Nếu một bên không thể thực hiện giao dịch đã đặt cọc vì sự kiện bất khả kháng, bên đó thường không phải chịu mất cọc hay phạt cọc, và tiền cọc được trả lại, trừ khi hai bên đã thoả thuận khác. Cơ sở là nguyên tắc của Bộ luật Dân sự 2015: bên có nghĩa vụ không thực hiện đúng nghĩa vụ do sự kiện bất khả kháng thì không phải chịu trách nhiệm dân sự, trừ trường hợp có thoả thuận khác hoặc luật có quy định khác.
Khó khăn nằm ở chữ "bất khả kháng". Luật định nghĩa khá chặt, và người viện dẫn phải chứng minh. Một cơn bão làm chia cắt đường đúng ngày giao hàng khác hẳn một cơn mưa to làm ngại đi; một ca cấp cứu khác một cơn cảm. Bài này đi qua định nghĩa, các tình huống hay gặp trong giao dịch nhỏ, và cách thông báo – thương lượng để khoản cọc được xử lý êm.
Bất khả kháng theo nghĩa của luật
Bộ luật Dân sự 2015 định nghĩa sự kiện bất khả kháng là sự kiện xảy ra một cách khách quan, không thể lường trước được và không thể khắc phục được mặc dù đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết và khả năng cho phép. Ba điều kiện này phải có cùng lúc. Thiếu một điều kiện thì sự kiện đó có thể là rủi ro, là bất tiện, nhưng chưa phải bất khả kháng.
Khách quan nghĩa là không do lỗi hay ý chí của bên viện dẫn. Không thể lường trước nghĩa là tại thời điểm thoả thuận, một người bình thường ở vị trí đó không thể dự liệu. Không thể khắc phục nghĩa là đã thử các cách hợp lý mà vẫn không thực hiện được, chứ không phải thực hiện được nhưng tốn kém hơn.
Cùng điều luật đó còn có khái niệm trở ngại khách quan: những trở ngại do hoàn cảnh khách quan tác động khiến người có quyền, nghĩa vụ không thể biết quyền lợi của mình bị xâm phạm hoặc không thể thực hiện được quyền, nghĩa vụ của mình. Trong tranh chấp đặt cọc, hai khái niệm này thường được nhắc cùng nhau khi xét một bên có lỗi hay không.
Tình huống nào thường được xem là bất khả kháng
Không có danh sách cố định; mỗi vụ được xem theo hoàn cảnh cụ thể. Bảng dưới chỉ là gợi ý cách nghĩ cho giao dịch đặt cọc đời thường, không phải kết luận pháp lý.
| Tình huống | Thường được xem xét thế nào | Điều cần chứng minh |
|---|---|---|
| Bão lũ chia cắt đường đúng ngày giao nhận | Có thể là bất khả kháng nếu không có đường khác hợp lý | Thông tin thời tiết, chia cắt giao thông chính thức, ảnh tại chỗ |
| Lệnh hạn chế đi lại, phong toả vì dịch bệnh | Có thể là bất khả kháng trong thời gian lệnh có hiệu lực | Văn bản, thông báo của cơ quan có thẩm quyền áp vào đúng khu vực |
| Hoả hoạn thiêu huỷ món đồ đã nhận cọc, không do lỗi người giữ | Có thể là bất khả kháng với bên phải giao đồ | Biên bản, xác nhận về vụ cháy, nguyên nhân |
| Ốm nặng, tai nạn phải nhập viện đột ngột | Còn tranh luận; có thể được xem như trở ngại khách quan nếu đột xuất và nghiêm trọng | Giấy tờ khám, nhập viện, thời điểm |
| Mưa to, kẹt xe, xe hỏng giữa đường | Thường không, vì có thể lường trước hoặc khắc phục | Khó chứng minh đủ ba điều kiện |
| Giá thị trường tăng, đổi ý, hết tiền | Không phải bất khả kháng | Không áp dụng |
Điểm chung: bất khả kháng xét theo việc thực hiện có trở nên không thể hay không, không theo việc có còn muốn làm hay không. Một người vẫn có thể đến nhận hàng vào ngày hôm sau khi bão tan thì sự kiện chỉ làm chậm chứ không làm mất khả năng thực hiện.
Bất khả kháng tác động thế nào đến khoản cọc
Không mất cọc, không phạt cọc. Cơ chế mất cọc, phạt cọc gắn với việc một bên từ chối hoặc có lỗi khiến hợp đồng không thành. Khi không bên nào có lỗi vì sự kiện bất khả kháng, tiền cọc thường được trả lại cho bên đặt cọc. Hướng này từng được Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao nêu trong văn bản hướng dẫn trước đây và vẫn được viện dẫn trong thực tiễn, nhưng đó là hướng dẫn ban hành dưới luật cũ, nên đối chiếu cách áp dụng hiện hành.
