Khi bạn mua một món đồ qua mạng, quyền đòi của bạn phụ thuộc rất nhiều vào việc người bán là một cá nhân bán đồ của mình hay là một người đang kinh doanh. Giữa hai cá nhân không kinh doanh, giao dịch chỉ chịu Bộ luật Dân sự. Khi người bán là tổ chức, cá nhân kinh doanh, kể cả bán qua trang cá nhân hay nhóm mạng xã hội, người mua còn được bảo vệ thêm bởi Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023, có hiệu lực từ 1/7/2024.
Ranh giới này không nằm ở chỗ người bán có giấy đăng ký kinh doanh hay không, mà ở bản chất việc họ làm. Một người chỉ bán lại chiếc máy giặt nhà dùng năm năm khác hẳn một người mỗi tuần đăng hàng chục đôi giày mới nguyên hộp. Bài này giúp bạn nhận ra mình đang mua của ai, biết mình có thêm những quyền gì, và gửi yêu cầu đúng chỗ khi có chuyện.
Hai tầng quy định chồng lên nhau
Tầng thứ nhất là Bộ luật Dân sự, áp cho mọi hợp đồng mua bán tài sản. Ở tầng này, người bán có nghĩa vụ giao đúng món hàng, đúng chất lượng đã thoả thuận, cung cấp thông tin cần thiết, chịu trách nhiệm về khuyết tật mà người mua không biết khi mua. Người mua có quyền yêu cầu sửa, đổi, giảm giá, trả lại lấy tiền hoặc bồi thường tuỳ trường hợp. Đây là tầng bảo vệ tối thiểu, có cho cả khi bạn mua của một người bạn.
Tầng thứ hai là pháp luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, chỉ áp khi phía bên kia là tổ chức, cá nhân kinh doanh và bạn mua để tiêu dùng, không phải để bán lại. Tầng này đặt thêm cho người bán những nghĩa vụ mà người bán cá nhân bình thường không có, như trách nhiệm về thông tin hàng hoá, nghĩa vụ với giao dịch từ xa, trách nhiệm với sản phẩm có khuyết tật, các quy định về hợp đồng theo mẫu và điều kiện giao dịch chung. Người tiêu dùng cũng có thêm kênh để khiếu nại và được hỗ trợ.
Vì vậy hai tầng không thay nhau mà cộng vào nhau. Mua của người kinh doanh, bạn có cả hai; mua của cá nhân không kinh doanh, bạn chỉ có tầng thứ nhất, và việc giải quyết dựa nhiều hơn vào thoả thuận, chứng cứ và thương lượng.
Dấu hiệu cho thấy người bán đang kinh doanh
Không có một dấu hiệu nào tự nó quyết định. Nhưng khi nhiều dấu hiệu dưới đây cùng xuất hiện, khả năng bạn đang mua của một người kinh doanh là cao, dù họ tự gọi mình là "pass đồ".
- Đăng bán liên tục nhiều món cùng loại, cùng mẫu, nhiều kích cỡ, nhiều màu.
- Hàng mới nguyên hộp, nguyên tem với số lượng lớn, không phải đồ đã dùng của gia đình.
- Có quy trình bán hàng đều đặn: bảng giá, chính sách giao hàng, nhận đặt trước, phát trực tiếp để chốt đơn.
- Nhập hàng về để bán lại, nhận "order" hàng từ nơi khác, hoặc bán hàng của nhiều nguồn.
- Có trang riêng hoặc tài khoản chỉ dùng để bán hàng, có tên cửa hàng, có người phụ trả lời tin nhắn.
- Nói về khách hàng cũ, đơn đã giao trong tháng, chương trình giảm giá theo đợt.
Ngược lại, một người bán vài món đồ trong nhà khi dọn nhà, chuyển chỗ ở, hay thay đồ mới, mỗi món một chiếc, có lịch sử sử dụng rõ ràng, thường được xem là giao dịch dân sự giữa cá nhân.
