Khi bạn mang vải tới nhờ thợ may đo, hoặc đặt thợ may trọn bộ cả vải, quan hệ giữa hai bên gần với hợp đồng gia công trong Bộ luật Dân sự 2015: thợ may làm ra sản phẩm theo yêu cầu, bạn nhận sản phẩm và trả tiền công. Thợ may chịu trách nhiệm về chất lượng sản phẩm theo số đo và mẫu đã thống nhất; may không vừa thì phải sửa hoặc làm lại, cắt hỏng vải của khách do lỗi của mình thì phải bồi thường.
Nhưng "không vừa" là khái niệm có nhiều tầng: thợ đo sai, thợ may sai số đo, hay khách thay đổi vóc dáng giữa chừng, hay khách muốn một kiểu dáng khác với điều đã nói. Bài này giúp bạn phân biệt các trường hợp đó, biết yêu cầu gì cho hợp lý, và chuẩn bị gì từ lúc đặt may để không phải tranh cãi khi lấy đồ.
Mang vải tới may và đặt may trọn bộ: khác nhau ở đâu
Khi bạn mang vải của mình tới, vải vẫn là tài sản của bạn trong suốt thời gian thợ may giữ. Thợ may phải bảo quản vải, dùng đúng mục đích, và trả lại phần vải thừa nếu hai bên đã thoả thuận. Nếu vải bị hỏng, mất trong lúc thợ giữ do lỗi của thợ — để chuột cắn, là cháy, cắt sai — thợ phải bồi thường. Bộ luật Dân sự về hợp đồng gia công cũng đặt cho bên nhận gia công nghĩa vụ báo cho bên đặt khi thấy nguyên liệu không đảm bảo chất lượng, và có quyền từ chối làm nếu dùng nguyên liệu đó sẽ ra sản phẩm không đạt.
Áp vào nghề may: vải bạn mang tới quá mỏng cho kiểu áo đã chọn, vải co rút mạnh khi ủi, vải không đủ khổ cho kiểu xếp ly — thợ may lành nghề phải nói trước. Nếu thợ biết mà vẫn may, rồi sản phẩm hỏng vì vải, thợ khó đổ hết lỗi cho vải.
Khi bạn đặt may trọn bộ, thợ may chọn và cung cấp vải. Rủi ro về vải — phai màu, co rút, lỗi dệt — thuộc về thợ, trừ khi bạn tự chọn một loại vải mà thợ đã cảnh báo không hợp. Trong trường hợp này, quan hệ có thêm yếu tố mua bán, và bạn có quyền yêu cầu vải đúng loại đã thoả thuận.
Không vừa vì đâu: ai chịu trách nhiệm
Xác định nguyên nhân trước khi yêu cầu. Bảng dưới gom các trường hợp hay gặp:
| Nguyên nhân | Ai thường chịu | Cách xử lý hợp lý |
|---|---|---|
| Thợ đo sai hoặc ghi nhầm số đo | Thợ may | Sửa hoặc làm lại không tính thêm tiền |
| Thợ may sai so với số đo đã ghi | Thợ may | Sửa hoặc làm lại; vải hỏng thì đền |
| Khách tự gửi số đo sai | Khách | Thợ sửa nếu được, có thể tính thêm công |
| Khách tăng giảm cân nhiều sau khi đo | Khách | Sửa có tính công; báo trước nếu biết sẽ thay đổi |
| Kiểu dáng khác với mong muốn nhưng đúng mẫu đã chọn | Khách | Thương lượng; thợ không có nghĩa vụ làm lại |
| Kiểu dáng sai với mẫu đã chọn | Thợ may | Sửa hoặc làm lại đúng mẫu |
Điều quyết định ở đây là có lưu lại số đo và mẫu không. Thợ may thường ghi số đo vào sổ; bạn nên chụp lại trang số đo của mình, và chụp lại ảnh mẫu đã chọn, gửi qua tin nhắn cho thợ. Khi có tranh cãi, đó là căn cứ đầu tiên.
Với các trường hợp lưng chừng — số đo đúng nhưng cách thợ cắt khiến dáng áo khác hẳn mẫu, hoặc khách nói miệng một yêu cầu mà thợ không ghi — hai bên thường chia nhau phần thiệt: thợ sửa không tính công, khách chịu phần vải hoặc phụ liệu thêm. Cách chia này không phải quy định của luật, mà là cách dàn xếp giữ được khách quen và giữ được tiệm quen.
