Khi thợ tự do bị tai nạn trong lúc làm việc ở nhà bạn, chủ nhà không mặc nhiên phải bồi thường. Theo Bộ luật Dân sự, trách nhiệm chủ yếu dựa trên lỗi: chủ nhà phải bồi thường khi tai nạn do lỗi của mình hoặc do nhà cửa, công trình của mình gây ra; thợ tự chịu phần do chính mình bất cẩn; nếu cả hai cùng có lỗi thì chia theo mức độ lỗi.
Câu trả lời nghe gọn, nhưng áp vào từng vụ thì rất nhiều tình tiết: thang của ai, ban công đã mục từ trước hay chưa, chủ nhà có biết dây điện hở mà không báo không, thợ có dùng đồ bảo hộ không. Bài này giải thích các nguyên tắc ấy bằng ngôn ngữ thường ngày, chỉ ra những việc cần làm ngay khi xảy ra tai nạn, và những thói quen giúp giảm rủi ro cho cả hai bên. Vụ việc có thương tích nặng nên được người làm nghề luật xem trực tiếp; bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn về tình huống cụ thể.
Việc cần làm ngay khi xảy ra tai nạn
Trước mọi câu hỏi trách nhiệm là sức khoẻ của người bị nạn. Thứ tự nên làm:
- Ngắt nguồn nguy hiểm nếu làm được an toàn: cầu dao điện, van nước, cố định phần kết cấu đang lung lay.
- Gọi cấp cứu khi có dấu hiệu chấn thương nặng; không tự ý di chuyển người bị ngã cao nếu nghi chấn thương cột sống.
- Báo cho người thân của thợ, và thợ chính nếu người bị nạn là thợ phụ.
- Giữ nguyên hiện trường trong chừng mực có thể; chụp ảnh, quay video thang, giàn giáo, chỗ bị sập, dây điện, đồ bảo hộ.
- Ghi lại tên và cách liên lạc của những người có mặt.
- Giữ toàn bộ hoá đơn, chứng từ viện phí nếu bạn tạm ứng tiền cho người bị nạn.
Việc tạm ứng tiền viện phí, thăm hỏi người bị nạn là việc nên làm về tình người và không tự nó là sự thừa nhận lỗi. Nếu muốn rõ ràng, khi đưa tiền có thể ghi "tạm ứng" hoặc "hỗ trợ", để sau này khi xác định trách nhiệm hai bên còn tính lại.
Trường hợp thương tích nặng hoặc tử vong, công an nơi xảy ra sự việc thường sẽ đến xác minh. Hợp tác, cung cấp ảnh và lời khai trung thực là cách bảo vệ mình tốt nhất.
Nguyên tắc chung: trách nhiệm theo lỗi
Thợ tự do bạn thuê qua hợp đồng dịch vụ không phải là người lao động của bạn. Họ tự tổ chức công việc, tự mang dụng cụ, tự quyết định cách làm. Vì vậy chế độ tai nạn lao động — nơi người sử dụng lao động có nghĩa vụ chi trả nhiều khoản cho người lao động — thường không áp vào quan hệ giữa chủ nhà và thợ tự do.
Thay vào đó là các quy định về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng trong Bộ luật Dân sự: người nào có hành vi xâm phạm sức khoẻ, tính mạng của người khác mà gây thiệt hại thì phải bồi thường. Nếu người bị thiệt hại cũng có lỗi, họ chỉ được bồi thường phần thiệt hại tương ứng với mức độ lỗi của bên kia. Người bị hại hoàn toàn có lỗi thì bên kia không phải bồi thường.
Áp vào chuyện sửa nhà: câu hỏi chính là tai nạn xảy ra vì đâu. Thợ trượt chân vì không đeo dây an toàn khi làm mái là lỗi của thợ. Thợ ngã vì lan can ban công đã mục mà chủ nhà biết nhưng không báo là lỗi của chủ nhà. Thợ bị điện giật vì chủ nhà tự ý bật cầu dao khi thợ đang đấu dây là lỗi của chủ nhà. Nhiều vụ là lỗi hỗn hợp, và mức chia do hai bên thương lượng hoặc do toà xác định.
Khi nào phần trách nhiệm nghiêng về chủ nhà
Nhà, công trình có hư hỏng gây tai nạn. Bộ luật Dân sự có quy định riêng: chủ sở hữu hoặc người đang quản lý, sử dụng nhà cửa, công trình phải bồi thường khi nhà cửa, công trình bị sập đổ, hư hỏng, sụt lở gây thiệt hại cho người khác, trừ khi thiệt hại hoàn toàn do lỗi của người bị hại hoặc do sự kiện bất khả kháng. Sàn gác mục, mái hiên sắp sập mà không cảnh báo là ví dụ điển hình.