Quyền của người mua ở hai trường hợp
Bảng so sánh dưới đây ở mức nguyên tắc chung. Các nghĩa vụ chi tiết của người kinh doanh đối với người tiêu dùng nằm trong Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023 và văn bản hướng dẫn; khi cần áp vào việc cụ thể, nên đối chiếu văn bản hiện hành.
| Nội dung | Mua của cá nhân không kinh doanh | Mua của người kinh doanh |
|---|---|---|
| Thông tin về món hàng | Người bán phải cung cấp thông tin cần thiết, không được lừa dối | Có thêm nghĩa vụ cung cấp thông tin đầy đủ, chính xác về hàng hoá, người bán và điều kiện giao dịch |
| Khuyết tật của món hàng | Chịu trách nhiệm theo Bộ luật Dân sự, trừ khuyết tật người mua đã biết hoặc phải biết | Thêm trách nhiệm với sản phẩm có khuyết tật theo luật bảo vệ người tiêu dùng |
| Đổi trả, bảo hành | Chủ yếu theo thoả thuận của hai bên | Theo cam kết đã công bố và các nghĩa vụ luật đặt ra cho người kinh doanh |
| Điều kiện "miễn đổi trả" do người bán đặt sẵn | Là thoả thuận, nhưng không xoá trách nhiệm khi người bán cố tình giấu lỗi | Điều khoản loại bỏ quyền của người tiêu dùng có thể không có hiệu lực |
| Kênh giải quyết khi có chuyện | Thương lượng, hoà giải ở cơ sở, toà án | Thêm khiếu nại với cơ quan quản lý về bảo vệ người tiêu dùng, nhờ tổ chức xã hội hỗ trợ |
Điều đáng nhớ nhất ở cột phải: người kinh doanh không thể tự đặt ra những điều kiện tước bỏ quyền cơ bản của người tiêu dùng rồi nói "khách đã đồng ý khi mua".
Vì sao phân loại không phải lúc nào cũng rõ
Rất nhiều người bán ở giữa: một người mẹ bỉm sữa thỉnh thoảng nhập vài thùng đồ trẻ em về bán cho người quen; một người chơi máy ảnh mua đi bán lại vài chiếc mỗi tháng; một sinh viên nhận mua hộ mỹ phẩm từ nước ngoài. Họ không đăng ký kinh doanh, không nghĩ mình là "cửa hàng", nhưng hoạt động có tính thường xuyên và nhằm sinh lời.
Khi có tranh chấp, việc người bán tự nói "em chỉ pass đồ" không quyết định. Cơ quan giải quyết sẽ nhìn vào thực tế: tần suất, số lượng, nguồn hàng, cách bán. Người mua vì vậy nên lưu lại những dấu hiệu nhìn thấy được trên trang của người bán: ảnh chụp các bài đăng bán hàng khác, chính sách giao hàng, các lời quảng cáo. Những thứ này dễ bị xoá khi có chuyện.
Chuyện người bán có phải đăng ký kinh doanh, kê khai thuế hay không là câu hỏi của người bán với cơ quan quản lý, thuộc một mảng khác. Đối với người mua, điều cần quan tâm là quyền của mình; người bán chưa đăng ký không có nghĩa họ được miễn trách nhiệm của người kinh doanh với người tiêu dùng.
Những câu nên hỏi trước khi chuyển tiền
Hỏi trước vài câu giúp bạn biết mình đang mua của ai, đồng thời tạo ra một đoạn tin nhắn có giá trị nếu sau này cần đòi.
- Món đồ này của anh chị dùng, hay hàng nhập về bán? Đã dùng bao lâu?
- Có hoá đơn, phiếu bảo hành gốc không? Còn bảo hành của hãng không?
- Nếu nhận hàng có lỗi thì xử lý thế nào: đổi, trả, hoàn tiền, trong bao nhiêu ngày?
- Phí gửi hàng và phí gửi trả do ai chịu?
- Có được xem hàng trước khi nhận không, hay chỉ quay video mở hộp?
- Chụp lại trang bán hàng, các bài đăng khác, phần giới thiệu của người bán; lưu cùng đoạn chat.
Ví dụ giả định: anh Minh ở Hà Nội mua một nồi chiên không dầu "mới nguyên hộp" của một tài khoản đăng bán cùng mẫu đó mấy chục lần trong tháng. Hai tuần sau nồi hỏng, người bán bảo "đồ pass, không bảo hành". Ảnh chụp các bài đăng bán hàng loạt giúp anh lập luận đây là người kinh doanh và yêu cầu xử lý như với một cửa hàng.
Khi có chuyện: gửi yêu cầu đến đâu
Với người bán cá nhân không kinh doanh, con đường chính vẫn là nói chuyện trực tiếp, gửi yêu cầu bằng tin nhắn hoặc văn bản, nhờ người trung gian hoặc tổ hoà giải ở cơ sở, và cuối cùng là toà án nếu giá trị đủ lớn. Không có cơ quan hành chính nào giải quyết thay hai cá nhân trong một tranh chấp hợp đồng dân sự thông thường.
