Khi xe ô tô thuê tự lái gây tai nạn cho người khác, theo Bộ luật Dân sự 2015, người đang chiếm hữu và sử dụng xe, tức người thuê, là người phải bồi thường cho người bị hại, trừ khi chủ xe và người thuê có thoả thuận khác. Phần bảo hiểm trách nhiệm dân sự bắt buộc của chủ xe được dùng để chi trả cho người bị hại trong hạn mức; phần vượt hạn mức và các khoản bảo hiểm không trả thì người có trách nhiệm tự lo.
Bài này không bàn chuyện người thuê đền cho chủ xe vết móp trên thân xe; chuyện đó là quan hệ hợp đồng giữa hai người. Ở đây là câu hỏi khó hơn: người đi đường, người ngồi xe máy bị xe thuê tông vào thì đòi ai, và người thuê với chủ xe phân chia với nhau ra sao. Phần trách nhiệm hình sự, nếu có, do cơ quan có thẩm quyền xem xét riêng và không thuộc phạm vi bài.
Ô tô là nguồn nguy hiểm cao độ: bồi thường cả khi không có lỗi
Bộ luật Dân sự xếp phương tiện giao thông vận tải cơ giới vào nhóm nguồn nguy hiểm cao độ, cùng với điện cao áp, chất nổ, thú dữ. Với nhóm này, luật dùng một quy tắc khác với bồi thường thông thường: người có trách nhiệm phải bồi thường cả khi không có lỗi. Lý do là bản thân việc vận hành một cỗ máy nặng hàng tấn chạy trên đường đã tạo ra rủi ro cho người xung quanh, nên người hưởng lợi từ việc vận hành phải gánh rủi ro đó.
Quy tắc này có ngoại lệ. Người có trách nhiệm không phải bồi thường nếu thiệt hại xảy ra hoàn toàn do lỗi cố ý của người bị hại, ví dụ một người lao thẳng vào xe đang đi đúng làn với ý định tự gây thương tích; hoặc do sự kiện bất khả kháng, tình thế cấp thiết, trừ khi luật có quy định khác. Ngoài những trường hợp đó, việc người lái không có lỗi không làm mất nghĩa vụ bồi thường.
Với người bị hại, quy tắc này có lợi vì họ không phải chứng minh người lái sai luật ở điểm nào. Họ chỉ cần chứng minh thiệt hại và việc thiệt hại do chiếc xe gây ra. Phần lỗi của các bên vẫn có ý nghĩa ở chỗ khác: khi người bị hại cũng có lỗi, mức bồi thường được giảm tương ứng với phần lỗi của họ.
Vì sao người thuê, không phải chủ xe, là người bồi thường
Bộ luật Dân sự quy định chủ sở hữu nguồn nguy hiểm cao độ phải bồi thường thiệt hại do nó gây ra; nhưng nếu chủ sở hữu đã giao cho người khác chiếm hữu, sử dụng thì người này phải bồi thường, trừ trường hợp có thoả thuận khác. Hợp đồng thuê xe tự lái chính là một hình thức giao chiếm hữu, sử dụng hợp pháp. Trong thời gian thuê, người thuê cầm lái, quyết định đi đâu, chạy thế nào, nên luật đặt trách nhiệm lên người đó.
Cụm "trừ trường hợp có thoả thuận khác" cho phép chủ xe và người thuê tự chia lại trách nhiệm giữa hai người, ví dụ chủ xe nhận bồi thường với người bị hại rồi đòi lại người thuê, hoặc hai bên cùng chịu theo tỷ lệ. Thoả thuận này ràng buộc hai người với nhau; với người bị hại, việc giải quyết vẫn cần căn cứ vào quy định của luật và hồ sơ vụ việc.
Có một tình huống khác hẳn: xe bị chiếm hữu, sử dụng trái pháp luật, như người thuê đã quá hạn mà không trả, chủ xe đã đòi lại mà người thuê cố giữ, hoặc xe bị trộm. Khi đó người đang chiếm hữu trái pháp luật phải bồi thường; nếu chủ xe cũng có lỗi trong việc để xe bị chiếm hữu trái phép thì có thể phải liên đới. Vì vậy giữ đúng thời hạn trả xe không chỉ là chuyện tiền thuê.
Bảo hiểm trả phần nào, phần nào còn lại
Bảo hiểm trách nhiệm dân sự bắt buộc của chủ xe cơ giới được thiết kế để chi trả thiệt hại về người và tài sản của bên thứ ba do xe gây ra, trong hạn mức trách nhiệm theo quy định hiện hành. Hạn mức và điều kiện thay đổi theo từng thời kỳ, nên khi có sự cố hãy hỏi trực tiếp doanh nghiệp bảo hiểm ghi trên giấy chứng nhận đi theo xe.
