Thuê gia sư dạy kèm tại nhà là một hợp đồng dịch vụ: gia sư thực hiện việc dạy, phụ huynh trả tiền công. Hợp đồng này không bắt buộc bằng văn bản, nhưng nên có một thoả thuận rõ ràng về lịch học, cách tính tiền, cách báo nghỉ, dạy bù và điều kiện kết thúc. Phần lớn mâu thuẫn giữa phụ huynh và gia sư không đến từ chất lượng dạy, mà từ những chuyện nhỏ chưa ai nói trước.
Bài này dành cho cả phụ huynh lẫn người dạy kèm tự do — sinh viên, giáo viên đã nghỉ hưu, người đi làm dạy thêm buổi tối. Bài nêu những điểm nên thoả thuận và giải thích theo nguyên tắc của Bộ luật Dân sự, cùng lưu ý về quy định dạy thêm đối với giáo viên đang dạy ở trường.
Gia sư tự do và giáo viên đang dạy ở trường: lưu ý khác nhau
Với gia sư tự do — không phải giáo viên đang dạy chính khoá của chính học sinh đó — quan hệ chủ yếu là hợp đồng dịch vụ dân sự giữa phụ huynh và người dạy. Hai bên tự do thoả thuận nội dung, miễn không trái pháp luật và đạo đức xã hội.
Với giáo viên đang dạy ở trường, cần thêm một lớp quy định. Quy định về dạy thêm, học thêm áp dụng từ đầu năm 2025 siết chặt việc giáo viên dạy thêm có thu tiền đối với chính học sinh mình đang dạy trên lớp. Phụ huynh muốn mời giáo viên của con dạy kèm riêng nên tìm hiểu kỹ quy định hiện hành trước, vì điều này có thể ảnh hưởng tới chính giáo viên đó. Các quy định cụ thể về điều kiện tổ chức dạy thêm nên đối chiếu văn bản của ngành giáo dục và địa phương.
Gia sư qua trung tâm thì có thêm một bên. Bạn có thể ký với trung tâm, trung tâm cử gia sư; hoặc trung tâm chỉ giới thiệu rồi bạn tự thoả thuận với gia sư. Đọc kỹ giấy tờ của trung tâm để biết khi gia sư nghỉ ngang thì ai chịu trách nhiệm tìm người thay.
Dù theo kiểu nào, phụ huynh nên biết rõ người sẽ trực tiếp dạy con mình: họ tên thật, cách liên lạc, đang học hay đang làm ở đâu. Gia sư cũng nên biết rõ ai là người quyết định chuyện học của học sinh và ai trả tiền, nhất là khi ông bà, bố mẹ cùng tham gia và mỗi người dặn một kiểu.
Những điều nên thoả thuận ngay từ buổi đầu
Một tờ giấy hoặc một đoạn tin nhắn có các mục sau là đủ dùng. Viết bằng lời thường, không cần câu chữ pháp lý:
- Môn học, lớp, mục tiêu: lấy lại kiến thức nền, theo kịp chương trình trên lớp, hay ôn một kỳ thi cụ thể.
- Lịch học: số buổi mỗi tuần, thứ, giờ bắt đầu và độ dài mỗi buổi.
- Địa điểm: tại nhà học sinh, nhà gia sư hay trực tuyến; ai lo tài liệu.
- Cách tính tiền: theo buổi hay theo tháng; trả đầu tháng hay cuối tháng; trả bằng cách nào.
- Báo nghỉ: mỗi bên báo trước bao lâu; huỷ sát giờ thì tính thế nào.
- Dạy bù: buổi nghỉ của bên nào thì có bù không, bù trong thời hạn bao lâu.
- Trao đổi tiến độ: bao lâu gia sư báo một lần, qua kênh nào.
- Kết thúc: mỗi bên muốn dừng thì báo trước bao lâu, tiền đã đóng trước xử lý ra sao.
Không cần ghi mọi thứ thật chi tiết ngay từ đầu. Nhưng ba mục báo nghỉ, dạy bù và kết thúc là ba mục gần như luôn sinh chuyện nếu bỏ trống.
