Một tờ báo giá của thợ, về mặt pháp lý, là lời đề nghị giao kết hợp đồng. Khi bạn đồng ý với đúng nội dung đó — bằng lời, tin nhắn hay bằng việc để thợ bắt tay vào làm — hợp đồng đã hình thành với mức giá trong báo giá. Thợ không thể làm xong rồi tự nâng giá cho phần việc đã nằm trong báo giá; bạn cũng không thể trả ít hơn chỉ vì thấy đắt sau khi đã đồng ý.
Chuyện rắc rối thường nằm ở rìa: báo giá ghi chung chung, việc làm ra khác việc đã báo, phát sinh không ai ghi lại, hoặc báo giá chỉ là "ước chừng". Bài này giải thích những quy tắc của Bộ luật Dân sự 2015 về đề nghị và chấp nhận áp vào chuyện thợ báo giá, rồi chỉ ra cách đọc và chốt báo giá để không phải cãi nhau lúc thanh toán.
Báo giá là đề nghị giao kết hợp đồng
Bộ luật Dân sự gọi việc một bên thể hiện rõ ý định giao kết và chịu ràng buộc về đề nghị đó là đề nghị giao kết hợp đồng. Một báo giá ghi cụ thể làm việc gì, bao nhiêu tiền, gửi cho chính bạn, là đề nghị theo nghĩa này. Người đề nghị bị ràng buộc trong thời hạn trả lời: nếu báo giá ghi "giá giữ trong mười ngày" thì trong mười ngày thợ không được rút lại hoặc đổi giá chỉ vì đổi ý, trừ khi chính báo giá có ghi điều kiện cho phép.
Nếu báo giá không ghi thời hạn, lời đề nghị vẫn có hiệu lực trong một khoảng thời gian hợp lý. Bạn nhận báo giá hôm nay mà ba tháng sau mới gọi thợ, thì việc thợ báo lại theo giá mới là bình thường. Với việc nhỏ như sửa ống nước, "hợp lý" có thể chỉ là vài ngày; với hạng mục lớn cần đặt vật tư, thợ thường ghi rõ hạn giữ giá.
Cần phân biệt báo giá thật với lời nói thăm dò kiểu "việc này chắc cũng tầm tầm vậy", hoặc với bảng giá chung dán trên trang cá nhân của thợ. Những thứ đó chưa đủ cụ thể cho riêng việc của bạn, nên thường chỉ được xem là lời mời đưa ra đề nghị. Tính ràng buộc chỉ đến khi có một con số gắn với một phạm vi việc cụ thể.
Khi nào bạn đã "chấp nhận" báo giá
Đồng ý rõ ràng. Bạn nhắn "đồng ý, tuần sau làm", nói đồng ý qua điện thoại, ký vào báo giá. Từ thời điểm thợ nhận được sự đồng ý, hợp đồng được giao kết.
Bằng hành vi. Bạn không nói gì nhưng giao chìa khoá, dọn chỗ cho thợ làm, chuyển tiền ứng sau khi nhận báo giá. Những hành vi đó thường được xem là chấp nhận.
Im lặng không phải là chấp nhận. Bộ luật Dân sự quy định sự im lặng của bên được đề nghị không được xem là chấp nhận, trừ khi hai bên đã thoả thuận trước hoặc đã có thói quen như vậy. Thợ gửi báo giá rồi tự đến làm khi bạn chưa trả lời thì không thể dựa vào báo giá đó để đòi tiền đủ.
Đồng ý có sửa đổi là đề nghị mới. Bạn trả lời "đồng ý nhưng bớt hạng mục sơn trần" hay "đồng ý nếu xong trước Tết" thì đó chưa phải chấp nhận, mà là một đề nghị mới gửi ngược lại thợ. Hợp đồng chỉ có khi thợ đồng ý với nội dung đã sửa. Ghi lại phần đồng ý cuối cùng để không ai nhớ nhầm phiên bản.
Báo giá ghi "tạm tính". Chữ "tạm tính", "dự kiến", "chưa bao gồm phát sinh" cho thấy chính thợ chưa muốn chịu ràng buộc với con số đó. Gặp báo giá như vậy, bạn nên hỏi thêm: phần nào chắc chắn, phần nào có thể thay đổi, thay đổi theo cách tính nào.
Làm xong mới đòi thêm tiền: thợ có quyền không
Với phần việc đã nằm trong báo giá mà bạn đã chấp nhận, thợ không có quyền đơn phương nâng giá, kể cả khi vật tư lên giá hay việc khó hơn thợ tưởng. Đó là rủi ro của người báo giá. Bộ luật Dân sự cho phép sửa đổi hợp đồng khi hoàn cảnh thay đổi cơ bản, nhưng đó là trường hợp đặc biệt, có điều kiện chặt, và kể cả khi đủ điều kiện thì cũng phải đàm phán lại chứ không phải tự tính thêm vào hoá đơn.
