Khi thợ làm hỏng đồ đạc của bạn trong lúc làm việc, hoặc làm ra kết quả sai với điều đã thoả thuận, bạn có hai nhóm quyền: yêu cầu làm lại hoặc giảm tiền công cho phần việc không đạt, và đòi bồi thường cho thiệt hại thực tế gây ra. Hai nhóm quyền này dựa trên cùng một hợp đồng dịch vụ nhưng được tính theo cách khác nhau, và nhầm lẫn giữa chúng là lý do nhiều cuộc thương lượng đi vào ngõ cụt.
Bài này đi qua từng tình huống hay gặp — thợ làm vỡ, làm trầy, làm bẩn tài sản không thuộc phạm vi việc; thợ làm sai kích thước, sai màu, sai vật tư; việc làm xong nhìn được nhưng nhanh hỏng — và chỉ ra bạn cần giữ gì, nói gì, đòi gì. Cũng có phần dành cho thợ: khi nào lỗi không thuộc về họ.
Hai loại thiệt hại khác nhau: hỏng tài sản và hỏng việc
Loại thứ nhất là thợ làm hư hại tài sản sẵn có của bạn trong lúc làm: kéo thang làm trầy sàn gỗ, khoan trúng ống nước âm tường, làm đổ tủ kính, để sơn bắn lên rèm. Những tài sản này không phải đối tượng của hợp đồng, nhưng thiệt hại xảy ra vì việc thực hiện hợp đồng. Thợ phải bồi thường nếu thiệt hại do lỗi của họ — bất cẩn, làm không đúng cách, không che chắn như người làm nghề cẩn thận vẫn làm.
Loại thứ hai là chính phần việc được thuê làm không đạt: gạch ốp lệch, mạch không đều, sơn sai mã màu đã chọn, cửa lắp không khít, ống thoát nước dốc ngược. Bộ luật Dân sự quy định bên cung ứng dịch vụ phải làm đúng chất lượng, số lượng, thời hạn, địa điểm đã thoả thuận; khi làm không đúng, bên sử dụng dịch vụ có quyền giảm tiền dịch vụ và yêu cầu bồi thường thiệt hại. Trên thực tế, cách đầu tiên thường là yêu cầu thợ sửa lại cho đúng.
Tách hai loại này ra giúp bạn nói chuyện rành mạch: "phần ốp gạch phải làm lại cho đúng" là một chuyện; "cái tủ bị vỡ kính phải đền" là chuyện khác. Gộp chung thành "anh làm hỏng hết, không trả đồng nào" là cách nhanh nhất để thợ phản ứng ngược.
Khi nào lỗi không thuộc về thợ
Vật tư do chủ nhà mua bị lỗi. Với khoán nhân công, vật tư kém do bạn mua thì phần hỏng do vật tư thường không tính cho thợ. Ngoại lệ: thợ nhìn là biết vật tư không dùng được, hoặc lẽ ra phải biết với tay nghề của họ, mà vẫn im lặng làm. Luật đặt cho bên cung ứng nghĩa vụ báo khi phương tiện được giao không đủ để làm đúng.
Làm theo đúng yêu cầu của chủ nhà dù thợ đã cảnh báo. Thợ khuyên không đặt bồn rửa ở vị trí đó vì thoát nước kém, bạn vẫn muốn làm, sau đó nước đọng — phần này khó đòi thợ chịu. Thợ khôn ngoan sẽ nhắn lại lời cảnh báo để lưu.
Hư hỏng có sẵn. Tường đã nứt chân chim trước khi sơn, sàn gỗ đã phồng trước khi thợ tới. Đây là lý do nên chụp ảnh hiện trạng trước khi bắt đầu — có lợi cho cả hai.
Hao mòn tự nhiên và sử dụng sai. Vòi nước bị hỏng sau một năm vì nước cứng, cửa cong vì để ẩm lâu ngày: chưa chắc là lỗi lắp đặt.
Sự kiện bất khả kháng. Bão làm bay tấm tôn vừa lợp khi chưa kịp bắn vít đủ theo đúng tiến độ hợp lý. Trường hợp này cần xem kỹ từng tình tiết: thợ có làm đúng tiến độ và đúng kỹ thuật thông thường không.
Phát hiện hỏng hoặc sai: làm gì ngay hôm đó
Thời điểm phát hiện là lúc chứng cứ rõ nhất và hai bên còn dễ nói chuyện. Các bước nên làm:
- Dừng hạng mục bị lỗi nếu việc làm tiếp sẽ che lấp lỗi, ví dụ trát kín tường sau khi ống bị khoan thủng.
- Chụp ảnh và quay video rõ chỗ hỏng, có vật đối chiếu kích thước; ghi ngày giờ.
- Nói với thợ ngay tại chỗ, bình tĩnh, chỉ ra đúng chỗ và đúng điều đã thoả thuận khác với thực tế.
