Bộ luật Dân sự cho phép các thành viên hợp tác góp cả tài sản lẫn công sức, nên người không bỏ tiền mà bỏ công vẫn có thể là một bên của việc làm ăn chung. Điều quan trọng là phải quy phần góp của từng người ra một giá trị cụ thể, hoặc một tỷ lệ cụ thể, và ghi lại bằng văn bản trước khi bắt đầu.
Phần lớn tranh chấp làm ăn chung giữa người thân không xuất phát từ chuyện gian dối, mà từ việc mỗi người tự định giá phần mình theo cảm nhận. Người bỏ tiền thấy tiền mới là vốn thật; người đứng bếp, chạy hàng, trông vườn thấy công sức của mình mới làm ra lời. Bài này gợi ý cách đặt các phần góp khác nhau lên cùng một bàn cân, và những điểm nên ghi rõ để khỏi phải tranh luận về sau.
Góp công có được coi là góp vốn không
Định nghĩa hợp đồng hợp tác trong Bộ luật Dân sự 2015 nói đến việc các bên cùng đóng góp tài sản, công sức để thực hiện công việc nhất định. Như vậy, công sức là một loại đóng góp được thừa nhận trong quan hệ hợp tác giữa cá nhân. Người chỉ góp công vẫn có thể được hưởng lời và cùng chịu trách nhiệm theo thoả thuận.
Điều này khác với cách hiểu "vốn góp" trong công ty, nơi pháp luật doanh nghiệp liệt kê những loại tài sản được dùng để góp vốn và có thủ tục định giá riêng. Trong làm ăn chung giữa cá nhân không lập công ty, các bên được tự do thoả thuận rộng hơn, nhưng cũng vì thế mà mọi thứ phụ thuộc vào việc các bên đã thoả thuận rõ đến đâu.
Cũng cần phân biệt người góp công với người làm thuê. Người góp công cùng hưởng lời và cùng chịu lỗ; khi việc làm ăn thua lỗ, họ có thể mất công sức đã bỏ ra mà không được trả gì. Người làm thuê nhận tiền công cố định dù lời hay lỗ. Một người vừa nhận lương hằng tháng vừa đòi chia lời như thành viên góp công là tình huống rất dễ gây tranh cãi nếu không ghi rõ từ đầu.
Các loại phần góp và cách quy ra giá trị
Không có công thức chung bắt buộc. Dưới đây là cách nghĩ thường dùng để các bên tự thoả thuận; con số cuối cùng là con số mà tất cả đồng ý và ký.
| Loại góp | Cách quy ra giá trị thường dùng | Điểm cần ghi rõ |
|---|---|---|
| Tiền mặt, chuyển khoản | Đúng số tiền thực góp | Ngày góp, góp một lần hay nhiều đợt, chứng từ |
| Máy móc, xe, công cụ | Giá thị trường của tài sản cùng loại, cùng tình trạng vào lúc góp, hoặc giá thuê tương đương nếu chỉ cho dùng | Góp hẳn quyền sở hữu hay chỉ cho dùng; ai chịu hao mòn, sửa chữa |
| Quyền sử dụng đất, ao, mặt bằng | Giá thuê tương đương trong thời gian hợp tác, hoặc giá trị nếu góp hẳn | Hết hợp tác thì đất trả về ai; góp hẳn quyền sử dụng đất thường cần thủ tục riêng |
| Công sức, tay nghề | Tiền công thị trường của việc tương tự nhân số thời gian cam kết, hoặc một tỷ lệ lời cố định | Làm bao nhiêu giờ, bao lâu; nghỉ ốm, bỏ ngang thì tính thế nào |
| Khách hàng, mối hàng, công thức | Khó định giá; thường thoả thuận bằng tỷ lệ chia lời | Rút khỏi hợp tác thì có được tiếp tục dùng không |
Bảng trên chỉ để các bên có điểm xuất phát chung. Các bên hoàn toàn có thể thoả thuận khác, ví dụ cho công sức một tỷ lệ cao hơn giá thị trường vì đó là tay nghề hiếm. Điều cần tránh là để trống phần này với suy nghĩ "người nhà cả, tính sau".
Những câu hỏi về người góp công nên trả lời từ đầu
Góp công bao nhiêu là đủ? Cam kết làm toàn thời gian hay bán thời gian, mấy ngày một tuần, trong bao lâu. Một người góp công "toàn thời gian" mà sau ba tháng đi làm chỗ khác thì phần góp đã thay đổi.
