Ký cược là việc bên thuê một tài sản là động sản giao cho bên cho thuê một khoản tiền, kim khí quý, đá quý hoặc vật có giá trị khác trong một thời hạn, để bảo đảm việc trả lại tài sản thuê. Khoản tiền người ta quen gọi là "tiền cọc" khi thuê xe máy đi phượt, thuê váy cưới, thuê máy ảnh hay thuê dàn loa phần lớn mang bản chất ký cược, không phải đặt cọc theo nghĩa giữ chỗ để ký hợp đồng.
Gọi nhầm tên không làm bạn mất quyền, nhưng hiểu nhầm cơ chế thì dễ cãi nhau lúc trả đồ: người thuê nghĩ được hoàn đủ vì đã trả đồ, người cho thuê nghĩ được giữ lại để trừ hư hỏng. Bài giải thích ký cược theo Bộ luật Dân sự 2015, so sánh với đặt cọc và ký quỹ, và những điều nên thoả thuận rõ khi đưa tiền.
Ký cược theo Bộ luật Dân sự 2015
Bộ luật Dân sự 2015 xếp ký cược vào nhóm biện pháp bảo đảm thực hiện nghĩa vụ, đứng ngay sau đặt cọc. Đặc điểm nhận diện có ba: chỉ áp cho thuê tài sản là động sản (xe, đồ dùng, máy móc, trang phục), tài sản ký cược được giao cho bên cho thuê giữ trong một thời hạn, và mục đích là bảo đảm việc trả lại tài sản thuê.
Hệ quả cũng được quy định khá gọn. Nếu tài sản thuê được trả lại thì bên thuê được nhận lại tài sản ký cược sau khi trả tiền thuê. Nếu bên thuê không trả lại tài sản thuê thì bên cho thuê có quyền đòi lại tài sản thuê; nếu tài sản thuê không còn để trả lại thì tài sản ký cược thuộc về bên cho thuê.
Quy định không nói về chuyện trừ tiền ký cược khi đồ bị hỏng một phần. Trách nhiệm với hư hỏng nằm ở quy định về hợp đồng thuê tài sản: bên thuê phải bảo quản, trả lại tài sản trong tình trạng như khi nhận, trừ hao mòn tự nhiên, và bồi thường nếu làm hư hỏng. Việc lấy luôn tiền ký cược để bù hư hỏng là chuyện hai bên nên thoả thuận rõ từ đầu.
Đặt cọc, ký cược, ký quỹ: ba thứ hay bị gọi chung là "cọc"
Cả ba đều là biện pháp bảo đảm trong Bộ luật Dân sự, nhưng phục vụ mục đích khác nhau. Trong đời thường, hai thứ đầu hay gặp nhất.
| Tiêu chí | Đặt cọc | Ký cược | Ký quỹ |
|---|---|---|---|
| Bảo đảm cho việc gì | Giao kết hoặc thực hiện một hợp đồng | Trả lại tài sản thuê là động sản | Thực hiện một nghĩa vụ bất kỳ |
| Tiền, tài sản nằm ở đâu | Trong tay bên nhận cọc | Trong tay bên cho thuê | Tài khoản phong toả tại tổ chức tín dụng |
| Ví dụ đời thường | Cọc giữ chiếc xe đạp cũ, cọc đặt may áo dài | Tiền để lại khi thuê xe máy, thuê váy cưới | Ít gặp giữa cá nhân |
| Khi mọi việc suôn sẻ | Trả lại hoặc trừ vào tiền thanh toán | Trả lại sau khi bên thuê trả tiền thuê | Giải toả theo thoả thuận |
| Khi có vi phạm | Mất cọc hoặc phạt cọc, trừ thoả thuận khác | Tài sản thuê không còn để trả thì ký cược thuộc bên cho thuê | Bên có quyền được thanh toán từ tiền ký quỹ |
Một giao dịch thuê có thể có cả hai: tiền giữ chỗ trước ngày nhận đồ (gần với đặt cọc) và tiền để lại khi nhận đồ (ký cược). Viết tách hai khoản ra giúp tránh nhầm khi một bên huỷ hoặc khi trả đồ.
Những tình huống hay cãi nhau khi lấy lại tiền ký cược
Trả đồ trễ vài giờ. Trả trễ không làm mất tiền ký cược theo quy định về ký cược, vì tài sản vẫn được trả. Bên cho thuê có quyền đòi thêm tiền thuê cho thời gian trễ và có thể đòi bồi thường nếu chứng minh thiệt hại, chẳng hạn đã phải huỷ đơn của khách khác. Phần này thường được trừ vào tiền ký cược nếu hai bên đã ghi trước.
