữu vẫn có quyền đòi lại, vì người nhận có được qua giao dịch không có đền bù từ người không có quyền định đoạt | Yêu cầu người được tặng trả lại hiện vật |
| Động sản phải đăng ký (xe) | Phụ thuộc việc đăng ký đã thực hiện thế nào, ai đứng tên | Yêu cầu tuyên bố giao dịch vô hiệu, đòi lại tài sản |
| Bất động sản | Phụ thuộc văn bản công chứng, đăng ký biến động và tình trạng hiện tại | Yêu cầu toà án giải quyết, thường kèm biện pháp ngăn chuyển dịch tiếp |
| Tiền đã chuyển và đã tiêu | Hiện vật không còn | Đòi người tự ý tặng hoàn trả giá trị phần của mình, có thể kèm bồi thường |
Dòng đầu bảng dựa trên quy định của Bộ luật Dân sự 2015 về quyền đòi lại động sản không phải đăng ký từ người chiếm hữu ngay tình khi người này có được tài sản thông qua hợp đồng không có đền bù. Đây là điểm khác biệt quan trọng giữa tặng cho và mua bán: người mua ngay tình được bảo vệ nhiều hơn người được tặng ngay tình.
Góp chung theo phần: tặng phần của mình được không
Với sở hữu chung theo phần, mỗi người có phần quyền xác định, ví dụ người góp sáu phần, người góp bốn phần trong chiếc máy cày mua chung. Mỗi người có quyền định đoạt phần của mình, nhưng phần đó không phải là một nửa chiếc máy cày có thể tháo ra mang đi. Nên khi một người "tặng phần của mình" cho em trai, điều được chuyển là phần quyền trong khối tài sản chung, và người em trở thành đồng sở hữu với người còn lại.
Chuyện này dễ gây khó chịu: người còn lại bỗng phải chung tài sản với một người mình không chọn. Vì vậy, trong thoả thuận góp vốn mua tài sản, các bên nên ghi rõ việc chuyển phần quyền cho người khác, kể cả tặng cho, cần báo trước và ưu tiên để người còn lại mua lại phần đó.
Còn nếu một người tự ý đem cả tài sản đi tặng, không chỉ phần của mình, thì phần vượt quá là định đoạt tài sản của người khác. Người còn lại có quyền yêu cầu đòi lại phần của mình, theo hướng tương tự như tài sản chung của vợ chồng nêu ở trên. Ví dụ giả định: một người tự cho người quen chiếc máy cày góp chung; người góp còn lại yêu cầu người quen trả máy, hoặc yêu cầu người đã tặng hoàn trả giá trị phần của mình nếu máy không còn.
Tài sản thừa kế chưa chia: một người không thể tự cho
Khi cha mẹ mất và di sản chưa chia, những người thừa kế cùng có quyền với di sản. Một người anh đang giữ chiếc xe của cha không thể tự tặng chiếc xe cho con mình, một người em đang ở ngôi nhà chung không thể tự tặng nhà cho người ngoài. Việc định đoạt tài sản chung hợp nhất cần sự đồng ý của tất cả những người cùng sở hữu.
Trên thực tế, tình huống thường gặp là người đang quản lý di sản tự ý cho đi những món nhỏ — đồ gỗ, trang sức của người mất — với ý nghĩ "để làm kỷ niệm". Món nhỏ thì anh em thường bỏ qua, nhưng nếu có giá trị đáng kể, những người thừa kế còn lại có quyền yêu cầu đưa vào khối di sản hoặc trừ vào phần của người đã tự ý cho.
Phần chia di sản và thủ tục thừa kế thuộc chuyên mục thừa kế. Ở đây chỉ cần nhớ: trước khi di sản được chia xong, không ai trong số những người thừa kế có quyền một mình đem tài sản đi tặng.
Phát hiện tài sản chung bị đem tặng: nên làm gì
Khi biết tài sản chung đã bị một người tự ý đem tặng, thứ tự xử lý dưới đây giúp giữ quyền mà không làm căng thẳng thêm:
- Xác định chính xác tài sản gì, giá trị bao nhiêu, tặng cho ai, khi nào; thu thập giấy tờ chứng minh tài sản là của chung.
- Nói chuyện với người đã tặng, nêu rõ mình không đồng ý và đề nghị lấy lại. Ghi lại cuộc trao đổi bằng tin nhắn nếu có thể.
