Các bên được tự thoả thuận mức phạt cọc khác quy tắc mặc định, kể cả gấp ba, gấp năm hoặc ngược lại là không phạt cọc, vì quy định về đặt cọc trong Bộ luật Dân sự 2015 kết thúc bằng cụm "trừ trường hợp có thoả thuận khác". Mặc định của luật là: bên đặt cọc bỏ thì mất cọc; bên nhận cọc bỏ thì trả lại cọc và thêm một khoản tương đương giá trị cọc, tức là người ta quen gọi "đền gấp đôi".
Được thoả thuận không có nghĩa là ghi gì cũng chắc thắng khi tranh chấp. Một điều khoản phạt cọc lệch hẳn về một phía, viết mập mờ hoặc chỉ một bên biết, rất dễ bị bên kia phản bác. Bài này giải thích vì sao luật cho tự thoả thuận, những dạng thoả thuận hay gặp trong giao dịch đời thường, và các lưu ý để điều khoản phạt cọc vừa công bằng vừa đứng vững.
Quy tắc mặc định và cụm "trừ trường hợp có thoả thuận khác"
Theo Bộ luật Dân sự 2015, khi hợp đồng được giao kết, thực hiện thì tài sản đặt cọc được trả lại cho bên đặt cọc hoặc được trừ vào nghĩa vụ trả tiền. Nếu bên đặt cọc từ chối giao kết, thực hiện hợp đồng thì tài sản đặt cọc thuộc về bên nhận đặt cọc. Nếu bên nhận đặt cọc từ chối thì phải trả lại tài sản đặt cọc và một khoản tiền tương đương giá trị tài sản đặt cọc. Câu cuối của quy định là "trừ trường hợp có thoả thuận khác".
Cụm từ này cho thấy quy tắc mất cọc – phạt cọc là quy tắc lấp chỗ trống: chỉ áp dụng khi hai bên không thoả thuận gì riêng. Đây là cách luật dân sự thường làm với quan hệ giữa các bên ngang nhau, tôn trọng quyền tự do thoả thuận miễn là không trái điều cấm của luật và không trái đạo đức xã hội.
Lưu ý về cách gọi: dân gian hay nói "phạt cọc gấp đôi", nhưng hiểu cho đúng là bên nhận cọc trả lại số cọc đã nhận cộng thêm một khoản bằng số đó. Với cọc 2 triệu, bên đặt cọc nhận về tổng 4 triệu, trong đó 2 triệu là tiền của chính mình. Khi hai bên viết "phạt gấp ba", cần ghi rõ là tổng nhận về gấp ba hay khoản phạt thêm gấp ba, vì hai cách hiểu chênh nhau đáng kể.
Những dạng thoả thuận phạt cọc hay gặp
Trong giao dịch giữa cá nhân, người ta hiếm khi chỉ chép lại quy tắc mặc định. Bảng sau là các biến thể thường gặp và chỗ dễ phát sinh hiểu lầm. Số tiền là ví dụ giả định với khoản cọc 1 triệu.
| Dạng thoả thuận | Bên đặt cọc bỏ | Bên nhận cọc bỏ | Chỗ cần ghi rõ |
|---|---|---|---|
| Theo mặc định của luật | Mất 1 triệu | Trả 1 triệu và phạt thêm 1 triệu | Có thể chỉ cần ghi "theo quy định của Bộ luật Dân sự" |
| Phạt cọc gấp nhiều lần | Mất 1 triệu | Trả 1 triệu và phạt thêm 2, 3 hoặc 4 triệu | "Gấp ba" là tổng hay khoản phạt thêm |
| Hai chiều cân bằng ở mức cao | Mất 1 triệu và trả thêm một khoản | Trả 1 triệu và phạt thêm một khoản tương ứng | Khoản bên đặt cọc trả thêm là phạt vi phạm, nên gọi đúng tên |
| Không phạt cọc | Được nhận lại hoặc mất một phần | Chỉ trả lại 1 triệu | Thực chất gần với tiền giữ chỗ hoặc trả trước |
| Hoàn cọc có điều kiện | Không mất nếu rơi vào điều kiện đã ghi | Theo mức đã thoả | Điều kiện phải đo được: ngày, kết quả kiểm tra, giấy tờ |
| Mất một phần cọc | Mất một nửa nếu báo huỷ trước một số ngày | Theo mức đã thoả | Mốc báo trước tính từ khi nào, báo qua kênh nào |
Dạng "hai chiều cân bằng" và "mất một phần theo thời điểm báo huỷ" là cách các dịch vụ chuyên nghiệp như studio ảnh, nhà xe, đơn vị cho thuê đồ hay dùng. Giữa hai cá nhân, dạng đơn giản nhất mà cả hai hiểu giống nhau thường là dạng tốt nhất.