Phần thật sự là phát sinh — việc ngoài báo giá — thì khác. Nếu bạn yêu cầu làm thêm hoặc đồng ý cho làm thêm, thợ có quyền được trả tiền cho phần đó. Khi hai bên không bàn giá cho phần phát sinh, luật dùng giá thị trường của dịch vụ cùng loại tại thời điểm và nơi giao kết để xác định. Cách này hay dẫn tới tranh cãi vì mỗi người có một "giá thị trường" trong đầu.
Trường hợp hay gặp nhất là vùng xám: đục ra mới thấy ống cũ mục, tường ẩm sâu hơn dự kiến. Thợ có trách nhiệm báo ngay khi phát hiện tình trạng ảnh hưởng tới việc, đề xuất cách xử lý và mức tiền; bạn quyết định làm hay không. Phần thợ tự ý làm thêm khi chưa hỏi ý bạn, nếu không phải trường hợp cấp bách để tránh thiệt hại, thì việc đòi tiền sẽ yếu hơn nhiều.
Đọc báo giá: những dòng cần hỏi lại trước khi đồng ý
Một báo giá tốt cho phép hai bên cùng hiểu một việc. Bảng dưới nêu những dòng hay thiếu và câu nên hỏi.
| Dòng trên báo giá | Câu nên hỏi thợ | Vì sao |
|---|---|---|
| Tên hạng mục chung chung | Gồm những bước nào, kết thúc ở đâu | Tránh "cái đó không có trong giá" |
| Khối lượng ghi "trọn gói" | Ước bao nhiêu mét, bao nhiêu điểm | Để so khi làm thực tế khác nhiều |
| Vật tư không ghi loại | Loại gì, mức tương đương nào | Tránh vật tư rẻ thay vật tư đã nói |
| Không có dòng tháo dỡ, dọn dẹp | Phế thải ai chở, có tính tiền không | Khoản hay bị đòi riêng lúc cuối |
| Không ghi thời hạn giữ giá | Giá này giữ tới ngày nào | Biết lúc nào giá còn ràng buộc |
| Không nói phát sinh | Gặp tình huống bất ngờ thì báo thế nào | Thống nhất cách tính trước |
Bạn không cần ép thợ viết lại toàn bộ. Chỉ cần nhắn lại câu trả lời của thợ cho từng câu hỏi, rồi đề nghị thợ xác nhận. Đoạn tin nhắn đó cùng với báo giá gốc trở thành nội dung hợp đồng.
Chốt phát sinh giữa chừng mà không cãi nhau lúc thanh toán
Phát sinh không xấu; phát sinh không được ghi lại mới là vấn đề. Một quy trình gọn cho cả hai bên:
- Thợ phát hiện việc ngoài dự kiến thì dừng hạng mục đó, chụp ảnh, báo bạn trước khi làm tiếp.
- Thợ nói rõ cách xử lý đề xuất, vật tư thêm và tiền công thêm — một con số hoặc một cách tính.
- Bạn đồng ý, từ chối, hoặc hỏi thêm ý kiến người khác; quyết định nhắn lại bằng chữ.
- Việc phát sinh đã đồng ý được ghi thêm vào giấy thuê thợ hoặc vào một danh sách phát sinh riêng có ngày.
- Khi thanh toán, cộng phần báo giá gốc với danh sách phát sinh đã đồng ý; khoản nào không có trong hai thứ đó thì hai bên ngồi bàn, không mặc nhiên cộng thêm.
Nếu việc phát sinh là cấp bách — ống nước vỡ đang tràn, dây điện chập — thợ có thể xử lý ngay để tránh thiệt hại rồi báo sau. Bộ luật Dân sự cho phép bên cung ứng thay đổi điều kiện dịch vụ vì lợi ích của bên thuê khi việc chờ ý kiến có thể gây thiệt hại, miễn là báo ngay sau đó.
Khi hai bên vẫn bất đồng về giá
Nếu đã có báo giá được chấp nhận và danh sách phát sinh rõ ràng, bất đồng thường được giải quyết bằng cách cùng đọc lại giấy. Bất đồng kéo dài thường là khi phạm vi việc mơ hồ. Lúc đó, mỗi bên nên tách số tiền thành hai phần: phần cả hai đều thừa nhận và phần đang tranh cãi. Trả trước phần không tranh cãi, kèm biên nhận ghi rõ là trả phần nào, giúp giữ quan hệ và cho thấy thiện chí.
Với phần tranh cãi, có thể nhờ một người thợ khác hoặc một người hiểu nghề mà hai bên cùng tin đến xem và cho ý kiến về khối lượng, chất lượng. Hoà giải ở cơ sở qua tổ hoà giải nơi bạn ở cũng là một lựa chọn không tốn kém. Khởi kiện là bước cuối, phù hợp khi số tiền đủ lớn và bạn có chứng cứ — thủ tục cụ thể thuộc một chủ đề khác.