Có thể hoãn thay vì huỷ. Nếu sự kiện chỉ kéo dài vài ngày, giải pháp hợp lý là dời lịch. Nhiều giao dịch nhỏ giữ nguyên khoản cọc và chọn ngày mới, thay vì trả lại tiền rồi bắt đầu lại.
Thoả thuận riêng được ưu tiên. Quy tắc miễn trách nhiệm do bất khả kháng áp dụng "trừ trường hợp có thoả thuận khác". Nếu giấy cọc đã ghi "kể cả thiên tai vẫn mất cọc", việc viện dẫn bất khả kháng khó hơn nhiều, dù một điều khoản như vậy vẫn có thể bị xem xét về sự công bằng.
Chi phí đã bỏ ra vẫn cần bàn. Bên nhận cọc có thể đã mua nguyên liệu, đã chở hàng nửa đường. Bất khả kháng miễn trách nhiệm phạt, nhưng chuyện chia những chi phí thật đã phát sinh thường được hai bên thương lượng theo hướng mỗi bên chịu một phần.
Gặp sự kiện bất khả kháng thì làm theo trình tự nào
Người viện dẫn bất khả kháng có nghĩa vụ chứng minh, và cách xử lý trong những giờ đầu ảnh hưởng nhiều đến kết quả.
- Báo cho bên kia ngay khi biết, bằng tin nhắn để có dấu thời gian. Đừng đợi đến sau giờ hẹn mới nói.
- Nêu sự kiện cụ thể: bão nào, đường nào bị chia cắt, lệnh hạn chế nào, nhập viện ở đâu. Gửi kèm ảnh hoặc thông tin chính thức nếu có.
- Đề xuất hướng xử lý: dời sang ngày nào, hoặc huỷ và hoàn cọc, hoặc chia chi phí đã phát sinh.
- Cho thấy đã cố gắng khắc phục: đã hỏi đường khác, đã nhờ người nhận thay, đã hỏi khả năng giao muộn.
- Ghi lại thoả thuận mới bằng chữ, kể cả khi hai bên chỉ nói qua điện thoại.
- Giữ toàn bộ chứng từ ít nhất cho tới khi khoản cọc được trả lại hoặc giao dịch hoàn tất.
Ví dụ giả định: anh Phúc ở Huế đặt cọc 2 triệu mua một lô chậu cảnh của một nhà vườn ở Quảng Trị, hẹn giao ngày 20. Ngày 19, mưa lũ làm ngập đoạn đường duy nhất vào vườn. Nhà vườn nhắn kèm ảnh, đề nghị giao ngày 25. Anh Phúc đồng ý, hai bên nhắn lại ngày mới. Không ai mất gì vì cả hai báo sớm và ghi lại.
Bất khả kháng khác hoàn cảnh thay đổi cơ bản
Bộ luật Dân sự 2015 có thêm một cơ chế ít người biết: thực hiện hợp đồng khi hoàn cảnh thay đổi cơ bản. Đó là khi hoàn cảnh thay đổi do nguyên nhân khách quan xảy ra sau khi giao kết, các bên không thể lường trước, và nếu biết trước thì đã không giao kết hoặc giao kết với nội dung khác; việc tiếp tục thực hiện mà không sửa đổi sẽ gây thiệt hại nghiêm trọng cho một bên.
Điểm khác: bất khả kháng làm việc thực hiện trở nên không thể; hoàn cảnh thay đổi cơ bản khiến việc thực hiện vẫn có thể nhưng quá nặng nề. Hệ quả cũng khác: bên bị ảnh hưởng có quyền yêu cầu bên kia đàm phán lại, và trong thời gian đàm phán vẫn phải tiếp tục thực hiện nghĩa vụ, trừ khi có thoả thuận khác.
Với giao dịch đặt cọc nhỏ giữa cá nhân, cơ chế này hiếm khi được dùng đến tận cùng, nhưng tinh thần của nó hữu ích: khi một thay đổi lớn ngoài tầm tay khiến giao dịch trở nên bất công, hai bên ngồi lại sửa thoả thuận là hướng được luật khuyến khích, thay vì một bên ôm cọc, một bên đòi phạt.
Viết trước điều khoản bất khả kháng cho giấy cọc nhỏ
Với giao dịch có ngày cố định như giao hàng, giữ chỗ dịch vụ, thuê đồ cho sự kiện, vài dòng viết trước giúp tránh tranh luận về chữ nghĩa khi chuyện xảy ra:
- Liệt kê ví dụ sự kiện hai bên coi là bất khả kháng: thiên tai, lệnh hạn chế đi lại của cơ quan có thẩm quyền, hoả hoạn không do lỗi.
