Hụi có lãi, hụi bỏ thăm: khi nào lãi vượt mức pháp luật cho phép và bị xử lý ra sao

Pháp luật cho phép tổ chức họ, hụi có lãi, nhưng mức lãi phải nằm trong giới hạn của Bộ luật Dân sự: lãi suất thoả thuận không vượt quá 20%/năm, phần vượt không có hiệu lực. Tổ chức hụi dưới hình thức cho vay nặng lãi bị nghiêm cấm, và khi mức lãi vượt rất xa trần, người tổ chức có thể phải chịu trách nhiệm hình sự.

Ở hụi bỏ thăm, người muốn lĩnh sớm "bỏ thăm" một khoản để được nhận trước, và khoản đó thực chất giống tiền lãi họ trả cho những người lĩnh sau. Bài này giải thích cơ chế ấy để bạn hiểu mình đang thực sự trả bao nhiêu, vì sao lãi vượt mức là rủi ro cho cả người trả lẫn người nhận, và nên làm gì nếu dây bạn tham gia có dấu hiệu lãi quá cao. Bài không hướng dẫn cách bỏ thăm để có lời.

Hụi không lãi và hụi có lãi khác nhau ở đâu

Ở hụi không lãi, mỗi kỳ mọi người góp đúng một khoản bằng nhau, và người lĩnh nhận đúng tổng số đó. Ai lĩnh trước, ai lĩnh sau thường được định bằng thoả thuận, rút thăm, hoặc ưu tiên người có việc cần. Không ai trả thêm cho ai; người lĩnh sớm được lợi về thời gian, người lĩnh sau chịu chờ.

Ở hụi có lãi, thứ tự lĩnh gắn với tiền. Hình thức phổ biến là bỏ thăm: ở mỗi kỳ, những người chưa lĩnh ghi một khoản tiền mình chấp nhận bị trừ để được lĩnh kỳ đó, người ghi cao nhất được lĩnh. Khoản bị trừ đó được chia lại theo cách dây quy ước, thường là những người chưa lĩnh được góp ít đi tương ứng. Như vậy người lĩnh sớm đã nhận ít hơn so với số họ sẽ phải góp về sau; phần chênh lệch là chi phí của việc có tiền sớm.

Bộ luật Dân sự 2015, tại điều về họ, biêu, phường (Điều 471), nói rõ trường hợp tổ chức họ có lãi thì mức lãi suất phải tuân theo quy định của Bộ luật này. Nghị định 19/2019/NĐ-CP hướng dẫn cụ thể hơn về họ không có lãi và họ có lãi.

Trần lãi suất áp dụng ra sao

Nguyên tắc chung của Bộ luật Dân sự 2015 về lãi suất trong hợp đồng vay là lãi suất thoả thuận không vượt quá 20%/năm của khoản tiền vay, trừ trường hợp luật khác có liên quan quy định khác. Phần lãi vượt quá mức này không có hiệu lực. Với hụi có lãi, nguyên tắc trần đó được áp dụng vào khoản lãi mà người lĩnh trước phải trả, tính trên số tiền họ thực sự được sử dụng sớm và khoảng thời gian tương ứng.

Cách tính chính xác cho từng dây phụ thuộc kỳ mở, số phần, mức bỏ thăm từng kỳ và cách dây chia lại khoản bỏ thăm. Vì vậy không có một con số "bỏ thăm bao nhiêu là quá" dùng chung cho mọi dây. Điều bạn cần nhớ là nguyên tắc: nếu quy đổi ra lãi suất năm mà vượt 20%, phần vượt không được pháp luật bảo vệ.

Một điểm hay bị hiểu sai: "lãi vượt trần không có hiệu lực" không có nghĩa là toàn bộ dây hụi vô hiệu, cũng không có nghĩa người đã lĩnh được quyền không trả gì. Người đã lĩnh vẫn phải góp phần gốc; chỉ phần lãi vượt mức là không buộc phải trả, hoặc nếu đã trả thì có cơ sở để đòi lại hoặc trừ vào nghĩa vụ còn lại. Chuyện hợp đồng vô hiệu nói chung được viết ở chuyên mục khác.

Ví dụ giả định: một khoản bỏ thăm quy ra lãi bao nhiêu

Con số dưới đây chỉ để minh hoạ cách nghĩ, không phải công thức chuẩn cho mọi dây. Giả định dây hụi mỗi phần góp 5 triệu đồng/tháng, 12 phần, ở kỳ thứ hai một người bỏ thăm 1 triệu đồng mỗi phần để được lĩnh.

Nếu ở các kỳ sau người lĩnh lại được hưởng một phần khoản bỏ thăm của người khác, hoặc dây quy ước chia khoản bỏ thăm theo cách khác, con số sẽ thay đổi. Đó chính là lý do mỗi dây phải được tính riêng dựa trên sổ, chứ không thể dùng một tỷ lệ chung.

Trong ví dụ này, chi phí khoảng 10 triệu đồng cho một khoản tiền được trả dần trong 10 tháng, quy ra lãi suất năm sẽ cao hơn nhiều so với cảm giác "chỉ bỏ thăm 1 triệu". Mục đích của ví dụ là để bạn thấy: bỏ thăm cao khi đang cần tiền gấp có thể đắt hơn vay ở tổ chức tín dụng, và có thể vượt trần pháp luật cho phép.

