Hứa thưởng là việc một người công khai tuyên bố sẽ trả thưởng cho ai thực hiện được một công việc theo yêu cầu của mình. Bộ luật Dân sự 2015 dành riêng một nhóm điều cho hứa thưởng, nằm cạnh quy định về thi có giải. Đây không phải hợp đồng mà là hành vi pháp lý đơn phương: chỉ cần ý chí của người hứa, không cần ai đồng ý trước.
Hệ quả quan trọng nhất: khi một người đã thực hiện đúng công việc theo lời hứa, người hứa có nghĩa vụ trả thưởng. Nói xong mà không trả không phải chuyện tế nhị, mà là không thực hiện nghĩa vụ dân sự. Ngược lại, lời hứa thưởng cũng có thể rút lại, nhưng chỉ trong khoảng thời gian và theo cách thức luật cho phép.
Bài này giải thích điều kiện để lời hứa thưởng có giá trị, khi nào được rút, ai nhận thưởng khi có nhiều người cùng làm, và cách hứa thưởng cho rõ để tránh cãi nhau về sau.
Hứa thưởng khác gì tặng cho và hợp đồng dịch vụ
Ba khái niệm này hay bị lẫn vì đều có một bên đưa tài sản cho bên kia. Tặng cho là hợp đồng, cần người nhận đồng ý, và người nhận không phải làm gì để đổi lấy quà, trừ khi có điều kiện. Hợp đồng dịch vụ là thoả thuận hai bên: một bên làm việc, một bên trả tiền công, hai bên biết nhau từ đầu.
Hứa thưởng nằm ở giữa. Người hứa hướng tới số đông, không biết trước ai sẽ làm. Người thực hiện không cần đăng ký, không cần ký gì với người hứa; chỉ cần làm đúng việc được yêu cầu, quyền nhận thưởng phát sinh. Vì không có hợp đồng, nội dung lời hứa là căn cứ duy nhất để xác định ai được nhận và nhận bao nhiêu.
Chính vì vậy, chữ "công khai" là cốt lõi. Lời hứa thưởng phải được đưa ra cho nhiều người biết: thông báo trong khu phố, đăng trên nhóm mạng xã hội, dán ở nơi công cộng. Lời hứa riêng giữa hai người — "em làm xong cái này anh thưởng" — thường được nhìn nhận như một thoả thuận giữa hai bên, có thể là hợp đồng dịch vụ hoặc tặng cho có điều kiện, chứ không phải hứa thưởng theo nghĩa của Bộ luật Dân sự.
Điều kiện để lời hứa thưởng có giá trị
Công việc phải cụ thể. Lời hứa phải nói rõ việc cần làm: tìm thấy chiếc ví màu nâu đánh rơi ở chợ, cung cấp hình ảnh từ camera hành trình ghi lại vụ va chạm ở ngã tư vào buổi sáng hôm đó. Lời hứa kiểu "ai giúp được sẽ hậu tạ" quá chung, khó xác định ai đã làm đúng việc.
Công việc phải có thể thực hiện được. Một yêu cầu bất khả thi không tạo ra nghĩa vụ thực sự. Ví dụ hứa thưởng cho ai làm điều không ai làm được thì lời hứa chỉ mang tính tuyên bố.
Không bị pháp luật cấm, không trái đạo đức xã hội. Hứa thưởng cho người làm việc phạm pháp — xâm phạm sức khoẻ người khác, phá tài sản, tung tin sai sự thật về ai đó — không được pháp luật bảo vệ. Người thực hiện không có quyền đòi thưởng, và cả người hứa lẫn người làm đều có thể phải chịu trách nhiệm về hành vi của mình.
Nên có mức thưởng và thời hạn. Luật không bắt buộc ghi thời hạn, nhưng mức thưởng rõ ràng và thời hạn cụ thể giúp tránh tranh cãi. Không ghi thời hạn, người hứa dễ rơi vào cảnh phải trả thưởng cho một người tìm ra đồ sau nhiều tháng.
Rút lại lời hứa thưởng: khi nào và bằng cách nào
Người hứa thưởng có quyền rút lại lời hứa khi chưa đến hạn bắt đầu thực hiện công việc. Ví dụ giả định: một câu lạc bộ thông báo hứa thưởng cho thành viên đề xuất được phương án tổ chức chuyến đi, hạn nộp bắt đầu từ ngày 1 tháng sau. Trước ngày đó, câu lạc bộ có thể rút lời hứa.
Việc rút lại phải thực hiện theo hình thức và phương tiện đã dùng để hứa thưởng. Đã thông báo trên nhóm mạng xã hội nào thì thông báo rút lại trên đúng nhóm đó; đã dán thông báo ở bảng tin khu phố thì dán thông báo rút ở cùng chỗ. Nhắn riêng cho vài người không đủ để coi là đã rút.