Biết nguy hiểm mà không báo. Đường dây điện đi ngầm ở chỗ khoan, bể nước có nắp yếu, tầng thượng thiếu lan can — chủ nhà biết mà thợ không thể biết, không được báo, dẫn tới tai nạn.
Can thiệp vào việc của thợ. Chủ nhà hoặc người nhà tự ý đóng điện, mở nước, dời thang, rút giàn giáo khi thợ đang làm.
Đưa dụng cụ, thang, giàn giáo hỏng cho thợ dùng. Khi thợ dùng đồ của chủ nhà và đồ đó có khiếm khuyết mà chủ nhà biết hoặc lẽ ra phải biết.
Ép thợ làm trong điều kiện nguy hiểm. Yêu cầu thợ lên mái khi trời mưa gió, làm đêm không đủ ánh sáng để kịp xong việc.
Khi nào phần trách nhiệm nghiêng về thợ
Bất cẩn trong chính nghề của mình. Thợ điện không ngắt điện khi đấu nối, thợ hàn không che chắn, thợ làm mái không dùng dây an toàn. Đây là những rủi ro người làm nghề biết rõ hơn chủ nhà.
Dùng dụng cụ của chính mình bị hỏng. Thang của thợ gãy, máy cắt của thợ hở điện.
Làm trái lời cảnh báo. Chủ nhà đã báo sàn gác yếu, đề nghị không đứng lên, thợ vẫn đứng.
Không dùng đồ bảo hộ đã có sẵn. Chủ nhà đã chuẩn bị dây an toàn, mũ, găng cách điện nhưng thợ cho là vướng víu và bỏ qua. Phần lỗi khi đó nghiêng hẳn về thợ, vì rủi ro đã được tính trước và có cách phòng.
Tự ý làm ngoài phạm vi việc. Được thuê sơn tường trong nhà nhưng tự trèo lên mái để xem chỗ dột mà không ai yêu cầu, rồi bị ngã. Chủ nhà khó bị quy lỗi khi không giao việc đó và không biết thợ lên mái.
Làm việc khi đã uống rượu bia. Đây là lỗi rõ ràng của người bị nạn, dù chủ nhà là người mời bữa trưa có bia — một tình huống không hiếm và là lý do nên tránh mời bia rượu khi thợ còn làm buổi chiều.
Các khoản thường được tính khi bồi thường sức khoẻ
Khi xác định được bên có lỗi, thiệt hại do sức khoẻ bị xâm phạm theo Bộ luật Dân sự gồm nhiều khoản. Bảng dưới liệt kê các nhóm chính, không nêu mức tiền vì mỗi vụ một khác:
| Nhóm khoản | Gồm những gì | Chứng cứ cần |
|---|---|---|
| Chi phí cứu chữa | Viện phí, thuốc, phục hồi chức năng | Hoá đơn, chứng từ bệnh viện |
| Thu nhập bị mất | Thu nhập thực tế mất hoặc bị giảm của người bị nạn | Chứng minh mức thu nhập thường ngày |
| Chi phí người chăm sóc | Thu nhập bị mất của người nhà phải chăm sóc | Xác nhận thời gian chăm sóc |
| Bù đắp tổn thất tinh thần | Khoản do hai bên thoả thuận hoặc toà xác định, có mức trần theo luật | Không cần hoá đơn |
Nếu cả hai bên có lỗi, tổng thiệt hại được chia theo tỷ lệ lỗi. Đây là lý do ảnh hiện trường và lời người chứng kiến lại quan trọng đến vậy — chúng quyết định tỷ lệ chia.
Thoả thuận bồi thường giữa hai bên nên lập thành văn bản, ghi rõ tổng số tiền, các đợt trả, và câu xác nhận hai bên không còn yêu cầu gì khác liên quan đến vụ việc sau khi trả đủ.
Thợ phụ do thợ chính đưa tới bị tai nạn
Phần lớn công trình sửa nhà có một thợ chính nhận việc và vài thợ phụ đi theo. Quan hệ giữa thợ chính và thợ phụ có thể là hợp tác cùng làm, cũng có thể là thuê mướn trả công theo ngày. Nếu thợ phụ làm công ăn lương cho thợ chính, chịu sự điều hành của thợ chính, thì quan hệ đó có nhiều yếu tố của quan hệ lao động, và thợ chính có thể phải chịu trách nhiệm như người sử dụng lao động.