Ốm đau, việc gia đình thì sao? Nghỉ ngắn ngày là chuyện bình thường, nhưng nghỉ dài thì ai làm thay, có trừ vào phần chia lời không. Ghi sẵn một khoảng thời gian chấp nhận được giúp tránh cảm giác bất công.
Có được nhận tiền công hằng tháng không? Nếu có, khoản đó là chi phí của việc làm ăn chung hay là tạm ứng trước phần lời. Hai cách này cho kết quả chia lời khác hẳn nhau vào cuối kỳ.
Lỗ thì người góp công chịu thế nào? Thường người góp công chịu lỗ bằng việc mất công sức, không phải bỏ thêm tiền. Nhưng nếu nợ với bên ngoài vượt tài sản chung, pháp luật dân sự có nguyên tắc về trách nhiệm theo phần đóng góp; vì vậy nên thoả thuận rõ người góp công có phải gánh phần nợ đó hay không.
Muốn rút thì mang theo được gì? Người góp tiền có thể đòi lại phần tiền còn lại; người góp công thì phần đã góp không lấy lại được. Thoả thuận nên ghi họ được nhận phần lời chưa chia hoặc một khoản quy đổi.
Góp tài sản: góp hẳn hay chỉ cho dùng
Khi một người đưa chiếc máy cày, chiếc xe tải hay mảnh ao của gia đình vào việc làm ăn chung, câu hỏi đầu tiên phải trả lời là: tài sản đó trở thành của chung, hay vẫn là của người đó và chỉ được dùng cho việc chung. Hai cách dẫn tới hệ quả rất khác nhau khi hợp tác chấm dứt hoặc khi tài sản bị hỏng, mất.
Nếu góp hẳn, tài sản trở thành tài sản chung theo phần của các thành viên. Khi chấm dứt, nó được chia hoặc tính giá trị để chia theo thoả thuận; người góp ban đầu không đương nhiên lấy lại nguyên vật. Với tài sản phải đăng ký quyền sở hữu như xe, nhà, đất, việc góp hẳn có thể cần thủ tục chuyển quyền theo quy định, và đây là chỗ nên hỏi kỹ trước khi làm.
Nếu chỉ cho dùng, tài sản vẫn của người góp. Giá trị phần góp lúc này là giá trị của việc sử dụng, thường quy theo giá thuê. Thoả thuận nên ghi rõ ai chịu chi phí sửa chữa, hao mòn bình thường tính thế nào, và nếu tài sản hỏng hoàn toàn trong lúc dùng cho việc chung thì có bồi thường không. Đây là kiểu góp hợp với tài sản giá trị lớn mà gia đình muốn giữ lại.
Ví dụ giả định: hai chị em làm vườn rau sạch
Chị Mai có hai sào đất của gia đình ở Lâm Đồng, em trai là Tuấn có kinh nghiệm trồng rau trong nhà màng và để dành được một khoản tiền. Hai chị em bàn nhau làm vườn rau chung: chị góp đất, Tuấn góp tiền dựng nhà màng, hệ thống tưới và trực tiếp chăm vườn mỗi ngày. Lúc đầu cả hai nghĩ đơn giản "lời chia đôi".
Sau một năm, Tuấn thấy mình vừa bỏ tiền vừa bỏ công, còn chị chỉ cho mượn đất; chị Mai lại thấy nếu cho người ngoài thuê đất thì cũng có một khoản tiền thuê ổn định, không phải chịu rủi ro mất mùa. Không ai sai, chỉ là "chia đôi" chưa bao giờ được tính ra từ đâu.
Nếu ngay từ đầu hai chị em quy đất ra giá thuê tương đương theo năm, tính số tiền Tuấn bỏ ra, và chọn một cách tính công chăm vườn của Tuấn, họ sẽ có tỷ lệ cụ thể để chia lời. Họ cũng cần ghi nhà màng dựng trên đất của chị sẽ xử lý thế nào nếu thôi làm chung: Tuấn tháo đi, chị mua lại theo giá còn lại, hay để nguyên coi như phần của chị. Những câu đó trả lời lúc đầu chỉ mất một buổi tối.
Trình tự gợi ý khi ngồi lại chia phần
Buổi ngồi lại đầu tiên nên dành riêng cho việc thống nhất phần góp, chưa bàn chia lời. Trình tự dưới đây giúp cuộc nói chuyện đi từ con số dễ đến con số khó.