- Gửi văn bản cho người được tặng, thông báo tài sản là của chung và việc tặng chưa có sự đồng ý của mình, đề nghị trả lại.
- Với nhà đất, xe, tìm hiểu ngay biện pháp ngăn chuyển dịch tiếp tại cơ quan đăng ký hoặc qua toà án.
- Nếu thương lượng không thành, hoà giải ở cơ sở, rồi khởi kiện yêu cầu tuyên bố giao dịch vô hiệu và đòi lại tài sản.
- Lưu ý thời hạn: yêu cầu tuyên bố vô hiệu có giới hạn thời gian, nên đừng để chậm sau khi đã biết sự việc.
Mỗi bước đều có chi tiết pháp lý riêng, nhất là khi tài sản đã sang tên hoặc đã qua tay người thứ ba. Khi giá trị lớn, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc văn phòng luật nơi cư trú trước khi gửi văn bản đầu tiên.
Phòng trước: cách giữ tài sản chung khỏi bị cho đi
Cách phòng tốt nhất là minh bạch ngay từ khi tài sản hình thành. Vợ chồng mua tài sản lớn nên để cả hai đứng tên khi pháp luật cho phép, hoặc ít nhất giữ giấy tờ chứng minh nguồn tiền chung. Anh em thừa kế nên làm thủ tục khai nhận và thoả thuận phân chia sớm, đừng để di sản ở dạng chung nhiều năm.
Với tài sản góp chung theo phần giữa bạn bè, một tờ thoả thuận ghi rõ tỷ lệ góp, người giữ tài sản, cách định đoạt khi một người muốn rút, là đủ để không ai có thể tự đem cả tài sản đi cho. Tờ thoả thuận cũng nên ghi rõ: mọi việc bán, tặng, cho thuê đều cần sự đồng ý của tất cả.
Cuối cùng, nếu bạn là người muốn tặng một phần tài sản chung — biếu bố mẹ, giúp anh em — hãy nói trước với người cùng sở hữu. Một câu hỏi trước tốn ít công hơn rất nhiều so với một vụ tranh chấp sau.
Câu hỏi thường gặp
Chồng lấy vàng chung tặng người khác, vợ đòi lại được không?
Vàng là động sản không phải đăng ký. Nếu chứng minh được là tài sản chung và việc tặng không có sự đồng ý, người vợ có cơ sở yêu cầu người được tặng trả lại, vì người này nhận tài sản qua giao dịch không có đền bù. Cần chứng cứ về nguồn gốc vàng và việc tặng.
Tặng tài sản chung có cần văn bản đồng ý của vợ hoặc chồng không?
Với bất động sản, động sản phải đăng ký và tài sản là nguồn thu nhập chủ yếu của gia đình, cần thoả thuận bằng văn bản của vợ chồng. Với tài sản khác, luật không bắt văn bản nhưng vẫn theo nguyên tắc bình đẳng; món giá trị lớn nên hỏi ý người kia trước.
Người được tặng không biết là tài sản chung thì có phải trả không?
Với động sản không phải đăng ký, chủ sở hữu vẫn có quyền đòi lại từ người chiếm hữu ngay tình nếu người này có được tài sản qua hợp đồng không có đền bù. Với tài sản đã đăng ký, cần xem thủ tục và hồ sơ cụ thể.
Anh em có được tự cho người ngoài đồ của cha mẹ để lại không?
Khi di sản chưa chia, những người thừa kế cùng có quyền. Một người tự ý cho đi tài sản có giá trị là định đoạt vượt quyền. Những người thừa kế khác có thể yêu cầu đòi lại hoặc trừ vào phần di sản của người đã tự ý cho.
Tiền chung đã chuyển cho người khác và đã tiêu hết thì đòi ai?
Khi hiện vật không còn, có thể yêu cầu người tự ý tặng hoàn trả giá trị tương ứng phần của mình và bồi thường nếu có thiệt hại. Việc đòi người nhận phải trả giá trị tuỳ hoàn cảnh cụ thể, nên hỏi người làm nghề.
Có thời hạn nào để đòi lại không?
Có. Yêu cầu tuyên bố giao dịch vô hiệu và các yêu cầu liên quan đều có thời hạn theo quy định về thời hiệu. Nên hành động sớm sau khi biết sự việc và kiểm tra thời hạn áp dụng cho trường hợp của mình.