Với chủ nhà, phần trách nhiệm vẫn xét theo lỗi như với thợ chính: nếu tai nạn đến từ ngôi nhà hoặc từ hành vi của bạn thì bạn có phần; nếu tai nạn đến từ cách làm của tổ thợ thì phần lớn thuộc về tổ thợ. Biết được ai là người điều hành thợ phụ giúp bạn hướng người nhà của người bị nạn tới đúng người cần nói chuyện.
Cách phòng xa đơn giản: khi thuê, hỏi thợ chính sẽ mang theo bao nhiêu người, ai là người điều hành, và đề nghị tổ thợ tự trang bị đồ bảo hộ phù hợp với việc. Một số thợ tự mua bảo hiểm tai nạn cá nhân; hỏi điều này không mất gì và cho thấy bạn quan tâm đến an toàn của họ.
Giảm rủi ro ngay từ lúc thuê
Phần lớn tai nạn khi sửa nhà có thể tránh bằng vài việc nhỏ trước khi bắt đầu:
- Nói cho thợ biết những điểm yếu bạn đã biết của ngôi nhà: sàn gác, lan can, mái, đường điện âm, đường ống ga.
- Với việc trên cao, thống nhất ai cung cấp giàn giáo, thang, dây an toàn; nếu dùng đồ nhà bạn, kiểm tra trước.
- Thống nhất một người duy nhất được đóng ngắt cầu dao khi thợ điện làm việc, dặn người nhà không tự ý bật.
- Giữ trẻ nhỏ, người già, vật nuôi tránh xa khu vực thi công.
- Không mời bia rượu trong giờ làm.
- Ghi vào giấy thuê thợ một câu về an toàn: thợ tự trang bị đồ bảo hộ, chủ nhà báo các điểm nguy hiểm đã biết, bên nào có lỗi bên đó chịu.
Một câu trong giấy không miễn trách nhiệm cho ai nếu thật sự có lỗi — bên nào thật sự gây ra thương tích cho người khác vì lỗi của mình thì một câu viết sẵn không xoá được trách nhiệm đó. Nhưng nó nhắc hai bên về nghĩa vụ của mình ngay từ đầu.
Câu hỏi thường gặp
Chủ nhà có phải trả chế độ tai nạn lao động cho thợ tự do không?
Thông thường là không, vì thợ tự do nhận việc qua hợp đồng dịch vụ, không phải người lao động của chủ nhà. Trách nhiệm của chủ nhà, nếu có, là bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng khi có lỗi hoặc khi nhà cửa, công trình của mình gây ra tai nạn.
Thợ tự ngã vì không cẩn thận, chủ nhà có phải bồi thường không?
Nếu tai nạn hoàn toàn do lỗi của thợ thì chủ nhà không có nghĩa vụ bồi thường. Nhiều chủ nhà vẫn hỗ trợ một khoản vì tình nghĩa; khoản này là tự nguyện và nên được ghi rõ là hỗ trợ.
Đã đưa tiền hỗ trợ rồi, người nhà thợ còn kiện được không?
Người bị nạn vẫn có quyền yêu cầu bồi thường nếu cho rằng chủ nhà có lỗi. Khoản đã đưa sẽ được tính trừ vào mức bồi thường nếu có. Nếu hai bên đã thống nhất mức bồi thường trọn gói, nên lập văn bản thoả thuận có chữ ký, ghi rõ đây là khoản bồi thường cuối cùng.
Ghi trong giấy "thợ tự chịu mọi rủi ro tai nạn" có miễn trách nhiệm cho chủ nhà không?
Không hoàn toàn. Câu đó có thể giúp thể hiện thợ đã biết và chấp nhận rủi ro nghề nghiệp, nhưng nếu tai nạn do lỗi của chủ nhà, như che giấu sàn mục, thì một câu trong giấy không xoá được trách nhiệm đó.
Thợ bị tai nạn do thang của chủ nhà gãy thì sao?
Nếu chủ nhà đưa thang của mình cho thợ dùng và thang có khiếm khuyết mà chủ nhà biết hoặc lẽ ra phải biết, phần lỗi nghiêng về chủ nhà. Nếu thang trông bình thường, thợ là người làm nghề lẽ ra phải kiểm tra trước khi leo, thì có thể là lỗi hỗn hợp.
Bảo hiểm nhà có chi trả khi thợ bị tai nạn không?
Tuỳ gói bảo hiểm. Một số gói có phần trách nhiệm đối với người thứ ba, nhưng nhiều gói loại trừ thiệt hại khi đang sửa chữa, xây dựng. Đọc kỹ hợp đồng bảo hiểm và báo cho công ty bảo hiểm sớm nhất có thể nếu muốn yêu cầu chi trả.