- Liệt kê mọi thứ mỗi người đưa vào: tiền, tài sản, công sức, mối quen, kinh nghiệm. Ghi ra giấy, không bỏ sót thứ gì người kia coi là quan trọng.
- Thống nhất giá trị phần tiền mặt trước, vì đây là con số rõ nhất.
- Với tài sản, quyết định góp hẳn hay cho dùng, rồi chọn cách quy giá trị như ở bảng trên.
- Với công sức, chọn một trong hai cách: quy ra tiền theo giá thị trường, hoặc cho một tỷ lệ chia lời cố định. Không trộn cả hai mà không nói rõ.
- Cộng lại, tính tỷ lệ phần góp của từng người. Nếu ai thấy tỷ lệ chưa hợp lý, điều chỉnh ngay lúc này, khi chưa có đồng lời nào.
- Ghi tất cả vào văn bản hợp tác, mỗi người ký và giữ một bản. Đánh giá lại định kỳ nếu phần góp thay đổi.
Nếu cảm thấy khó nói những chuyện này trực tiếp với người thân, việc nhờ một người ngoài cùng được tin tưởng ngồi cùng làm trung gian thường giúp cuộc trao đổi bớt ngại và khách quan hơn.
Khi phần góp thay đổi giữa chừng
Làm ăn chung hiếm khi giữ nguyên như ngày đầu. Người góp tiền có thể góp thêm khi cần mở rộng; người góp công có thể giảm thời gian làm vì việc gia đình; một tài sản cho dùng có thể được bán hẳn vào việc chung. Mỗi thay đổi như vậy làm thay đổi tỷ lệ phần góp, và nếu không ghi lại thì tỷ lệ trên giấy sẽ không còn phản ánh thực tế.
Cách đơn giản là lập phụ lục mỗi lần có thay đổi đáng kể: ghi ngày, nội dung thay đổi, tỷ lệ mới, chữ ký của mọi người. Khoản góp thêm nên ghi rõ là góp vốn hay chỉ là cho việc làm ăn chung vay, vì cho vay thì được trả lại trước khi chia lời, còn góp vốn thì cùng chịu rủi ro.
Nếu không có phụ lục, khi tranh chấp, mỗi người sẽ đưa ra một cách hiểu, và việc chứng minh lại dựa vào sổ thu chi, chuyển khoản, lời người làm chứng. Một tờ phụ lục vài dòng tiết kiệm được rất nhiều công sức như thế.
Câu hỏi thường gặp
Người góp công có quyền xem sổ sách thu chi không?
Có. Là thành viên hợp tác, người góp công có quyền được biết tình hình làm ăn chung như các thành viên khác. Nên ghi quyền này vào văn bản, kèm cách xem và tần suất đối chiếu sổ.
Đã nhận lương hằng tháng thì còn được chia lời không?
Tuỳ thoả thuận. Nếu các bên coi tiền nhận hằng tháng là tạm ứng phần lời, cuối kỳ sẽ trừ đi. Nếu coi là tiền công, người đó có thể là người làm thuê chứ không phải thành viên góp công. Ghi rõ từ đầu để tránh hiểu khác nhau.
Góp đất của bố mẹ vào làm ăn chung có cần bố mẹ ký không?
Người có quyền đối với đất mới có quyền đưa đất vào việc chung. Nếu đất đứng tên bố mẹ, bố mẹ cần đồng ý bằng văn bản, và tuỳ hình thức góp có thể cần thủ tục riêng. Nên hỏi kỹ trước khi ký.
Người góp công bỏ ngang thì người góp tiền đòi được gì?
Tuỳ thoả thuận. Thường người góp tiền có thể yêu cầu điều chỉnh tỷ lệ chia lời, hoặc yêu cầu bồi thường nếu việc bỏ ngang gây thiệt hại và vi phạm cam kết đã ký. Không có văn bản thì rất khó đòi.
Có nên quy công sức ra tiền hay cho tỷ lệ lời cố định?
Mỗi cách có ưu nhược riêng. Quy ra tiền dễ so với người góp tiền, nhưng khó khi công việc không đều. Tỷ lệ lời cố định đơn giản, nhưng người góp công có thể thấy thiệt khi làm ăn lỗ. Chọn cách mà tất cả hiểu như nhau.