Với người bán là người kinh doanh, ngoài các con đường trên, người tiêu dùng có thể gửi khiếu nại đến cơ quan được giao quản lý về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng ở địa phương, hoặc nhờ các tổ chức xã hội tham gia bảo vệ người tiêu dùng hỗ trợ. Nếu người bán bán hàng qua một nền tảng thương mại điện tử, nền tảng đó cũng có cơ chế tiếp nhận phản ánh và có những nghĩa vụ nhất định theo quy định về thương mại điện tử.
Dù đi đường nào, hồ sơ giống nhau: tin rao, tin nhắn, chứng từ thanh toán, ảnh và video món hàng, các dấu hiệu cho thấy người bán đang kinh doanh. Nếu có dấu hiệu lừa đảo như nhận tiền rồi biến mất, đó lại là chuyện trình báo cơ quan công an, không còn là tranh chấp mua bán.
Góc người bán: đang pass đồ hay đã thành kinh doanh
Nhiều người bắt đầu bằng việc bán vài món đồ cũ trong nhà, thấy bán được nên nhận mua lại đồ của bạn bè để bán, rồi nhập thêm hàng mới. Đến một lúc, họ đã kinh doanh mà không để ý. Khi đó, những câu quen miệng như "đồ pass không bảo hành", "miễn đổi trả" không còn che chắn được cho họ như khi chỉ bán đồ của mình.
Người bán ở vùng giữa nên tự nhìn lại: mình có mua vào để bán ra kiếm chênh lệch không, có bán đều đặn hằng tuần không, có nhiều món cùng loại không. Nếu câu trả lời là có, nên đối xử với người mua như một cửa hàng: mô tả hàng đầy đủ, trung thực; công bố rõ chính sách đổi trả, bảo hành mình làm được; giữ hoá đơn, chứng từ nguồn hàng; trả lời khiếu nại có trình tự.
Việc có phải đăng ký kinh doanh, kê khai và nộp thuế hay không là câu hỏi nên được làm rõ với cơ quan quản lý hoặc người có chuyên môn về thuế; bài này không đi vào phần đó. Ở góc hợp đồng, điều quan trọng là người bán hiểu rằng tự gọi mình là "pass đồ" không thay đổi bản chất việc mình đang làm, và chuẩn bị để giữ được uy tín khi có món hàng lỗi.
Câu hỏi thường gặp
Người bán không có đăng ký kinh doanh thì có bị coi là người kinh doanh không?
Có thể. Việc xác định dựa vào thực tế hoạt động: bán thường xuyên, số lượng, nguồn hàng, mục đích sinh lời. Chưa đăng ký không làm người bán thoát khỏi trách nhiệm của người kinh doanh với người tiêu dùng, dù việc đăng ký và thuế là chuyện riêng của họ với cơ quan quản lý.
Mua đồ cũ của cá nhân qua mạng có được luật bảo vệ người tiêu dùng bảo vệ không?
Nếu người bán là cá nhân bán đồ đã dùng của mình, không kinh doanh, giao dịch chủ yếu chịu Bộ luật Dân sự. Bạn vẫn được bảo vệ về khuyết tật, thông tin, giao đúng hàng, nhưng không có thêm các quyền riêng của người tiêu dùng trước người kinh doanh.
Người bán ghi "hàng đã bán miễn đổi trả" thì có hết trách nhiệm không?
Với người bán cá nhân, đó là một điều kiện mà người mua đã đồng ý, nhưng không xoá trách nhiệm khi người bán biết lỗi mà cố tình giấu. Với người kinh doanh, những điều khoản loại bỏ quyền cơ bản của người tiêu dùng có thể không có hiệu lực.
Mua để bán lại thì có phải là người tiêu dùng không?
Không. Người tiêu dùng là người mua để tiêu dùng, sử dụng cho nhu cầu cá nhân, gia đình. Nếu bạn mua hàng về để bán lại kiếm lời, giao dịch giữa bạn và người bán được xem xét theo pháp luật dân sự hoặc thương mại, không theo luật bảo vệ người tiêu dùng.
Làm sao chứng minh người bán đang kinh doanh khi họ xoá hết bài đăng?
Chụp màn hình sớm là cách chắc nhất: các bài đăng bán, phần giới thiệu, số đơn, chính sách giao hàng. Người mua khác từng mua cùng người bán cũng có thể cung cấp thông tin. Đoạn chat trong đó người bán nói về nguồn hàng, số lượng cũng là chứng cứ hữu ích.
Người bán cá nhân có phải bảo hành không?
Luật không buộc người bán cá nhân phải bảo hành nếu hai bên không thoả thuận. Nhưng người bán vẫn chịu trách nhiệm về khuyết tật có từ trước mà người mua không biết khi mua. Nếu người bán đã hứa bảo hành bằng tin nhắn, lời hứa đó là một phần thoả thuận.