Khi một bên đưa ra tờ giấy đã soạn sẵn các điều khoản để bên kia chỉ việc đồng ý, đó có thể là hợp đồng theo mẫu theo Bộ luật Dân sự 2015; luật bảo vệ bên ký sau ở ba điểm: bên soạn phải cho biết nội dung, điều khoản không rõ thì giải thích theo hướng bất lợi cho bên soạn, và điều khoản miễn trách nhiệm hay cắt quyền lợi chính đáng của bên ký thường không có hiệu lực, trừ khi có thoả thuận khác.
Nhưng sự bảo vệ đó có giới hạn. Nó không thay được việc đọc, và cụm "trừ khi có thoả thuận khác" là chỗ một chữ ký vội vàng có thể làm mất lớp bảo vệ. Bài này giúp bạn nhận ra giấy soạn sẵn, đọc nó theo thứ tự, nhận diện những điều khoản hay bị giấu, và đề nghị sửa mà không làm hỏng giao dịch. Mẫu tải trên mạng mà chính bạn đem đi dùng là chuyện khác, đã có bài riêng ở danh mục soạn và ký hợp đồng.
Khi nào tờ giấy soạn sẵn là hợp đồng theo mẫu
Bộ luật Dân sự mô tả hợp đồng theo mẫu là hợp đồng gồm những điều khoản do một bên đưa ra theo mẫu để bên kia trả lời trong một thời gian hợp lý; nếu bên kia chấp nhận thì coi như chấp nhận toàn bộ nội dung. Đặc trưng là bên ký sau không tham gia soạn, chỉ có lựa chọn đồng ý hoặc không.
Trong đời thường, dạng này xuất hiện nhiều hơn người ta nghĩ, kể cả giữa các cá nhân: người cho thuê xe máy du lịch có tờ giấy in sẵn photo hàng chục bản; người cho thuê váy cưới có bản điều kiện dán sau quầy; thợ chụp ảnh tự do gửi một tệp điều khoản trước khi nhận cọc; chủ ao cho thuê câu cá có tờ quy định chung. Không cần là công ty, chỉ cần một bên đưa ra nội dung soạn sẵn dùng cho nhiều người.
Gần với nó là điều kiện giao dịch chung: những điều khoản ổn định do một bên công bố để áp dụng chung cho bên được đề nghị. Luật yêu cầu điều kiện giao dịch chung phải được công khai để bên kia biết hoặc phải biết, và những điều kiện không bảo đảm bình đẳng giữa các bên thì không có hiệu lực. Với người dân, điểm cần nhớ đơn giản: tờ quy định dán trên tường cũng là một phần giao dịch nếu bạn đã được cho biết.
Ba lớp bảo vệ dành cho bên ký sau
Bên soạn phải cho bạn biết nội dung. Hợp đồng theo mẫu phải được công khai để bên xác lập giao dịch biết hoặc phải biết về nội dung. Một điều khoản nằm ở trang mà bạn không được xem, hoặc được dẫn chiếu tới một tài liệu không ai đưa ra, rất khó ràng buộc bạn.
Chữ không rõ thì giải thích có lợi cho bạn. Khi hợp đồng theo mẫu có điều khoản không rõ ràng, bên đưa ra mẫu phải chịu bất lợi khi giải thích điều khoản đó. Người soạn có toàn quyền chọn chữ, nên họ chịu rủi ro nếu chữ mơ hồ.
Điều khoản bất công cho bên soạn thường mất hiệu lực. Nếu hợp đồng theo mẫu có điều khoản miễn trách nhiệm của bên đưa ra mẫu, tăng trách nhiệm hoặc loại bỏ quyền lợi chính đáng của bên kia, điều khoản đó không có hiệu lực, trừ trường hợp có thoả thuận khác.
Ba lớp này không biến tờ giấy thành vô hiệu. Phần còn lại của giấy vẫn ràng buộc bạn: giá thuê, thời hạn, nghĩa vụ trả đồ, mức bồi thường khi làm hỏng do lỗi của bạn. Sự bảo vệ chỉ nhắm vào những điều khoản bất công, không phải toàn bộ cam kết.
"Trừ trường hợp có thoả thuận khác": chỗ hở cần để ý
Cụm từ này có nghĩa là nếu bạn thật sự thoả thuận chấp nhận điều khoản miễn trách hay điều khoản tăng trách nhiệm, nó có thể vẫn có hiệu lực dù nằm trong mẫu. Câu hỏi khi có tranh chấp sẽ là: việc chấp nhận đó có thật sự là thoả thuận riêng, có bàn bạc, có hiểu rõ, hay chỉ là một chữ ký dưới cả tập giấy.