Nghỉ, huỷ, dạy bù: các tình huống và cách xử lý hợp lý
Hai bên có thể thoả thuận khác, nhưng nếu chưa thoả thuận gì, các nguyên tắc dưới đây thường được coi là công bằng:
| Tình huống | Hướng xử lý thường gặp | Ghi chú |
|---|---|---|
| Gia sư nghỉ có báo trước | Dạy bù hoặc không tính tiền buổi đó | Gia sư không được nhận tiền cho buổi không dạy |
| Gia sư nghỉ không báo, học sinh chờ | Không tính tiền, có thể đề nghị bù | Lặp lại nhiều lần là vi phạm thoả thuận |
| Phụ huynh huỷ có báo trước hợp lý | Không tính tiền hoặc dạy bù | Tuỳ cách tính theo buổi hay tháng |
| Phụ huynh huỷ sát giờ, gia sư đã tới | Thường vẫn tính tiền hoặc một phần | Gia sư mất thời gian và chi phí đi lại |
| Nghỉ vì lý do bất khả kháng | Bù khi có thể, không phạt bên nào | Thiên tai, dịch bệnh, ốm đột xuất nặng |
Bảng trên không phải quy định của luật mà là cách các bên hay dàn xếp. Luật chỉ đưa ra nguyên tắc chung: bên cung ứng dịch vụ làm đúng thời hạn đã thoả thuận, bên sử dụng trả tiền cho phần việc đã thực hiện; ai làm sai thì chịu phần thiệt hại do mình gây ra. Một câu thoả thuận rõ ràng thay được rất nhiều lời giải thích.
Đóng tiền tháng rồi cho nghỉ giữa chừng thì sao
Nhiều gia đình đóng trước cả tháng, rồi vì con không hợp, chuyển nhà hoặc tìm được lớp khác nên muốn dừng. Theo Bộ luật Dân sự, bên sử dụng dịch vụ có quyền đơn phương chấm dứt khi việc tiếp tục không có lợi cho mình, nhưng phải báo trước một thời gian hợp lý, trả tiền cho phần việc đã thực hiện và bồi thường thiệt hại nếu có.
Áp vào đây: phần tiền tương ứng với những buổi đã học thì gia sư được giữ; phần tương ứng với những buổi chưa học thì về nguyên tắc nên hoàn lại, trừ đi thiệt hại hợp lý của gia sư nếu có — ví dụ gia sư đã từ chối một lớp khác để giữ lịch cho bạn và bạn báo dừng quá gấp. Nếu ngay từ đầu hai bên đã thoả thuận "đóng tháng nào học hết tháng đó, không hoàn", thoả thuận này thường được tôn trọng.
Chiều ngược lại cũng vậy: gia sư muốn dừng giữa tháng vì lý do riêng thì cần báo trước hợp lý và hoàn lại phần tiền của những buổi chưa dạy. Gia sư không có quyền giữ tiền những buổi mình không dạy.
Cam kết kết quả: được ghi gì, không nên ghi gì
Hợp đồng dịch vụ dạy học là cam kết làm việc, không phải cam kết kết quả. Kết quả học tập phụ thuộc nhiều yếu tố ngoài người dạy: sức khoẻ, thời gian tự học, tâm lý, độ khó của đề thi. Nếu không có thoả thuận riêng, gia sư cam kết dạy đúng lịch, đúng nội dung, với sự tận tâm của người làm nghề — không cam kết con bạn đạt một mức điểm.
Có thể thoả thuận mục tiêu, nhưng nên viết thành mục tiêu đo được trong tầm tay hai bên. Ví dụ: hoàn thành lại toàn bộ phần kiến thức của một học kỳ trong tám tuần, mỗi tuần có một buổi kiểm tra nhỏ và gửi nhận xét cho phụ huynh. Đó là những việc gia sư kiểm soát được.
Cẩn trọng với lời hứa "bảo đảm đỗ". Một lời hứa như vậy, nếu kèm điều kiện hoàn tiền rõ ràng, có thể trở thành điều khoản ràng buộc. Nhưng phần lớn là lời quảng cáo không rõ cách tính. Phụ huynh nên hỏi lại cụ thể nếu muốn dựa vào nó.
Nhận xét về con nên mô tả, không xếp hạng. Gia sư báo phụ huynh về những phần con đã nắm, phần còn yếu và cách luyện, thay vì so sánh con với học sinh khác. Cách này vừa hữu ích hơn, vừa tôn trọng trẻ.
Khi có chuyện vượt khỏi chuyện học
Có những tình huống vượt khỏi thoả thuận học tập: gia sư có hành vi không đúng mực với trẻ, phụ huynh nghi gia sư lấy đồ, gia sư bị phụ huynh xúc phạm hoặc nợ tiền nhiều tháng. Với những chuyện liên quan tới an toàn của trẻ, ưu tiên là bảo vệ trẻ: dừng buổi học, nói chuyện với trẻ một cách bình tĩnh, và báo cơ quan chức năng nếu có dấu hiệu xâm hại.