Từ lúc đặt may đến lúc lấy đồ: làm gì cho chắc
Phần lớn tranh chấp nghề may có thể tránh bằng vài bước đơn giản:
- Mang ảnh mẫu rõ ràng hoặc chọn mẫu tại tiệm; gửi lại ảnh mẫu qua tin nhắn cho thợ.
- Đo trực tiếp tại tiệm thay vì tự đo nếu được; chụp lại trang ghi số đo.
- Nói rõ những điểm quan trọng với bạn: độ ôm, độ dài tà áo, độ rộng tay để đi xe máy, có cần dư đường may để nới không.
- Ghi lại hạn lấy đồ, đặc biệt khi cần cho một dịp cụ thể như đám cưới, lễ tốt nghiệp.
- Hẹn buổi thử đồ trước ngày lấy, đủ thời gian để sửa.
- Khi thử, kiểm tra kỹ dưới ánh sáng tốt: đường may, độ vừa khi ngồi, khi giơ tay, khi bước.
- Chỗ chưa vừa thì nói ngay tại buổi thử, thống nhất cách sửa và ngày lấy lại.
Bước thử đồ là bước nghiệm thu quan trọng nhất. Khi bạn đã thử, đã đồng ý và mang đồ về, sau đó mới phàn nàn về độ vừa thì khó hơn nhiều, trừ khi lỗi là thứ không thể thấy lúc thử, như đường chỉ bung sau một lần giặt nhẹ.
Thợ may cắt hỏng vải của khách: đền thế nào
Nguyên tắc. Vải là tài sản của bạn giao cho thợ để gia công. Thợ làm hỏng do lỗi của mình thì phải bồi thường thiệt hại thực tế. Thiệt hại thường được tính theo giá trị vải bị hỏng — nếu vải còn mua được thì tính theo giá mua vải tương đương.
Vải quý không thay được. Lụa thêu tay, vải kỷ niệm của gia đình, khăn của người thân để lại. Ở đây thiệt hại không chỉ là giá tiền. Nếu vải có giá trị đặc biệt, nói rõ với thợ ngay khi giao vải, và chụp ảnh tấm vải. Thợ biết trước thì sẽ cẩn thận hơn, và nếu hỏng thì cơ sở để thương lượng mức bồi thường cũng rõ hơn.
Một phần hỏng, phần còn lại dùng được. Có thể thoả thuận thợ đền phần vải hỏng và làm lại bằng vải mua thêm, hoặc chuyển sang kiểu khác dùng được phần vải còn lại.
Hư hại do chính vải. Vải co rút, phai màu vì chất lượng vải mà thợ đã cảnh báo hoặc không thể biết trước — thợ thường không phải đền.
Lấy đồ trễ hẹn, đồ để lâu không lấy
Thợ may giao đồ trễ hẹn là chuyện thường ngày, nhưng với một số dịp — áo cưới, áo dài cho lễ tốt nghiệp — trễ một ngày cũng là hỏng việc. Nếu bạn cần đồ cho một ngày cụ thể, nói rõ lý do và ghi hạn. Khi thợ trễ khiến bạn phải thuê hoặc mua đồ khác để dùng, khoản chi phí đó có thể được xem là thiệt hại do vi phạm thời hạn; mức bồi thường do hai bên thương lượng.
Chiều ngược lại: khách đặt may rồi không đến lấy, không trả tiền công. Bộ luật Dân sự có quy định về việc bên đặt gia công chậm nhận sản phẩm, theo đó bên đặt phải chịu chi phí bảo quản và rủi ro trong thời gian chậm nhận. Nhiều tiệm ghi trên phiếu hẹn rằng đồ để quá một thời hạn nhất định thì tiệm không chịu trách nhiệm bảo quản. Khách nên chú ý dòng này, và tiệm nên thông báo cho khách trước khi xử lý.
Nếu khách đã mang vải tới, tiệm không thể tự ý bán hoặc dùng đồ của khách để bù tiền công chưa trả. Tiệm có thể giữ sản phẩm cho tới khi khách trả đủ tiền công theo thoả thuận, nhưng phải bảo quản như tài sản của người khác.
Những thoả thuận đặc thù của may đo
Áo dài, vest, đồng phục có những điểm riêng nên nói rõ khi đặt may. Với áo dài, độ ôm phần eo và độ dài tà là điểm hay vênh nhất giữa mong muốn của khách và tay nghề của thợ; với vest, độ rơi của vai và độ dài tay áo. Nên mang theo một chiếc áo cũ mặc vừa ý để thợ tham khảo, thay vì mô tả bằng lời.