- Quy định cách và thời hạn báo cho bên kia sau khi biết sự kiện.
- Ghi hướng xử lý ưu tiên: dời lịch trong một khoảng thời gian, quá thời gian đó thì hoàn cọc.
- Ghi cách chia chi phí thật đã phát sinh, nếu có.
- Ghi rõ những trường hợp không tính là bất khả kháng: đổi ý, thay đổi giá, thiếu tiền.
Điều khoản càng cụ thể, càng ít phải dựa vào cách hiểu chung của luật, vốn được viết cho mọi loại hợp đồng chứ không riêng giao dịch của bạn.
Chiều ngược lại: món đồ đã nhận cọc bị thiên tai làm hư hỏng
Bất khả kháng không chỉ rơi vào người đặt cọc. Ví dụ giả định: một người bán cây giống đã nhận cọc giữ một lô cây, hẹn giao cuối tuần; trận lũ giữa tuần làm ngập vườn, lô cây chết gần hết. Người bán không giao được, nhưng cũng không phải người từ chối giao theo nghĩa thông thường.
Bộ luật Dân sự 2015 đặt nguyên tắc chủ sở hữu phải chịu rủi ro về tài sản thuộc sở hữu của mình, trừ trường hợp có thoả thuận khác hoặc luật có quy định khác. Khi món đồ chưa được giao, người bán vẫn là chủ sở hữu, nên thiệt hại về món đồ do người bán chịu. Đồng thời, vì sự kiện là bất khả kháng, người bán thường không bị phạt cọc. Kết quả hợp lý là người bán trả lại khoản cọc, hoặc hai bên thoả thuận chuyển sang một lô hàng khác tương đương.
Điều người mua nên tránh là đòi phạt cọc trong khi người bán cũng là nạn nhân của cùng trận lũ. Điều người bán nên tránh là giữ lại tiền cọc với lý do "mình cũng mất hết rồi". Hai bên cùng chịu phần thiệt của mình là cách xử lý phù hợp với tinh thần của luật và với quan hệ làm ăn lâu dài.
Câu hỏi thường gặp
Mưa to không đi được đến chỗ hẹn có phải bất khả kháng không?
Thường không, vì mưa to là điều có thể lường trước và thường có cách khắc phục như đi muộn hơn, nhờ người khác hoặc hẹn lại. Chỉ khi thời tiết gây chia cắt thật sự, không còn cách hợp lý nào để thực hiện, thì mới nên đặt vấn đề bất khả kháng.
Người đặt cọc ốm nặng phải nằm viện thì có mất cọc không?
Đây là vùng tranh luận. Một ca bệnh đột xuất, nghiêm trọng có thể được xem như trở ngại khách quan, nhất là khi người bệnh báo sớm và có giấy tờ. Hướng thực tế là đề nghị dời lịch hoặc thương lượng hoàn cọc, thay vì khẳng định mình chắc chắn không mất cọc.
Bên nhận cọc viện dẫn bất khả kháng nhưng không đưa bằng chứng thì sao?
Bên viện dẫn bất khả kháng phải chứng minh. Bạn có quyền yêu cầu họ cung cấp thông tin cụ thể về sự kiện và việc họ đã cố khắc phục ra sao. Không chứng minh được thì họ vẫn có thể phải chịu hệ quả của việc từ chối thực hiện.
Đã dời lịch một lần vì bão, đến lịch mới lại không làm được thì tính sao?
Lần thứ hai cần xét lại từ đầu: có sự kiện bất khả kháng mới hay không, hay chỉ là một bên không muốn tiếp tục. Thoả thuận dời lịch nên ghi luôn hướng xử lý nếu lịch mới cũng không thực hiện được.
Giấy cọc ghi "không hoàn cọc trong mọi trường hợp" có loại trừ bất khả kháng không?
Một điều khoản như vậy cho thấy ý định loại trừ, và quy tắc miễn trách nhiệm do bất khả kháng cho phép thoả thuận khác. Tuy vậy, câu chữ chung chung, nhất là khi do một bên soạn sẵn, vẫn có thể bị tranh luận. Nên đọc kỹ và đề nghị sửa trước khi đưa tiền.
Bất khả kháng xảy ra sau ngày hẹn thì có được viện dẫn không?
Nếu đến ngày hẹn bạn đã không thực hiện mà chưa có sự kiện nào, thì sự kiện xảy ra sau đó không giải thích được việc chậm trễ trước đó. Bất khả kháng phải là nguyên nhân khiến nghĩa vụ không thực hiện được vào đúng thời điểm.