Đồ có vết xước, bẩn, rách nhẹ. Phân biệt hao mòn tự nhiên khi dùng đúng cách với hư hỏng do người thuê là chỗ tranh chấp nhiều nhất. Ảnh chụp lúc nhận và lúc trả, có ngày giờ, là cách giải quyết rẻ nhất. Phần biên bản tình trạng bàn giao được bàn kỹ ở danh mục thuê xe, thuê đồ của trang.
Mất một phụ kiện. Mất dây sạc, nắp ống kính, mũ bảo hiểm đi kèm xe là tài sản thuê không còn đủ để trả. Hợp lý là bồi thường giá trị phụ kiện, không phải mất toàn bộ tiền ký cược, trừ khi phụ kiện đó chiếm phần lớn giá trị.
Mất cả tài sản thuê. Đây là trường hợp quy định về ký cược nói thẳng: tài sản ký cược thuộc về bên cho thuê. Nếu tiền ký cược thấp hơn giá trị tài sản, câu hỏi bên thuê có phải bồi thường thêm phụ thuộc vào thoả thuận và quy định về hợp đồng thuê; không nên mặc nhiên coi tiền ký cược là trần trách nhiệm.
Bên cho thuê chậm hoàn tiền. Khi đồ đã trả đủ và không có tranh cãi, khoản ký cược phải được trả lại. Giữ biên nhận lúc đưa tiền và tin nhắn xác nhận đã nhận lại đồ là hai bằng chứng quan trọng nhất.
Thoả thuận gì khi đưa tiền ký cược
Phần lớn tranh chấp ký cược đến từ việc hai bên không nói trước chuyện gì sẽ xảy ra với khoản tiền đó. Một tin nhắn hoặc phiếu thuê có đủ các ý sau là đủ dùng:
- Gọi đúng tên khoản tiền: "tiền ký cược bảo đảm trả xe" khác "tiền đặt cọc giữ xe từ ngày 10 đến 12".
- Ghi số tiền, hình thức (tiền mặt, chuyển khoản), người nhận.
- Ghi tình trạng tài sản lúc nhận, kèm ảnh: vết xước sẵn có, mức xăng, phụ kiện đi kèm.
- Ghi thời điểm và địa điểm trả, mức tính thêm khi trả trễ.
- Ghi rõ có được trừ tiền thuê, tiền trả trễ, chi phí sửa chữa vào tiền ký cược không, và cách xác định chi phí sửa (báo giá của thợ, hoá đơn).
- Ghi hạn hoàn tiền ký cược sau khi trả đồ, nhất là khi hoàn bằng chuyển khoản.
- Khi trả đồ, chụp ảnh lại và nhắn xác nhận đã trả kèm giờ.
Ví dụ giả định: một nhóm bạn thuê ba chiếc xe máy ở Lâm Đồng, để lại tổng 3 triệu tiền ký cược. Phiếu thuê ghi "trả trễ tính thêm theo giờ, hư hỏng có báo giá thợ thì trừ vào tiền ký cược, phần còn lại hoàn trong ngày". Khi một chiếc bị bể kính chiếu hậu, hai bên đối chiếu ảnh, trừ đúng tiền thay kính, không ai phải lên tiếng to.
Giữ giấy tờ tuỳ thân thay cho tiền ký cược
Nhiều nơi cho thuê xe, thuê đồ yêu cầu để lại căn cước hoặc giấy phép lái xe thay cho tiền. Về bản chất, giấy tờ tuỳ thân không phải là "vật có giá trị" theo nghĩa tài sản có thể thuộc về bên cho thuê khi tài sản thuê không còn; nó chỉ là cách giữ chân người thuê. Việc giữ giấy tờ tuỳ thân của người khác còn liên quan quy định về quản lý căn cước và quyền của công dân với giấy tờ của mình.
Vì vậy, nếu có lựa chọn, bạn nên đề nghị đặt tiền ký cược và cho bên cho thuê chụp, đối chiếu giấy tờ thay vì giữ bản gốc. Nếu buộc phải để lại, hãy có biên nhận ghi rõ loại giấy tờ, số, thời gian giữ và cam kết trả lại khi nhận lại tài sản.
Câu hỏi giữ giấy tờ tuỳ thân có hợp pháp không được bàn riêng ở danh mục thuê xe, thuê đồ của trang. Điều cần nhớ trong bài này là: giấy tờ không thay được vai trò của tiền ký cược khi tài sản bị mất, nên bên cho thuê cũng không thật sự được bảo đảm hơn.