Với chuyện tiền bạc, cách xử lý giống mọi hợp đồng dịch vụ: nhắc bằng chữ, giữ lịch sử tin nhắn và chuyển khoản, nhờ người trung gian hoặc hoà giải ở cơ sở. Số tiền dạy kèm thường không lớn, nên giải pháp thực tế là giữ cho mỗi kỳ thanh toán ngắn — theo tuần hoặc theo tháng — để nợ không dồn lại.
Với gia sư là người trẻ, đi dạy một mình tới nhà người lạ, cũng nên có những thói quen giữ an toàn cho chính mình: cho người thân biết địa chỉ và giờ dạy, gặp phụ huynh trước buổi đầu, dạy ở không gian chung của gia đình thay vì phòng kín.
Ví dụ giả định: một học kỳ với gia sư toán
Ví dụ giả định: chị Mai ở Thái Nguyên thuê một sinh viên dạy toán lớp tám cho con, hai buổi mỗi tuần, đóng tiền đầu tháng. Hai bên chỉ nói miệng. Tháng thứ hai, gia sư bận thi nên nghỉ ba buổi, có báo trước nhưng không nói chuyện dạy bù. Cuối tháng, chị Mai muốn trừ tiền ba buổi; gia sư cho rằng đã báo trước thì không tính là vi phạm và hứa sẽ bù "khi nào rảnh". Tháng thứ ba, chị Mai báo dừng giữa tháng vì con chuyển sang học nhóm.
Theo nguyên tắc đã nói, việc báo trước không làm gia sư được nhận tiền cho buổi không dạy: hoặc dạy bù trong một khoảng thời gian hợp lý, hoặc trừ tiền. Khi chị Mai dừng giữa tháng, phần tiền của các buổi chưa học về nguyên tắc nên được hoàn lại; nếu chị báo trước vài ngày, thiệt hại của gia sư gần như không có.
Toàn bộ chuyện này có thể giải quyết bằng ba dòng tin nhắn từ buổi đầu: "Nghỉ do bên nào thì bên đó báo trước một ngày; buổi gia sư nghỉ sẽ dạy bù trong hai tuần hoặc trừ tiền; dừng học thì báo trước một tuần, tiền buổi chưa học được hoàn." Những câu như vậy không cần luật sư soạn, chỉ cần hai bên chịu nói trước.
Câu hỏi thường gặp
Thuê gia sư có cần làm hợp đồng giấy không?
Không bắt buộc. Thoả thuận qua tin nhắn về lịch học, cách tính tiền, báo nghỉ và kết thúc là đủ để làm căn cứ. Nếu thuê qua trung tâm hoặc học dài hạn với số tiền đáng kể, một văn bản có chữ ký sẽ rõ ràng hơn.
Gia sư nghỉ nhiều buổi không báo thì có được đòi lại tiền không?
Có. Bạn chỉ phải trả tiền cho những buổi gia sư thực sự dạy. Nếu đã đóng trước, bạn có quyền yêu cầu hoàn lại phần tương ứng với những buổi không dạy hoặc yêu cầu dạy bù, và có thể chấm dứt nếu việc nghỉ lặp lại.
Có nên thoả thuận gia sư hoàn tiền nếu con không đạt điểm mục tiêu không?
Có thể thoả thuận, nhưng nên cân nhắc. Kết quả học phụ thuộc nhiều yếu tố ngoài người dạy, nên điều khoản này dễ gây tranh chấp. Nếu muốn, hãy viết rõ mục tiêu, cách đo và mức hoàn cụ thể, thay vì một lời hứa chung chung.
Học trực tuyến với gia sư thì thoả thuận có gì khác?
Thêm các mục về nền tảng sử dụng, ai chịu trách nhiệm khi mất kết nối, có ghi hình buổi học không và ai được giữ bản ghi. Mất kết nối do bên nào thì bên đó nên chịu phần buổi bị gián đoạn, trừ khi hai bên thoả thuận khác.
Giáo viên của con ở trường nhận dạy kèm riêng có được không?
Quy định về dạy thêm áp dụng từ năm 2025 hạn chế việc giáo viên dạy thêm có thu tiền đối với học sinh mình đang dạy chính khoá. Phụ huynh nên tìm hiểu quy định hiện hành của ngành giáo dục trước khi đề nghị, để không đặt giáo viên vào tình thế vi phạm.
Gia sư là sinh viên có phải đăng ký kinh doanh không?
Đây là câu hỏi về nghĩa vụ của người dạy với nhà nước, phụ thuộc quy mô và cách tổ chức dạy, và có quy định riêng. Giữa phụ huynh và gia sư, thoả thuận dịch vụ vẫn có hiệu lực. Người dạy nên tự tìm hiểu quy định áp dụng cho mình.