- Nhắn lại nội dung vừa nói qua tin nhắn: chỗ nào, lỗi gì, bạn đề nghị gì (sửa lại, thay mới, giảm tiền).
- Giữ lại phần vật tư hỏng hoặc mảnh vỡ nếu cần định giá thiệt hại sau này.
- Nếu thợ đồng ý sửa, thống nhất thời gian sửa và ai chịu vật tư; ghi lại.
- Nếu thợ không nhận lỗi, hỏi ý kiến một người thợ khác hoặc người hiểu nghề, tốt nhất là người hai bên cùng đồng ý.
Những bước này không nhằm "bắt lỗi" thợ. Chúng giúp hai bên nói về cùng một sự việc, thay vì mỗi người nhớ một kiểu khi đã qua vài tuần.
Đòi gì, tính thế nào
Mỗi loại thiệt hại có cách đòi riêng. Bảng dưới gom các trường hợp phổ biến; con số cụ thể tuỳ từng việc và do hai bên thống nhất.
| Tình huống | Yêu cầu hợp lý đầu tiên | Nếu không được thì |
|---|---|---|
| Ốp lát lệch, sơn loang, lắp sai | Thợ sửa lại không tính thêm công | Giảm tiền công phần không đạt; thuê người khác sửa và trừ chi phí sửa |
| Sai vật tư khi khoán trọn gói | Thay đúng loại đã thoả thuận | Giảm tiền theo chênh lệch giá trị |
| Làm vỡ, trầy tài sản sẵn có | Sửa hoặc đền theo giá trị còn lại | Đòi bồi thường thiệt hại thực tế có chứng cứ |
| Làm thủng ống, chập điện gây hư hại lan | Khắc phục ngay chỗ hỏng | Đòi chi phí khắc phục và thiệt hại kéo theo |
| Việc nhìn được nhưng nhanh hỏng | Bảo hành theo thoả thuận | Chứng minh lỗi kỹ thuật, đòi sửa hoặc bồi thường |
Bồi thường theo Bộ luật Dân sự là bồi thường thiệt hại thực tế: đồ cũ đã dùng nhiều năm thì tính theo giá trị còn lại, không phải giá mua mới. Mức này hai bên thương lượng; nếu không thống nhất, có thể nhờ định giá hoặc để cơ quan giải quyết tranh chấp xác định.
Phạt vi phạm khác với bồi thường: chỉ áp dụng khi giấy thuê thợ có ghi điều khoản phạt. Không ghi thì không có phạt, chỉ có bồi thường.
Nghiệm thu rồi có còn đòi được không
Nhiều chủ nhà lo rằng đã trả đủ tiền, đã nói "được rồi" thì mất quyền khiếu nại. Không hẳn. Nghiệm thu là việc bạn xác nhận phần việc đã làm đúng như bạn thấy được tại thời điểm đó. Những lỗi rõ ràng nhìn thấy ngay mà bạn vẫn chấp nhận không ý kiến thì về sau khó đòi hơn; còn lỗi ẩn — thấm dưới nền, mối nối ống trong tường — chỉ lộ ra sau một thời gian thì vẫn có thể yêu cầu thợ chịu trách nhiệm, nhất là khi có thoả thuận bảo hành.
Vì vậy lúc nghiệm thu, hãy kiểm những gì kiểm được: thử nước, thử điện, đóng mở cửa, nhìn mạch gạch dưới ánh đèn chiếu xiên. Lỗi nhỏ thấy được thì ghi vào danh sách và đề nghị sửa trước khi trả đợt cuối. Câu chữ nghiệm thu nên là "đã nhận phần việc, trừ các điểm cần sửa sau đây" thay vì "đã nhận đầy đủ, không có ý kiến".
Quyền đòi bồi thường cũng có giới hạn thời gian. Thời hiệu khởi kiện tranh chấp hợp đồng là một chủ đề riêng; điều nên nhớ ở đây là đừng để quá lâu mới lên tiếng, vì lỗi càng cũ càng khó chứng minh là do tay nghề chứ không phải do sử dụng.
Thương lượng thế nào để còn giữ được người thợ
Với việc sửa nhà, người thợ đã làm thường vẫn là người hiểu ngôi nhà nhất và sửa lại rẻ nhất. Đòi thợ quay lại sửa thường có lợi hơn thuê người khác rồi trừ tiền — trừ khi bạn đã mất hẳn niềm tin vào tay nghề. Bắt đầu bằng việc thừa nhận phần làm tốt, rồi mới chỉ ra phần cần sửa, giúp cuộc nói chuyện tập trung vào giải pháp.