Vì sao thoả thuận mức cao vẫn có thể bị tranh cãi
Thoả thuận phải thật sự là của cả hai bên. Một dòng in sẵn ở cuối phiếu, người đặt cọc không được đọc hoặc không được giải thích, dễ bị phản bác hơn một câu hai bên cùng gõ trong tin nhắn. Với điều khoản do một bên soạn sẵn, pháp luật dân sự có những quy tắc bảo vệ bên không soạn, nhất là khi điều khoản mập mờ thì thường được hiểu theo hướng có lợi cho bên kia.
Mức phạt quá chênh với giá trị giao dịch. Bộ luật Dân sự không đặt trần cho mức phạt cọc giữa cá nhân như Luật Thương mại đặt trần cho phạt vi phạm trong hợp đồng thương mại. Tuy vậy, một mức phạt gấp mười lần cho món đồ vài trăm nghìn sẽ khiến người xem xét tranh chấp đặt câu hỏi về ý chí thật của các bên và hoàn cảnh ký. Phần đánh giá cụ thể tuỳ từng vụ việc, không nên dựa vào một con số "an toàn" truyền miệng.
Khoản cọc đã chuyển hoá thành tiền thanh toán. Khi giao dịch đã thực hiện một phần, ví dụ đã giao nửa số hàng, khoản cọc có thể đã được trừ vào tiền hàng. Lúc đó việc một bên đòi phạt cọc cho phần còn lại thường bị tranh luận là cọc còn hay hết.
Hai bên cùng có lỗi hoặc gặp trở ngại khách quan. Thoả thuận phạt cọc thường được hiểu là áp cho bên có lỗi khiến hợp đồng không thành. Khi cả hai cùng sai hoặc có sự kiện bất khả kháng, mức phạt cao ghi trên giấy chưa chắc được áp nguyên vẹn.
Phạt cọc khác phạt vi phạm và bồi thường ra sao
Đặt cọc là một biện pháp bảo đảm: tiền hoặc vật đã được giao trước, nằm sẵn trong tay bên nhận. Phạt vi phạm là một khoản tiền bên vi phạm phải nộp theo thoả thuận khi không làm đúng hợp đồng; nó không cần có tiền giao trước. Bồi thường thiệt hại là bù cho tổn thất thực tế, phải chứng minh được thiệt hại.
Trong giấy cọc giữa cá nhân, ba thứ này hay bị viết lẫn vào nhau: "nếu bên A bỏ thì mất cọc và đền thêm 5 triệu". Câu đó thật ra gồm hai cơ chế: mất cọc là phần đặt cọc, còn "đền thêm 5 triệu" là một khoản phạt vi phạm. Gọi đúng tên giúp hai bên hiểu cùng một nghĩa và giúp người hoà giải dễ xử lý.
Chuyện có được cộng phạt cọc với bồi thường thiệt hại hay không là vùng hay tranh luận, tuỳ cách thoả thuận và tình tiết. Nếu muốn có, hãy ghi rõ bằng chữ trong giấy cọc; nếu không muốn, cũng nên ghi rõ là "khoản phạt cọc đã bao gồm mọi thiệt hại". Phần phạt vi phạm và bồi thường trong hợp đồng nói chung được bàn kỹ ở danh mục điều khoản hay bẫy của trang.
Viết điều khoản phạt cọc cho giao dịch nhỏ
Các bước sau áp cho giấy cọc hoặc tin nhắn chốt cọc giữa hai cá nhân, ví dụ giữ một chiếc xe đạp thể thao cũ, đặt một bộ bàn ghế đóng theo yêu cầu, giữ ngày với thợ chụp ảnh tự do.
- Quyết định trước có muốn khác mặc định không. Nếu không, chỉ cần ghi "mất cọc, phạt cọc theo Bộ luật Dân sự" là đủ rõ.
- Nếu muốn mức khác, viết bằng số tiền cụ thể thay vì "gấp ba": "bên nhận cọc trả lại 2 triệu tiền cọc và trả thêm 4 triệu".
- Viết cả hai chiều, kể cả khi chiều kia giữ nguyên mặc định, để người đọc thấy rõ sự cân bằng.
- Liệt kê các trường hợp được hoàn cọc mà không ai bị phạt: hàng hư trước khi giao, kiểm tra thấy khác mô tả, bất khả kháng, hai bên cùng đồng ý huỷ.
- Ghi mốc thời gian: hạn giữ, cách báo huỷ (tin nhắn, cuộc gọi), báo trước bao lâu thì được hoàn toàn bộ hoặc một phần.