Cho người cho thuê: thu ký cược bao nhiêu và giữ thế nào
Người cho thuê nhỏ lẻ, như một hộ có vài chiếc xe máy cho khách du lịch hay một cửa hàng cho thuê áo dài, cũng nên hiểu ký cược để đặt luật chơi công bằng. Mức ký cược nên tương xứng với giá trị tài sản và rủi ro mất, không nên cao đến mức khách phải ứng một khoản bằng giá đồ mới.
Tiền ký cược là tiền của khách đang được giữ hộ. Tách riêng khỏi tiền thu thuê trong sổ sách, ghi rõ ai đặt bao nhiêu, ngày nào, để khi hoàn không bị nhầm. Hoàn đúng hẹn cũng là cách giữ khách quay lại.
Khi có hư hỏng, trao đổi với khách bằng ảnh và báo giá sửa trước khi trừ tiền. Một khoản trừ có chứng từ rõ ràng hiếm khi bị khách phản đối; một khoản trừ "ước chừng" dễ biến thành bài đánh giá xấu hoặc tranh chấp không đáng có.
Khi người thuê không trả đồ: bên cho thuê nên làm gì
Ở chiều ngược lại, người cho thuê đôi khi gặp khách giữ đồ quá hạn, không nghe máy, hoặc nói đồ đã mất. Theo quy định về ký cược, bên cho thuê có quyền đòi lại tài sản thuê; chỉ khi tài sản thuê không còn để trả lại thì tài sản ký cược mới thuộc về bên cho thuê. Như vậy, tiền ký cược không phải là "giá bán" để khách giữ đồ luôn, và người cho thuê cũng không nên vội coi việc khách trễ là đã mua đứt.
Việc nên làm là liên hệ bằng nhiều kênh và lưu lại: tin nhắn, cuộc gọi, địa chỉ khách để lại khi thuê. Đặt một hạn cụ thể để trả đồ. Nếu khách không trả và có dấu hiệu cố ý chiếm giữ tài sản, đặc biệt với xe máy, máy ảnh có giá trị lớn, người cho thuê có thể trình báo công an nơi xảy ra việc thuê; ranh giới giữa vi phạm hợp đồng và hành vi chiếm đoạt phụ thuộc vào tình tiết cụ thể.
Điều không nên làm là tự đến nhà khách lấy đồ khi không được đồng ý, giữ thêm tài sản khác của khách để gây sức ép, hoặc đăng thông tin cá nhân của khách lên mạng. Những cách đó có thể khiến người cho thuê, vốn đang có lý, trở thành người vi phạm.
Câu hỏi thường gặp
Trả đồ đúng hạn mà bên cho thuê không hoàn tiền ký cược thì làm gì?
Nhắn yêu cầu hoàn tiền bằng chữ, kèm ảnh lúc trả đồ và biên nhận lúc đưa tiền. Nếu bên cho thuê đưa ra lý do trừ tiền, đề nghị họ chứng minh hư hỏng và chi phí. Không thoả thuận được thì có thể nhờ hoà giải ở cơ sở trước khi tính các bước khác.
Tiền ký cược có được tính lãi không?
Thông thường hai bên không thoả thuận lãi cho tiền ký cược trong thời gian thuê ngắn. Nếu bên cho thuê chậm hoàn tiền sau khi đã có nghĩa vụ trả, vấn đề lãi chậm trả có thể được đặt ra theo quy định chung về nghĩa vụ trả tiền.
Thuê đồ qua mạng, đặt trước một khoản rồi nhận đồ đưa thêm tiền thì hai khoản là gì?
Khoản đặt trước để giữ đồ cho ngày cụ thể gần với đặt cọc hoặc tiền giữ chỗ, khoản đưa thêm khi nhận đồ để bảo đảm trả lại là ký cược. Nên ghi tách hai khoản để biết khoản nào mất khi huỷ, khoản nào hoàn khi trả đồ.
Bên cho thuê có được giữ toàn bộ tiền ký cược khi đồ bị hư nhẹ không?
Quy định về ký cược chỉ cho bên cho thuê hưởng tài sản ký cược khi tài sản thuê không còn để trả. Hư nhẹ thì xử lý theo trách nhiệm bồi thường của bên thuê, tính theo chi phí sửa hợp lý, trừ khi hai bên đã thoả thuận khác.
Có thể ký cược bằng vàng hoặc điện thoại thay cho tiền không?
Bộ luật Dân sự cho phép tài sản ký cược là tiền, kim khí quý, đá quý hoặc vật có giá trị khác. Khi dùng vật, cần ghi rõ tình trạng, giá trị ước tính và cách bảo quản, vì bên giữ cũng phải trả lại nguyên vẹn.