Điều không nên làm: giữ dụng cụ của thợ để ép giảm giá, hoặc thợ tháo đồ đã lắp để ép trả thêm. Cả hai cách đều có thể biến một tranh chấp tiền bạc thành chuyện xâm phạm tài sản của người khác, khiến bên làm vậy từ chỗ có lý thành bên có lỗi.
Ví dụ giả định: một báo giá sửa điện và ba cách hiểu
Ví dụ giả định: anh Phúc ở Cần Thơ gọi thợ điện vì ổ cắm phòng khách hay chập. Thợ xem qua rồi nhắn một dòng: "thay dây và ổ cắm phòng khách, trọn gói", kèm số tiền. Anh trả lời "ok làm đi". Khi làm, thợ thấy dây từ tủ điện tới phòng khách cũng đã giòn, liền thay luôn cả đoạn đó mà không hỏi, rồi đòi thêm tiền. Anh Phúc cho rằng "thay dây" đã gồm cả đoạn này; thợ cho rằng báo giá chỉ là dây trong phòng.
Cả hai đều có một phần lý. Câu chữ báo giá mơ hồ khiến không ai chắc chắn phạm vi. Nhưng thợ đã tự ý làm thêm khi không có tình huống cấp bách, nên việc đòi tiền phần đó yếu; còn anh Phúc được lợi từ phần dây mới thay, nên từ chối trả hoàn toàn cũng khó đứng vững nếu đưa ra hoà giải. Kết cục hợp lý thường là hai bên chia nhau phần chênh lệch.
Nếu ngay từ đầu báo giá ghi "thay dây từ ổ cắm tới hộp nối trong phòng khách; dây từ tủ điện nếu hỏng sẽ báo giá riêng", toàn bộ cuộc tranh luận đã không xảy ra. Đó là lý do một hai câu hỏi lại trước khi trả lời "ok" đáng giá hơn mọi lời giải thích sau đó.
Câu hỏi thường gặp
Báo giá qua tin nhắn có giá trị như báo giá giấy không?
Có. Luật coi thông điệp dữ liệu như tin nhắn, thư điện tử là một hình thức văn bản. Báo giá qua tin nhắn ghi rõ việc và tiền, cùng tin nhắn đồng ý của bạn, là chứng cứ về nội dung hợp đồng. Nên chụp màn hình và lưu lại, phòng khi tài khoản bị xoá tin.
Thợ báo giá rồi không đến làm thì có phải bồi thường không?
Nếu bạn chưa chấp nhận báo giá thì chưa có hợp đồng, thợ không đến chỉ là không giao kết. Nếu bạn đã đồng ý, hai bên đã hẹn ngày mà thợ không đến và không báo, thì đó là vi phạm hợp đồng; bạn có thể đòi bồi thường thiệt hại thực tế chứng minh được, như tiền đã trả cho việc chuẩn bị.
Thợ làm ít hơn khối lượng trong báo giá trọn gói thì có được trừ tiền không?
Báo giá trọn gói vẫn gắn với một phạm vi việc. Nếu thợ làm thiếu hạng mục đã liệt kê, bạn có quyền yêu cầu làm đủ hoặc giảm tiền tương ứng. Nếu khối lượng thực tế ít hơn ước tính nhưng thợ vẫn làm đủ việc đã hứa, việc trừ tiền tuỳ cách hai bên đã ghi về khối lượng.
Có nên lấy báo giá của nhiều thợ rồi chọn không?
Nên, và điều đó không tạo nghĩa vụ gì với những thợ bạn không chọn, vì bạn chưa chấp nhận đề nghị của họ. Khi so, đưa các báo giá về cùng phạm vi việc và cùng loại vật tư, nếu không thì so giá chỉ là so những thứ khác nhau.
Thợ nói báo giá chưa gồm thuế, có đúng không?
Chuyện thuế đối với thu nhập của người làm tự do là nghĩa vụ giữa họ với nhà nước và có quy định riêng. Giữa bạn và thợ, quan trọng là tổng số tiền bạn phải trả đã được thống nhất. Muốn tránh hiểu lầm, hỏi rõ con số cuối cùng bạn trả là bao nhiêu trước khi đồng ý.
Đã chấp nhận báo giá rồi có được đổi ý không?
Khi đã chấp nhận, hợp đồng đã hình thành. Bạn vẫn có thể chấm dứt nếu việc tiếp tục không có lợi cho mình, nhưng phải báo trước một thời gian hợp lý, trả tiền cho phần việc thợ đã làm và bồi thường thiệt hại nếu có. Báo sớm trước khi thợ mua vật tư thì thiệt hại thường nhỏ.