Một số tờ giấy soạn sẵn thêm vào cuối dòng "bên thuê đã đọc, hiểu rõ và đồng ý với tất cả các điều khoản, kể cả điều khoản miễn trách nhiệm", hoặc yêu cầu ký nháy riêng cạnh điều khoản bất lợi. Những cách này nhằm tạo dấu hiệu của một thoả thuận riêng. Chúng không tự động cứu điều khoản, nhưng làm cho lập luận "không biết, không đồng ý" của bạn yếu đi.
Vì thế, khi được yêu cầu ký nháy riêng ở một điều khoản, hãy dừng lại đọc đúng điều khoản đó. Đó gần như luôn là điều khoản mà bên soạn biết là dễ bị tranh cãi. Nếu không đồng ý, nói ra và đề nghị sửa ngay lúc đó; im lặng ký nháy là bạn đang giúp bên kia lấp chỗ hở.
Đọc giấy soạn sẵn theo thứ tự
Không cần đọc như luật sư, nhưng cần đọc theo thứ tự để không bỏ sót chỗ quan trọng. Trình tự dưới đây mất khoảng mười lăm phút cho một tờ giấy hai mặt.
- Đọc phần tiền trước: giá, tiền cọc hoặc tiền ký cược, phụ phí, phí phát sinh, cách tính khi trả muộn, khi trả sớm.
- Đọc phần trách nhiệm khi hỏng, mất: ai chịu, tính theo giá nào, có trần không, có trừ hao mòn không.
- Tìm mọi chữ "mọi", "bất kỳ", "toàn bộ", "trong mọi trường hợp" và khoanh lại.
- Tìm điều khoản chấm dứt và hoàn tiền: ai được rút, báo trước bao lâu, tiền đã trả xử lý thế nào.
- Tìm những chỗ dẫn chiếu tới tài liệu khác như "theo quy định của cửa hàng", "theo bảng giá hiện hành", và xin xem tài liệu đó.
- Đọc phần giấy tờ bên kia giữ của bạn và quyền của họ với tài sản của bạn, ví dụ quyền giữ giấy tờ tuỳ thân, quyền tự vào lấy lại đồ.
- Chụp lại toàn bộ tờ giấy và các tài liệu dẫn chiếu trước khi ký, kể cả bảng quy định dán trên tường.
Những điều khoản hay nằm lặng lẽ trong chữ nhỏ
Qua những tờ giấy soạn sẵn phổ biến trong giao dịch đời thường, các điều khoản sau là nhóm hay gây thiệt cho người ký nhất:
- Giá bồi thường theo "giá mới" cho một món đồ đã cũ, khiến bạn đền nhiều hơn giá trị thật của nó.
- Phí phát sinh không liệt kê: phí vệ sinh, phí giao nhận, phí "xử lý" mà không ghi số tiền.
- Quyền đơn phương đổi điều kiện: "bên cho thuê có quyền thay đổi giá và điều kiện mà không cần báo trước".
- Không hoàn tiền trong mọi trường hợp, kể cả khi chính bên soạn không giao được đồ.
- Tự động gia hạn và tự trừ tiền ký cược khi bạn quên báo.
- Chọn nơi giải quyết tranh chấp xa nơi bạn ở, hoặc chọn trọng tài cho một giao dịch nhỏ giữa cá nhân.
- Giữ giấy tờ tuỳ thân bản gốc và quyền giữ lại cho tới khi "giải quyết xong mọi vấn đề".
Mỗi nhóm trên đều có bài phân tích riêng trong danh mục điều khoản hay bẫy. Ở bước đọc, chỉ cần nhận ra và đánh dấu.
Đề nghị sửa mà không làm hỏng giao dịch
Nhiều người ngại đề nghị sửa giấy soạn sẵn vì sợ bị từ chối hoặc bị xem là khó tính. Thực tế, với giao dịch giữa cá nhân, người soạn thường dùng mẫu vì tiện, không phải vì cứng nhắc. Một đề nghị cụ thể, lịch sự, có lý do thường được chấp nhận.
Cách làm gọn nhất là viết tay bổ sung ngay trên tờ giấy, hai bên cùng ký nháy cạnh dòng sửa: "Điều 5 sửa thành: bồi thường theo giá trị còn lại, tối đa 3 triệu đồng." Hoặc nhắn tin xác nhận trước khi ký: "Em đồng ý thuê, chỉ đề nghị điều 5 tính theo giá trị còn lại, anh đồng ý giúp em bằng tin nhắn này." Một câu trả lời "đồng ý" là đủ để có chứng cứ.