Với đồ may cho trẻ em đang lớn, hai bên nên thống nhất có để dư đường may không, vì đồ vừa vặn hôm nay có thể chật sau vài tháng — đó không phải lỗi của thợ. Với đồ may theo nhóm như áo đồng phục nhóm bạn, áo dài cho đội văn nghệ, nên có một người đại diện thống nhất mẫu và số đo, và mỗi người tự thử, tự nhận phần của mình.
Cuối cùng, phiếu hẹn của tiệm may thường là tờ giấy duy nhất có thông tin đơn hàng. Giữ phiếu cẩn thận, chụp lại phiếu bằng điện thoại ngay khi nhận, vì phiếu giấy dễ thất lạc trong túi áo nhiều tuần liền.
Ví dụ giả định: chiếc áo dài cho lễ tốt nghiệp
Ví dụ giả định: Linh ở Cần Thơ mang tấm lụa mẹ để dành tới một tiệm may quen, đặt may áo dài cho lễ tốt nghiệp. Thợ đo trực tiếp, Linh chụp lại trang số đo và ảnh mẫu, ghi hạn lấy trước lễ một tuần. Ở buổi thử, áo chật phần ngực và tay. Đối chiếu số đo, thợ thấy mình đã may nhỏ hơn số đo ghi trong sổ một chút. Thợ nhận lỗi, nới đường may dư và hẹn lấy lại sau hai ngày.
Giả sử thợ đã cắt sát, không còn đường may dư để nới, và tấm lụa không còn đủ để may lại thân áo. Khi đó thợ phải chịu trách nhiệm vì lỗi may sai số đo đã ghi, nhưng tấm lụa của mẹ để dành nhiều năm không thể mua lại y hệt. Hai bên phải thương lượng: thợ mua vải tương đương để may lại và không tính công, hoặc bồi thường giá trị tấm vải theo mức hai bên đồng ý. Ảnh chụp tấm lụa lúc giao và lời Linh đã nói rõ đây là vải kỷ niệm giúp cuộc thương lượng có căn cứ.
Ví dụ này cho thấy vì sao buổi thử đồ nên hẹn sớm, cách ngày cần mặc vài ngày: phát hiện sớm thì còn thời gian sửa, phát hiện sát ngày thì chỉ còn chuyện bồi thường.
Câu hỏi thường gặp
Đã thử và mang áo về rồi mới thấy chật, có đòi sửa được không?
Có thể đề nghị, nhưng khó hơn so với nói ngay lúc thử. Nếu áo chật do thợ may sai số đo đã ghi, bạn vẫn có quyền yêu cầu sửa. Nếu số đo đúng mà bạn thay đổi vóc dáng, thợ có thể sửa và tính thêm công.
Thợ may làm mất vải của khách thì đền theo giá nào?
Thường theo giá trị thực tế của vải tại thời điểm giao, tức giá mua vải tương đương trên thị trường. Nếu vải có giá trị đặc biệt mà bạn đã báo trước và có ảnh, căn cứ thương lượng sẽ rõ hơn. Giữ hoá đơn mua vải nếu còn.
Thợ may có được giữ đồ khi khách chưa trả hết tiền công không?
Thợ may có thể giữ sản phẩm cho tới khi khách trả đủ tiền công theo thoả thuận, nhưng phải bảo quản cẩn thận như tài sản của người khác và không được bán hay dùng sản phẩm để bù tiền.
Kiểu áo may đúng mẫu nhưng mặc lên không đẹp như hình, có được làm lại miễn phí?
Nếu thợ may đúng mẫu và đúng số đo, thợ đã thực hiện đúng nghĩa vụ. Việc không đẹp như hình mẫu là cảm nhận cá nhân. Hai bên có thể thương lượng sửa có tính thêm công, nhưng thợ không có nghĩa vụ làm lại miễn phí.
Đặt may qua mạng, gửi số đo tự đo thì ai chịu khi không vừa?
Nếu thợ may đúng số đo bạn gửi, phần không vừa do số đo sai là rủi ro của bạn. Nhiều tiệm hỗ trợ sửa một lần có tính công. Khi tự đo, nên làm theo hướng dẫn của tiệm và chụp ảnh khi đo để tiệm kiểm tra giúp.
Đồ may cho đám cưới bị trễ, phải thuê đồ khác thì có đòi được tiền thuê không?
Nếu hạn giao đã được thống nhất rõ và thợ trễ hạn không có lý do chính đáng, chi phí bạn phải bỏ ra để thuê đồ thay thế có thể được xem là thiệt hại do vi phạm thời hạn. Giữ hoá đơn thuê đồ và tin nhắn về hạn giao làm căn cứ.