Người thợ đã nhận việc của bạn không được tự ý giao cho người khác làm thay nếu bạn không đồng ý. Nếu bạn đồng ý cho người khác làm, người thợ nhận việc ban đầu vẫn chịu trách nhiệm với bạn khi người làm thay làm không đúng hoặc làm hỏng. Đó là hai quy tắc của Bộ luật Dân sự 2015 áp vào hợp đồng dịch vụ và việc thực hiện nghĩa vụ qua người thứ ba.
Trên thực tế, chuyện thợ quen "đẩy" việc cho người khác diễn ra thường xuyên: thợ cả nhận nhiều công trình, giao bớt cho đệ tử; tiệm điện lạnh nhận lịch rồi gọi thợ cộng tác; người thợ bạn tin tưởng bận việc nên nhờ bạn nghề đến làm. Phần lớn không có gì sai. Bài này giúp bạn biết khi nào nên đồng ý, đồng ý thế nào cho rõ, và khi có chuyện thì nói chuyện với ai.
Vì sao luật không cho tự ý giao việc cho người khác
Hợp đồng dịch vụ thường gắn với con người cụ thể. Bạn thuê thợ A vì tin tay nghề của thợ A, vì đã thấy công trình thợ A làm, vì thợ A là người quen giới thiệu. Nếu người đến làm là người bạn không biết, những lý do đó không còn. Bộ luật Dân sự vì vậy đặt nghĩa vụ cho bên cung ứng dịch vụ: không được giao cho người khác thực hiện thay công việc nếu không có sự đồng ý của bên sử dụng dịch vụ.
Quy tắc này còn liên quan tới an toàn. Người lạ ra vào nhà bạn, tiếp cận đồ đạc, biết giờ giấc sinh hoạt của gia đình. Bạn có quyền biết ai đang ở trong nhà mình và quyết định có cho người đó vào hay không.
Điều này không có nghĩa thợ chính phải tự tay làm từng việc. Thợ cả đưa theo thợ phụ quen của tổ để phụ việc dưới sự chỉ đạo của mình là cách làm nghề bình thường mà hai bên thường hiểu ngầm từ đầu. Điểm mấu chốt là ai chỉ đạo và chịu trách nhiệm về việc: nếu thợ chính có mặt hoặc điều hành, đó là tổ thợ của họ; nếu thợ chính vắng mặt hoàn toàn và người khác nhận toàn bộ việc, đó là giao việc cho người khác.
Các kiểu giao việc hay gặp
Thợ cả đưa đệ tử, thợ phụ trong tổ. Thường được hiểu là chấp nhận từ đầu, nhất là khi việc cần nhiều người. Nên hỏi trước tổ có bao nhiêu người, ai sẽ có mặt hằng ngày.
Thợ chính bận, nhờ bạn nghề đến làm toàn bộ. Đây là giao việc cho người khác; cần sự đồng ý của bạn. Thợ chính nên báo trước, cho biết người đó là ai.
Thợ chính thầu lại một phần việc. Ví dụ thợ xây nhận cả việc nhưng thuê riêng một thợ điện nước làm phần điện nước. Nếu chuyện này đã nói từ đầu thì bạn đã đồng ý; nếu không, nên được hỏi ý kiến.
Cửa hàng, tiệm nhận lịch rồi điều thợ. Bạn giao kết với cửa hàng chứ không với một người thợ cụ thể, nên cửa hàng điều thợ nào là việc của cửa hàng, và cửa hàng chịu trách nhiệm với bạn.
Người quen giới thiệu rồi đứng ngoài. Bạn bè giới thiệu một thợ, bạn tự liên lạc và thoả thuận với thợ đó. Người giới thiệu không phải bên của hợp đồng, nên khi có chuyện bạn đòi người thợ, không đòi người giới thiệu, dù về tình cảm họ có thể giúp bạn nói chuyện.
Nền tảng đặt thợ trên điện thoại. Quan hệ phụ thuộc điều khoản của nền tảng: có nơi đứng ra cung ứng dịch vụ, có nơi chỉ kết nối. Đọc phần điều khoản về trách nhiệm trước khi đặt việc lớn.