Phần vượt hạn mức không biến mất. Nếu thiệt hại của người bị hại lớn hơn số tiền bảo hiểm chi trả, phần còn lại vẫn do người có trách nhiệm bồi thường theo Bộ luật Dân sự, tức thường là người thuê, trừ thoả thuận khác giữa người thuê và chủ xe.
Bảo hiểm vật chất xe là bảo hiểm tự nguyện cho chính chiếc xe, không dùng để trả cho người bị hại. Nếu xe thuê có loại bảo hiểm này, thiệt hại của xe có thể được chi trả theo hợp đồng bảo hiểm, nhưng phần khấu trừ, phần bị từ chối thường được chủ xe đòi lại người thuê.
Những trường hợp bảo hiểm có thể từ chối thường gồm người lái không có giấy phép lái xe hợp lệ, lái xe khi có nồng độ cồn hoặc chất ma tuý, cố ý gây thiệt hại. Khi bị từ chối, toàn bộ thiệt hại quay về người có trách nhiệm. Chi tiết loại trừ nằm trong quy tắc bảo hiểm của từng doanh nghiệp và văn bản hiện hành.
Ai đền người bị hại trong từng tình huống
Bảng dưới đưa ra hướng xử lý phổ biến theo nguyên tắc của Bộ luật Dân sự. Kết quả cụ thể của mỗi vụ phụ thuộc vào chứng cứ và kết luận của cơ quan chức năng.
| Tình huống | Ai bồi thường người bị hại | Quan hệ giữa người thuê và chủ xe |
|---|---|---|
| Người thuê lái trong thời hạn thuê, không có thoả thuận gì thêm | Người thuê, qua bảo hiểm bắt buộc của xe trong hạn mức | Người thuê đền chủ xe phần hư hỏng của xe theo hợp đồng |
| Hợp đồng ghi chủ xe đứng ra giải quyết với bên thứ ba | Theo thoả thuận và hồ sơ vụ việc | Chủ xe đòi lại người thuê theo mức đã thoả thuận |
| Người thuê giao xe cho người khác lái trái thoả thuận | Người đang lái và người thuê, tuỳ chứng cứ | Người thuê vi phạm hợp đồng, chịu thêm hậu quả với chủ xe |
| Người thuê giữ xe quá hạn sau khi chủ đã đòi | Người đang chiếm hữu trái pháp luật | Chủ xe chỉ liên đới nếu có lỗi để xe bị chiếm hữu trái phép |
| Xe có lỗi kỹ thuật sẵn, như phanh hỏng, gây tai nạn | Người chiếm hữu vẫn phải đền người bị hại | Người thuê có thể đòi chủ xe phần thiệt hại do lỗi sẵn của xe |
Dòng cuối bảng là tình huống người thuê hay bị thiệt. Đối với người bị hại, người thuê vẫn là người phải bồi thường trước; việc chiếc xe có lỗi sẵn là căn cứ để người thuê quay sang đòi chủ xe, chứ không phải lý do để từ chối người bị hại. Biên bản giao xe và kết luận giám định kỹ thuật là chứng cứ cần cho bước đòi lại này.
Sau tai nạn: giữ hồ sơ cho đúng ngay từ đầu
Những gì người thuê làm trong vài giờ đầu ảnh hưởng tới toàn bộ phần bồi thường sau đó. Bài về xử lý va chạm khi thuê xe ở nhiều nơi đã nói kỹ các bước tại chỗ; dưới đây là những việc liên quan trực tiếp tới trách nhiệm bồi thường.
- Ưu tiên cấp cứu người bị nạn, gọi cấp cứu và báo cơ quan công an có thẩm quyền; không tự ý di chuyển xe khi chưa được phép, trừ khi để bảo đảm an toàn.
- Báo ngay cho chủ xe và cho doanh nghiệp bảo hiểm ghi trên giấy chứng nhận bảo hiểm của xe.
- Chụp ảnh, quay video hiện trường, vị trí xe, dấu phanh, camera hành trình nếu có; ghi lại thông tin người làm chứng.
- Không ký các giấy tờ tự nhận toàn bộ lỗi hay cam kết số tiền lớn khi chưa có kết luận, chưa hỏi ý kiến chủ xe và bảo hiểm.
- Nếu thoả thuận bồi thường với người bị hại, lập văn bản ghi rõ số tiền, khoản gì, đã nhận đủ chưa, có người chứng kiến; giữ chứng từ chuyển tiền.
- Giữ hợp đồng thuê, biên bản giao xe và tin nhắn với chủ xe; đó là căn cứ để xác định ai chịu phần nào giữa hai bên.