Còn khi đã đến hạn hoặc đã có người bắt đầu làm theo lời hứa, việc rút lại không còn đơn giản. Người đã bỏ công sức theo lời hứa có thể phản đối việc rút, và nếu đã hoàn thành công việc thì có quyền đòi thưởng. Vì vậy, người hứa nên cân nhắc kỹ trước khi công bố, thay vì nghĩ rằng có thể đổi ý bất cứ lúc nào.
Nhiều người cùng làm: ai nhận thưởng
Đây là phần gây tranh cãi nhiều nhất. Bộ luật Dân sự 2015 đưa ra các quy tắc mặc định cho từng tình huống, trừ khi lời hứa thưởng đã quy định khác:
| Tình huống | Ai nhận thưởng | Ví dụ giả định |
|---|---|---|
| Một người thực hiện | Người hoàn thành công việc | Một người tìm thấy chú chó lạc và đưa về |
| Nhiều người làm độc lập, hoàn thành vào thời điểm khác nhau | Người hoàn thành đầu tiên | Hai người cùng tìm ví, người mang trả trước nhận thưởng |
| Nhiều người hoàn thành cùng một lúc | Chia đều phần thưởng | Hai người cùng gửi đoạn ghi hình trong cùng một thời điểm |
| Nhiều người cùng nhau thực hiện theo yêu cầu | Chia theo phần đóng góp của mỗi người | Một nhóm cùng sửa xong con đường đất theo lời kêu gọi có thưởng |
Lời hứa có thể quy định cách chia khác, ví dụ "chỉ trao cho một người được chọn", "chia đều cho mọi người tham gia". Khi đã quy định, người hứa phải theo đúng điều mình viết. Viết sẵn cách chia trong thông báo là cách tốt nhất để tránh tranh cãi giữa những người cùng làm.
Hứa thưởng trong gia đình và nơi làm việc
Cha mẹ hứa thưởng con một chiếc xe đạp nếu con đạt kết quả học tập tốt, ông bà hứa thưởng cháu một khoản tiền khi cháu đỗ đại học. Những lời hứa này mang tính riêng tư, hướng tới một người cụ thể, nên thường không được xem là hứa thưởng công khai theo Bộ luật Dân sự. Chúng gần với tặng cho có điều kiện hơn: món quà sẽ được trao khi người nhận làm xong một việc.
Nếu cháu đã đỗ đại học mà ông bà đổi ý, cháu có kiện được không? Về lý thuyết, nếu lời hứa đủ rõ ràng và chứng minh được, việc cháu đã làm xong phần việc của mình là căn cứ để yêu cầu. Trong thực tế gia đình, rất hiếm ai đưa chuyện này ra toà, và quan hệ gia đình thường quan trọng hơn món quà. Hiểu đúng bản chất pháp lý giúp người hứa cẩn thận hơn khi hứa.
Ở nơi làm việc, chủ cơ sở hứa thưởng cho nhân viên đạt doanh số, thưởng sáng kiến, thưởng dịp lễ Tết thuộc quan hệ lao động, chịu điều chỉnh của pháp luật lao động và quy chế thưởng nội bộ. Chuyên mục này không đi sâu phần đó, chỉ lưu ý: lời hứa thưởng ghi trong quy chế hoặc thông báo chung cho nhân viên cũng nên được thực hiện như một cam kết.
Những lỗi hay gặp khiến hứa thưởng thành tranh chấp
Phần lớn tranh chấp về hứa thưởng không đến từ người cố tình nuốt lời, mà từ lời hứa viết vội trong lúc sốt ruột. Các lỗi dưới đây xuất hiện lặp đi lặp lại:
- Không nói rõ thế nào là xong việc. "Ai giúp tìm được người làm chứng" — người báo tên, người dẫn đến tận nơi, hay người làm chứng phải đến cơ quan chức năng khai báo?
- Mức thưởng co giãn. "Thưởng hậu hĩnh", "tuỳ mức độ giúp đỡ" khiến người thực hiện kỳ vọng một mức, người hứa định trả mức khác.
- Đăng ở nhiều nơi với nội dung lệch nhau. Nhóm này ghi một mức, nhóm kia ghi mức khác; người thực hiện chọn mức có lợi cho mình, và có lý do để làm vậy.
- Quên gỡ tin khi đã xong việc. Tin cũ tiếp tục lan, người khác tiếp tục làm, rồi đến đòi thưởng cho một việc đã hoàn thành từ trước.
- Rút lời hứa bằng tin nhắn riêng. Người đã đọc thông báo công khai không biết lời hứa đã bị rút, vẫn làm theo, và có cơ sở để yêu cầu.