Đồng ý cho người khác làm thay rồi, hỏng thì đòi ai
Theo nguyên tắc chung của Bộ luật Dân sự về thực hiện nghĩa vụ thông qua người thứ ba: khi bên có quyền đồng ý, bên có nghĩa vụ có thể để người thứ ba thực hiện thay mình, nhưng vẫn phải chịu trách nhiệm với bên có quyền nếu người thứ ba không thực hiện hoặc thực hiện không đúng. Áp vào chuyện thuê thợ: bạn đồng ý cho thợ B làm thay thợ A, thợ B làm hỏng, bạn vẫn đòi thợ A.
Điều này có lợi cho bạn vì hai lý do. Bạn không cần biết thợ B là ai, ở đâu, có khả năng bồi thường không; người bạn đã giao kết là thợ A vẫn phải đứng ra. Và bạn không bị kéo vào chuyện giữa thợ A và thợ B — họ chia trách nhiệm, chia tiền với nhau thế nào là việc của họ.
Trường hợp thợ A tự ý giao việc mà bạn không đồng ý, thợ A càng không thoát được trách nhiệm, và còn vi phạm thêm nghĩa vụ không giao việc cho người khác. Bạn có quyền từ chối không cho người lạ làm, yêu cầu thợ A đến làm như đã hẹn, hoặc chấm dứt hợp đồng nếu việc giao lại khiến bạn mất niềm tin và thiệt hại.
Một ngoại lệ cần nhớ: nếu bạn tự đứng ra thoả thuận riêng với thợ B — trả tiền thẳng cho thợ B, giao việc thêm cho thợ B — thì giữa bạn và thợ B có thể hình thành một hợp đồng mới. Khi đó phần việc riêng này đòi thợ B, không đòi được thợ A.
Đồng ý cho người khác làm thay: ghi những gì
Một tin nhắn ngắn là đủ, miễn có các ý sau. Bảng gợi ý nội dung và lý do:
| Nội dung | Ví dụ cách ghi | Vì sao |
|---|---|---|
| Người làm thay là ai | Họ tên, số căn cước, tài khoản liên lạc | Biết ai vào nhà; đối chiếu khi cần |
| Làm phần việc nào | Toàn bộ hay chỉ phần lát nền | Tránh người làm thay làm lan sang việc khác |
| Ai chịu trách nhiệm | Thợ chính vẫn chịu trách nhiệm về chất lượng | Nhắc lại nguyên tắc để không ai quên |
| Trả tiền cho ai | Vẫn trả cho thợ chính như cũ | Tránh trả hai lần hoặc bị đòi hai nơi |
| Thời gian làm | Ngày, giờ người làm thay có mặt | Sắp xếp người nhà ở nhà, giữ an toàn |
Câu "trả tiền cho ai" quan trọng hơn vẻ ngoài của nó. Nếu bạn trả thẳng cho người làm thay mà không có sự thống nhất của thợ chính, sau đó thợ chính đòi thêm, bạn có thể phải chứng minh khoản đã trả là trả thay cho thợ chính.
Thợ phụ, người làm thay đòi tiền trực tiếp chủ nhà
Có lúc thợ chính nhận tiền của bạn rồi không trả cho thợ phụ hoặc người làm thay, và họ quay sang đòi bạn. Nếu bạn chỉ giao kết với thợ chính và đã trả đủ cho thợ chính theo thoả thuận, thì về nguyên tắc bạn không có nghĩa vụ trả thêm cho người thợ phụ. Quan hệ tiền công giữa họ là chuyện nội bộ của tổ thợ.
Để tránh rơi vào tình huống khó xử này, bạn nên giữ biên nhận mỗi lần trả tiền cho thợ chính, và trả theo đợt gắn với phần việc. Nếu thấy dấu hiệu thợ chính không trả công cho người làm — thợ phụ bỏ việc, phàn nàn — bạn có thể hỏi thẳng thợ chính và cân nhắc trước khi trả đợt tiếp theo.
Trong một số trường hợp, ba bên có thể thống nhất để chủ nhà trả trực tiếp một phần tiền cho thợ phụ, trừ vào khoản phải trả cho thợ chính. Việc này cần thợ chính đồng ý bằng chữ, ghi rõ số tiền, và có biên nhận của thợ phụ; nếu không, bạn có nguy cơ phải trả hai lần.
Giữ an toàn khi có người lạ trong nhà
Ngoài chuyện pháp lý, có người không quen ra vào nhà là chuyện an toàn của gia đình. Một số thói quen đơn giản:
- Hỏi trước thợ chính về người sẽ đến làm và giữ thông tin liên lạc của người đó.
- Có người nhà ở nhà trong buổi đầu tiên người lạ đến làm.