Tiền bồi thường cho người bị hại gồm nhiều khoản theo luật: chi phí cứu chữa, thu nhập bị mất, tổn thất tinh thần, thiệt hại tài sản. Cách tính từng khoản phức tạp và phụ thuộc chứng cứ, nên với thương tích nặng bạn không nên tự chốt một con số.
Khi nào cần người có chuyên môn bên cạnh
Phần lớn va chạm nhỏ, chỉ hư hỏng tài sản, có thể giải quyết bằng thoả thuận và bảo hiểm. Tình huống khác hẳn khi có người bị thương nặng hoặc tử vong: vụ việc có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự, tiền bồi thường lớn, và mỗi giấy tờ ký trong giai đoạn đầu đều có hậu quả lâu dài. Người thuê, chủ xe và gia đình người bị hại đều nên có người hiểu luật hỗ trợ.
Một số câu hỏi nên được người có chuyên môn xem xét theo hồ sơ thật: thoả thuận trong hợp đồng thuê có làm thay đổi người phải bồi thường không, bảo hiểm từ chối có đúng quy tắc không, mức bồi thường người bị hại đòi có hợp lý theo các khoản luật cho phép không, phần lỗi của mỗi bên được xác định ra sao. Nếu bạn đang ở giữa một vụ như vậy, có thể chuẩn bị sẵn hợp đồng thuê, biên bản giao xe, giấy chứng nhận bảo hiểm và các biên bản của cơ quan chức năng, rồi hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được định hướng trước khi ký bất cứ thoả thuận nào.
Với người cho thuê xe, bài học rút ra là hợp đồng thuê nên có điều khoản rõ về trách nhiệm với bên thứ ba, về việc ai được lái, về thời hạn trả xe, và về nghĩa vụ báo tai nạn. Những dòng đó không thay đổi quyền của người bị hại, nhưng quyết định cách người thuê và chủ xe chia phần với nhau.
Câu hỏi thường gặp
Người thuê không có lỗi trong vụ tai nạn thì có phải bồi thường không?
Với nguồn nguy hiểm cao độ như ô tô, người chiếm hữu, sử dụng phải bồi thường cả khi không có lỗi, trừ khi thiệt hại hoàn toàn do lỗi cố ý của người bị hại, hoặc do bất khả kháng, tình thế cấp thiết. Nếu người bị hại cũng có lỗi, mức bồi thường giảm tương ứng.
Chủ xe có bị người bị hại kiện chung không?
Người bị hại có thể nêu cả chủ xe trong yêu cầu, nhưng theo quy tắc chung, khi chủ đã giao xe cho người thuê chiếm hữu, sử dụng hợp pháp thì người thuê là người phải bồi thường, trừ thoả thuận khác. Chủ xe thường chỉ liên đới khi có lỗi riêng, như để xe bị chiếm hữu trái phép.
Hợp đồng thuê ghi người thuê chịu toàn bộ trách nhiệm thì có hiệu lực không?
Thoả thuận phân chia trách nhiệm giữa người thuê và chủ xe được luật cho phép và ràng buộc hai bên. Nó không làm giảm quyền của người bị hại được bồi thường theo luật. Người thuê nên đọc kỹ điều khoản này và hỏi rõ xe có bảo hiểm vật chất hay không trước khi ký.
Bảo hiểm bắt buộc của xe có trả cho người ngồi trên chính xe thuê không?
Bảo hiểm trách nhiệm dân sự bắt buộc của chủ xe hướng tới bên thứ ba và hành khách theo quy định hiện hành; phạm vi cụ thể phụ thuộc quy tắc bảo hiểm đang áp dụng. Người ngồi cùng xe nên hỏi doanh nghiệp bảo hiểm của xe, hoặc kiểm tra các bảo hiểm tai nạn cá nhân của chính mình.
Người thuê bỏ chạy sau tai nạn thì chủ xe có phải đền thay không?
Bỏ chạy khỏi hiện trường là hành vi vi phạm pháp luật nghiêm trọng của người lái. Về dân sự, người thuê vẫn là người phải bồi thường. Chủ xe cần hợp tác với cơ quan chức năng, cung cấp hợp đồng thuê và thông tin người thuê; chủ xe chỉ liên đới khi có lỗi riêng theo luật.
Có nên đưa tiền cho người bị hại ngay tại hiện trường không?
Hỗ trợ chi phí cấp cứu ban đầu là việc nên làm và thể hiện thiện chí. Tuy nhiên khoản tiền đó nên có giấy biên nhận ghi rõ là tạm ứng, chưa phải bồi thường cuối cùng. Thoả thuận bồi thường chính thức nên chờ có đủ thông tin về thương tích, thiệt hại và ý kiến của bảo hiểm.