- Hứa thưởng cho việc vượt giới hạn. Ví dụ khuyến khích người khác tự truy đuổi, giữ người bị nghi ngờ; ngoài việc lời hứa không được bảo vệ, còn đẩy người thực hiện vào rủi ro pháp lý.
Mỗi lỗi trên đều sửa được bằng một câu viết rõ hơn trong thông báo. Dành thêm vài phút trước khi đăng tiết kiệm được nhiều ngày tranh cãi sau đó.
Hứa thưởng cho rõ: các bước nên làm
Một thông báo hứa thưởng tốt giúp cả người hứa lẫn người thực hiện yên tâm. Trình tự gợi ý:
- Viết rõ công việc cần làm, đủ cụ thể để người khác biết thế nào là đã hoàn thành.
- Ghi mức thưởng bằng con số hoặc mô tả hiện vật cụ thể, tránh "hậu tạ xứng đáng".
- Ghi thời hạn: từ khi nào, đến khi nào lời hứa còn hiệu lực.
- Ghi cách xác nhận hoàn thành và cách chia thưởng nếu có nhiều người cùng làm.
- Công bố qua một kênh cụ thể, lưu lại bản thông báo gốc kèm thời điểm công bố.
- Nếu muốn rút lại, rút trước hạn bắt đầu thực hiện và thông báo trên đúng kênh đã dùng.
Phần thưởng có giá trị lớn có thể phát sinh nghĩa vụ thuế với người nhận; phần này thuộc lĩnh vực thuế, nên đối chiếu quy định hiện hành hoặc hỏi cơ quan thuế khi số tiền đáng kể.
Ví dụ giả định về một thông báo đủ ý: "Hứa thưởng cho người cung cấp đoạn ghi hình rõ biển số chiếc xe va chạm với xe máy màu đỏ tại ngã ba chợ, khoảng 7 giờ sáng ngày … . Mức thưởng: một khoản tiền cụ thể. Lời hứa có hiệu lực đến hết ngày … . Nếu nhiều người cùng gửi, người gửi đầu tiên được nhận." Những thông báo như vậy ít khi dẫn đến tranh cãi, vì ai đọc cũng hiểu cùng một nghĩa.
Câu hỏi thường gặp
Hứa thưởng có cần lập văn bản không?
Luật không bắt buộc hình thức văn bản, nhưng lời hứa phải công khai. Thông báo bằng chữ trên nhóm mạng xã hội, bảng tin khu phố hay giấy dán nơi công cộng vừa là hình thức công khai, vừa là chứng cứ khi có tranh chấp. Lời nói trước đám đông khó chứng minh hơn.
Đã làm đúng việc mà người hứa không trả thưởng thì sao?
Người hứa có nghĩa vụ trả thưởng cho người thực hiện đúng công việc. Người thực hiện nên gửi yêu cầu kèm chứng cứ đã hoàn thành, thử hoà giải, và nếu cần có thể khởi kiện đòi thực hiện nghĩa vụ. Thông báo hứa thưởng gốc là chứng cứ quan trọng nhất.
Người hứa có được hạ mức thưởng sau khi công bố không?
Thay đổi nội dung lời hứa sau khi công bố, nhất là khi đã có người bắt đầu làm, dễ gây tranh chấp. Nếu muốn thay đổi, nên làm trước hạn bắt đầu thực hiện, thông báo trên cùng kênh. Người đã hoàn thành công việc theo lời hứa cũ có cơ sở yêu cầu mức thưởng cũ.
Lời hứa thưởng không ghi thời hạn thì có hiệu lực mãi không?
Không ghi thời hạn khiến lời hứa kéo dài tới khi có người hoàn thành hoặc người hứa rút lại hợp lệ. Thực tế nên ghi rõ thời hạn để tránh phải trả thưởng sau một thời gian rất dài, khi hoàn cảnh đã khác.
Hứa thưởng cho người làm việc trái pháp luật có phải trả không?
Không. Công việc trong lời hứa thưởng không được bị pháp luật cấm và không trái đạo đức xã hội. Lời hứa như vậy không được pháp luật bảo vệ, và những người liên quan còn có thể phải chịu trách nhiệm về hành vi trái pháp luật.
Ông bà hứa thưởng cháu đỗ đại học có phải là hứa thưởng theo luật không?
Thường không, vì đây là lời hứa riêng, hướng tới một người cụ thể, không công khai cho số đông. Nó gần với tặng cho có điều kiện. Nếu lời hứa rõ ràng và cháu đã hoàn thành, về lý thuyết cháu có căn cứ yêu cầu, nhưng thực tế thường giải quyết trong gia đình.