- Ghi khoản phạt cọc đã bao gồm hay chưa bao gồm bồi thường thiệt hại khác.
- Đọc to điều khoản cho bên kia nghe hoặc gửi tin nhắn cho bên kia trả lời đồng ý; với khoản lớn, hai bên cùng ký từng trang.
Ví dụ giả định: anh Tâm ở Thái Nguyên đặt cọc 1 triệu giữ một chiếc xe đạp thể thao cũ giá 6 triệu, hai bên ghi "bên bán không bán thì trả lại 1 triệu và thêm 1 triệu; bên mua không lấy thì mất 1 triệu; nếu khi xem xe thấy khung nứt thì hoàn cọc, không ai phạt ai". Ba dòng, đủ hai chiều, có một ngoại lệ đo được.
Khi nào nên giữ quy tắc mặc định thay vì đẩy mức phạt lên
Mức phạt cao tạo cảm giác an toàn cho người đặt cọc, nhưng trong giao dịch nhỏ nó hay phản tác dụng. Người bán đàng hoàng có thể từ chối ký, vì không muốn gánh rủi ro quá lớn cho một món đồ rẻ. Người bán không đàng hoàng thì ký bừa, rồi khi có chuyện chỉ trả lại cọc và để bạn tự lo phần còn lại.
Quy tắc mặc định của luật đã cân bằng sẵn: bên nào bỏ thì thiệt một khoản bằng giá trị cọc. Với phần lớn giao dịch đời thường như mua đồ cũ, đặt món làm theo yêu cầu, giữ chỗ dịch vụ, mức đó đủ để hai bên giữ lời. Điều đáng đầu tư công sức hơn là xác định mức cọc hợp lý so với giá trị giao dịch và ghi rõ các trường hợp được hoàn cọc.
Khi giao dịch có giá trị lớn hoặc hai bên chưa từng làm việc với nhau, việc muốn thoả thuận mức khác là hợp lý. Lúc đó nên nói chuyện thẳng về lý do, ví dụ bạn phải từ chối một người mua khác để giữ món này, và để bên kia đề xuất mức họ thấy công bằng. Nếu số tiền đáng kể và các bên còn băn khoăn về cách viết, có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi ký.
Câu hỏi thường gặp
Ghi "phạt cọc gấp ba" thì bên nhận cọc phải trả bao nhiêu?
Cụm này có hai cách hiểu: tổng số tiền nhận về gấp ba số cọc, hoặc trả lại cọc rồi phạt thêm gấp ba. Hai cách chênh nhau một khoản lớn, nên khi viết hãy ghi bằng số tiền cụ thể để không ai phải đoán.
Có thể thoả thuận bên đặt cọc bỏ thì chỉ mất một nửa cọc không?
Có thể, vì quy tắc mặc định áp dụng khi không có thoả thuận khác. Dạng này hay dùng khi muốn khuyến khích người đặt báo huỷ sớm: báo trước một số ngày thì mất một phần, sát ngày thì mất toàn bộ. Cần ghi rõ mốc tính và kênh báo huỷ.
Phạt cọc có giới hạn tối đa 8% như phạt vi phạm không?
Mức trần 8% giá trị phần nghĩa vụ vi phạm là quy định của Luật Thương mại cho phạt vi phạm trong hợp đồng thương mại. Đặt cọc giữa hai cá nhân trong giao dịch dân sự không thuộc trường hợp đó; Bộ luật Dân sự không đặt con số trần cho mức phạt cọc.
Thoả thuận phạt cọc chỉ nói miệng có giá trị không?
Thoả thuận miệng có thể có giá trị, nhưng mức phạt khác mặc định là thứ rất khó chứng minh bằng lời. Khi đã muốn khác quy tắc của luật, nên có ít nhất một tin nhắn hai bên cùng xác nhận con số cụ thể.
Đã ghi mức phạt cọc rồi có đòi thêm bồi thường được không?
Tuỳ cách thoả thuận và tình tiết, đây là điểm hay tranh luận. Cách an toàn là ghi rõ ngay từ đầu khoản phạt cọc đã bao gồm hay chưa bao gồm thiệt hại khác, để hai bên không phải tranh cãi về ý định ban đầu.
Bên nhận cọc tự in sẵn mức phạt có lợi cho mình trên phiếu thì sao?
Điều khoản do một bên soạn sẵn mà bên kia không được đọc, không được giải thích có nguy cơ bị phản bác, và chỗ mập mờ thường được hiểu theo hướng có lợi cho bên không soạn. Trước khi đưa tiền, hãy đọc kỹ và đề nghị sửa những dòng bạn không đồng ý.