- Cất giữ giấy tờ, tiền, trang sức, thiết bị nhỏ có giá trị trước khi thợ vào.
- Chỉ đưa chìa khoá hoặc mã cửa tạm thời, đổi lại sau khi xong việc.
- Ghi lại ngày giờ thợ có mặt; nếu nhà có camera, báo trước cho thợ để minh bạch.
Những việc này không phải là nghi ngờ người thợ. Chúng giúp mọi người — kể cả thợ — có căn cứ khi có chuyện mất mát bất ngờ, thay vì để nghi ngờ rơi vào người vô tội.
Nếu người đến làm thay khác hẳn người được báo trước, hoặc không ai báo gì, bạn hoàn toàn có thể đề nghị người đó chờ ngoài cửa để bạn gọi hỏi thợ chính. Một cuộc gọi vài phút rẻ hơn nhiều so với một buổi phải tìm lại món đồ thất lạc mà không biết hỏi ai.
Ví dụ giả định: bộ tủ bếp và người thợ không quen
Ví dụ giả định: chị Lan ở Quảng Ngãi đặt anh Sơn, một thợ mộc quen, đóng và lắp bộ tủ bếp. Anh Sơn đóng tủ tại xưởng rồi bận một công trình xa, nên nhắn chị rằng hôm lắp sẽ có một người bạn nghề đến thay, kèm tên và số căn cước. Chị trả lời đồng ý. Khi lắp, người bạn nghề khoan lệch làm nứt mặt đá, chị yêu cầu đền.
Theo nguyên tắc đã nói, người chị đòi là anh Sơn, vì chị giao kết với anh Sơn và chỉ đồng ý cho người khác làm thay chứ không thoả thuận riêng với người đó. Anh Sơn có trách nhiệm thay mặt đá hoặc bồi thường theo giá trị thiệt hại, rồi tự tính với bạn nghề của mình. Tin nhắn báo trước và tin nhắn đồng ý của chị là chứng cứ rằng việc giao lại đã được chấp thuận, và ai vẫn là người chịu trách nhiệm.
Nếu hôm đó người lạ tự đến mà không ai báo, chị có thể từ chối cho lắp; nếu chị vẫn để làm, anh Sơn càng khó thoái thác. Còn nếu chị tự nhờ người bạn nghề ấy làm thêm một kệ treo tường và trả tiền thẳng cho người đó, phần kệ treo tường là chuyện giữa chị và người đó, không liên quan tới anh Sơn.
Câu hỏi thường gặp
Thợ cả đưa thêm thợ phụ mà không hỏi có vi phạm không?
Thường là không, nếu thợ phụ làm dưới sự chỉ đạo của thợ cả và loại việc đó vốn cần nhiều người. Hai bên có thể hiểu ngầm điều này từ đầu. Nếu bạn muốn kiểm soát số người vào nhà, nói rõ khi thuê và ghi vào thoả thuận.
Người làm thay làm tốt hơn thợ chính, có phải trả thêm không?
Không. Bạn trả theo thoả thuận với thợ chính. Việc thợ chính trả người làm thay bao nhiêu là chuyện giữa họ. Nếu bạn muốn thưởng thêm cho người làm, đó là tự nguyện và nên đưa qua thợ chính hoặc nói rõ là tiền thưởng riêng.
Thợ chính tự ý giao việc, có được huỷ hợp đồng không?
Bạn có quyền từ chối người làm thay và yêu cầu thợ chính đến làm. Nếu thợ chính không đến, hoặc việc tự ý giao lại gây thiệt hại rõ ràng, bạn có thể chấm dứt hợp đồng, nhưng vẫn phải thanh toán cho phần việc đã làm đạt yêu cầu và nên báo trước bằng chữ.
Người làm thay làm mất đồ trong nhà thì đòi ai?
Nếu mất đồ do người làm thay lấy, đó là hành vi của chính người đó và có thể phải trình báo cơ quan công an. Về phía dân sự, thợ chính đã đưa người đó vào nhà bạn cũng phải chịu trách nhiệm với bạn theo thoả thuận, rồi tự giải quyết với người làm thay.
Đặt thợ qua ứng dụng, người đến khác tên trên ứng dụng thì sao?
Bạn có quyền từ chối và báo cho nền tảng, vì người đến không đúng với thông tin được cung cấp. Không nên để người không xác định được danh tính vào nhà. Đọc điều khoản của nền tảng để biết nơi đó chịu trách nhiệm tới đâu.