Nếu bên kia không chịu sửa điều khoản quan trọng, đó là thông tin quý: bạn biết trước rủi ro và có thể chọn giao dịch với người khác. Còn nếu buộc phải ký vì không có lựa chọn, hãy chụp lại toàn bộ, ghi chú lại hoàn cảnh ký, và nhớ rằng ba lớp bảo vệ của hợp đồng theo mẫu vẫn đứng về phía bạn ở những điều khoản bất công nhất.
Ví dụ giả định: tờ giấy thuê xe máy ở thành phố biển
Ví dụ giả định: hai bạn trẻ từ Hà Nội vào Nha Trang chơi, thuê xe máy của một người cho thuê tại nhà. Tờ giấy in sẵn có năm điều. Điều 3 ghi: "Xe mất, hỏng, bên thuê bồi thường theo giá xe mới." Điều 4 ghi: "Bên cho thuê giữ căn cước bản gốc của bên thuê đến khi trả xe và giải quyết xong mọi vấn đề." Điều 5 ghi: "Bên cho thuê không chịu trách nhiệm về mọi sự cố của xe trong quá trình thuê."
Đọc theo trình tự ở trên, bạn sẽ khoanh được cả ba. Điều 3 dùng giá xe mới cho một chiếc xe đã chạy nhiều năm; đề nghị sửa thành giá trị còn lại của xe, hai bên ghi số tiền ước tính ngay trên giấy. Điều 4 đụng tới giấy tờ tuỳ thân, thứ mà việc giữ bản gốc để làm tin luôn gây tranh cãi; có thể đề nghị thay bằng tiền ký cược hoặc bản chụp, chuyện này được bàn kỹ ở danh mục thuê tài sản. Điều 5 là miễn trách của bên soạn trong một tờ giấy mẫu; nếu xe đứt phanh vì hỏng có sẵn, câu này khó che được bên cho thuê.
Hai bạn đề nghị sửa điều 3, chụp lại cả tờ giấy và chụp ảnh xe bốn phía trước khi chạy. Người cho thuê đồng ý sửa điều 3 và chấp nhận giữ bản chụp thay cho căn cước gốc kèm một khoản ký cược. Mười lăm phút đọc giấy đổi lấy một chuyến đi không phải lo.
Câu hỏi thường gặp
Giấy soạn sẵn của một cá nhân cho thuê đồ có phải là hợp đồng theo mẫu không?
Có thể. Tiêu chí không phải là bên soạn là công ty hay cá nhân, mà là nội dung do một bên đưa ra theo mẫu để bên kia chấp nhận hoặc không. Tờ giấy in sẵn dùng cho nhiều khách thuê thường thoả tiêu chí này.
Đã ký rồi mới phát hiện điều khoản bất lợi thì còn làm được gì?
Đối chiếu điều khoản đó với ba lớp bảo vệ: bạn có được biết nội dung không, chữ có rõ không, và nó có phải là điều khoản miễn trách hay cắt quyền lợi chính đáng của bạn không. Nếu có, bạn có cơ sở để không chấp nhận khi phát sinh chuyện. Nếu chưa có chuyện gì, có thể đề nghị sửa bằng phụ lục.
Ký nháy riêng ở điều khoản miễn trách thì có mất quyền phản đối không?
Không tự động mất, nhưng lập luận của bạn yếu đi vì chữ ký nháy cho thấy dấu hiệu bạn đã biết và đồng ý riêng. Nếu không đồng ý, nên nói ra và đề nghị sửa trước khi ký nháy.
Bảng quy định dán trên tường có ràng buộc người thuê không?
Có thể, nếu bạn đã được cho biết hoặc phải biết về nó khi giao dịch, ví dụ được chỉ cho xem, hoặc giấy thuê dẫn chiếu tới bảng đó. Những điều kiện bất bình đẳng trong bảng vẫn có thể không có hiệu lực.
Bên soạn có bắt buộc phải cho mang giấy về đọc không?
Luật nói về việc bên kia trả lời trong một thời gian hợp lý và nội dung phải được công khai, không quy định cụ thể việc mang về. Với giao dịch có giá trị, bạn hoàn toàn có thể đề nghị chụp lại để đọc kỹ trước khi quyết định.
Có nên dùng luôn giấy soạn sẵn của bên kia thay vì tự soạn không?
Được, miễn là bạn đọc kỹ và sửa những điều khoản bất lợi. Dùng giấy của bên kia còn có một lợi thế: chữ mơ hồ trong đó sẽ được giải thích theo hướng có lợi cho bạn, vì bên kia là người soạn.