Nếu đang còn đợt tiền chưa trả, bạn có thể giữ lại một phần tương ứng với giá trị phần việc cần sửa cho tới khi sửa xong, và nói rõ điều đó bằng tin nhắn. Giữ lại toàn bộ tiền công của những phần việc đã làm tốt để ép thợ thì dễ bị xem là chậm thanh toán. Ngược lại, thợ không nên bỏ đi hoặc tháo đồ đã lắp vì bị giữ tiền; cả hai cách đều đẩy tranh chấp xa hơn.
Khi hai bên không thể tự thống nhất, hoà giải viên ở tổ dân phố, thôn, ấp có thể giúp. Thủ tục khởi kiện chỉ nên tính tới khi thiệt hại lớn và chứng cứ đầy đủ.
Phía người thợ: tự giữ mình trước lời quy lỗi
Người thợ làm tự do không có phòng pháp chế, và một lời quy lỗi có thể lấy mất cả tiền công một công trình. Vài thói quen giúp thợ chứng minh mình làm đúng:
- Chụp ảnh hiện trạng trước khi bắt đầu, nhất là những chỗ đã nứt, đã thấm, đã trầy; gửi luôn cho chủ nhà để hai bên cùng biết.
- Khi thấy vật tư chủ nhà mua không hợp, nhắn rõ lời cảnh báo và hỏi chủ nhà có muốn đổi không; giữ câu trả lời.
- Khi chủ nhà yêu cầu làm khác với cách thợ khuyên, nhắn lại yêu cầu đó và rủi ro thợ đã nói.
- Che chắn đồ đạc, sàn nhà trước khi làm; nếu chủ nhà không cho dời đồ, ghi lại điều đó.
- Chụp ảnh từng bước ở những phần sẽ bị che lấp: ống trong tường, lớp chống thấm trước khi lát, dây điện trước khi trát.
- Khi bàn giao, mời chủ nhà cùng kiểm tra và xác nhận bằng tin nhắn những phần đã đạt.
Những thói quen này không làm thợ mất thêm nhiều thời gian, nhưng biến cuộc tranh luận "anh làm hỏng" — "không phải lỗi của thợ" thành việc cùng xem ảnh. Ở cả hai phía, ai giữ được chứng cứ rõ hơn thường là người được lắng nghe hơn khi có người thứ ba đứng giữa.
Câu hỏi thường gặp
Thợ làm vỡ đồ nhưng nói là đồ cũ sắp hỏng, có phải đền không?
Nếu đồ vỡ do thợ bất cẩn trong lúc làm thì thợ vẫn phải bồi thường, nhưng mức bồi thường tính theo giá trị còn lại của món đồ, không phải giá mua mới. Đồ càng cũ thì mức đền càng thấp. Ảnh chụp tình trạng món đồ trước đó giúp hai bên thống nhất giá trị nhanh hơn.
Có được tự ý trừ tiền công khi thợ làm chưa đạt không?
Bạn có quyền giảm tiền dịch vụ khi việc không đạt chất lượng đã thoả thuận, nhưng nên báo rõ cho thợ lý do và mức trừ, cho thợ cơ hội sửa trước. Tự trừ một khoản lớn mà không giải thích thường khiến tranh chấp leo thang và bạn khó chứng minh mức trừ là hợp lý.
Thợ phụ làm hỏng thì đòi thợ phụ hay thợ chính?
Bạn ký thoả thuận với người nhận việc, thường là thợ chính, nên đòi thợ chính. Thợ chính chịu trách nhiệm về phần việc của những người mình đưa tới làm, rồi tự giải quyết với thợ phụ. Bạn không cần phải xác định ai trong tổ đã gây ra hư hỏng.
Không có giấy tờ gì thì có đòi bồi thường được không?
Vẫn có thể. Hợp đồng miệng vẫn có giá trị; chứng cứ có thể là tin nhắn, ảnh chụp trước và sau, lời người làm chứng, biên nhận tiền. Khó khăn nằm ở việc chứng minh phạm vi việc và mức thiệt hại, nên càng ghi lại sớm càng tốt.
Thợ đồng ý sửa nhưng hẹn mãi không đến thì sao?
Gửi tin nhắn đặt một hạn cuối hợp lý để sửa và nói rõ nếu quá hạn bạn sẽ thuê người khác và đề nghị thợ chịu chi phí đó. Giữ ảnh chỗ lỗi trước khi người khác sửa, cùng biên nhận chi phí sửa, để làm căn cứ khi thương lượng hoặc hoà giải.
Bảo hiểm nhà có trả cho hư hỏng do thợ gây ra không?
Tuỳ hợp đồng bảo hiểm cụ thể. Một số gói bảo hiểm nhà loại trừ thiệt hại phát sinh trong lúc sửa chữa, cải tạo. Nếu bạn có bảo hiểm, đọc phần loại trừ và báo cho công ty bảo hiểm trước khi bắt đầu sửa nhà lớn.