Khi nào hụi có lãi trượt sang cho vay nặng lãi

Chủ hụi cho vay lại tiền hụi với lãi cao. Chủ hụi thu tiền hụi rồi cho người ngoài dây vay theo ngày, theo tuần với lãi rất cao. Đây không còn là hụi tương trợ mà là hoạt động cho vay, và có thể bị xử lý theo quy định về cho vay lãi nặng.

Dây hụi chỉ có một người lĩnh thường xuyên. Một người, thường là chủ hụi hoặc người thân, liên tục "lĩnh" ở nhiều dây với mức bỏ thăm cao. Thực chất là đi vay của cả nhóm dưới vỏ hụi.

Mức bỏ thăm bị ép theo ý chủ hụi. Người cần tiền bị buộc ghi một mức cao do chủ hụi gợi ý, nếu không thì không được lĩnh. Thoả thuận không còn tự nguyện, và lãi thực tế thường vượt xa trần.

Người tham gia không được xem sổ. Chủ hụi giữ kín mức bỏ thăm các kỳ, ai lĩnh, lĩnh bao nhiêu. Khi không ai đối chiếu được, rất khó biết lãi thực tế là bao nhiêu và tiền đang đi về đâu; đó là môi trường thuận lợi cho cả lãi vượt trần lẫn gian lận.

Kỳ mở dày, theo ngày hoặc theo tuần. Kỳ càng ngắn mà mức bỏ thăm không giảm thì lãi quy ra năm càng cao. Hụi theo ngày, hụi theo tuần với mức bỏ thăm lớn là dạng dễ vượt trần nhất.

Hậu quả pháp lý với người tổ chức và người tham gia

Ở mức dân sự, phần lãi vượt trần không có hiệu lực. Người phải trả lãi có thể yêu cầu không trả phần vượt, hoặc đòi lại phần đã trả vượt, hoặc trừ vào nghĩa vụ góp còn lại. Khi có tranh chấp, toà án sẽ xem xét cách dây hụi vận hành thực tế, không chỉ cái tên "hụi".

Ở mức hình sự, Bộ luật Hình sự có tội cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự, áp dụng khi mức lãi cao gấp nhiều lần mức cao nhất Bộ luật Dân sự cho phép và thu lợi bất chính đến một ngưỡng nhất định. Việc một dây hụi cụ thể có thuộc trường hợp đó hay không là do cơ quan có thẩm quyền đánh giá. Người tham gia bình thường không phải lo bị xử lý chỉ vì đã góp tiền vào dây, nhưng người đứng ra tổ chức, điều hành để hưởng lãi cao thì cần biết rủi ro này.

Người tham gia cũng có rủi ro riêng: dây hụi lãi cao thường vỡ nhanh, vì người lĩnh sớm phải trả quá nặng nên dễ bỏ đóng, kéo theo cả dây. Lãi cao trên giấy không có nghĩa là bạn sẽ thực sự nhận được.

Những hiểu lầm hay gặp về lãi hụi

"Hụi là tương trợ nên không ai tính lãi." Đúng với hụi không lãi. Còn ở hụi bỏ thăm, khoản bỏ thăm chính là chi phí của việc lĩnh sớm, và pháp luật nhìn nó dưới góc lãi suất. Không gọi là lãi không làm nó hết là lãi.

"Ai cũng tự nguyện ghi thăm nên mức nào cũng hợp pháp." Tự nguyện là điều kiện cần, không phải điều kiện đủ. Giới hạn lãi của Bộ luật Dân sự áp dụng cả khi các bên đồng ý mức cao hơn; phần vượt vẫn không có hiệu lực.

"Lãi vượt trần thì cả dây hụi vô hiệu, khỏi trả." Không đúng. Phần gốc vẫn phải trả; chỉ phần lãi vượt mức là không được pháp luật bảo vệ. Người dựa vào hiểu lầm này để bỏ đóng sẽ vẫn bị đòi phần gốc, kèm lãi chậm trả nếu có.

"Hụi lãi cao thì người lĩnh cuối được lời nhiều, cứ chờ là an toàn." Người lĩnh cuối là người chịu rủi ro lớn nhất: tiền của họ nằm trong dây lâu nhất, và dây lãi cao dễ có người bỏ đóng. Khoản lời trên giấy chỉ có ý nghĩa khi dây đi trọn vẹn.

Bạn đang ở trong một dây lãi cao thì nên làm gì

Đầu tiên, tính lại một cách bình tĩnh mình đã góp bao nhiêu, đã lĩnh hay chưa, và nếu đã lĩnh thì đã nhận bao nhiêu, còn phải góp bao nhiêu. Có con số rồi mới biết mình đang chịu lãi ở mức nào.

Thứ hai, nếu bạn chưa lĩnh và thấy dây có dấu hiệu nêu trên, cân nhắc thoả thuận rút ra ở kỳ gần nhất, có biên bản ghi số tiền được hoàn và thời điểm hoàn. Nếu bạn đã lĩnh và đang phải trả quá nặng, có thể đề nghị chủ hụi và các thành viên tính lại phần lãi theo đúng giới hạn của pháp luật; đề nghị bằng văn bản và giữ lại bản sao.

Thứ ba, đừng vay chỗ khác để đóng hụi, và đừng tham gia thêm dây mới để lấy tiền bù dây cũ. Đây là vòng xoáy khiến nhiều gia đình mất trắng. Khi số tiền lớn, hoặc dây có nhiều người và có dấu hiệu chủ hụi cho vay lại với lãi cao, bạn nên hỏi luật sư trước khi quyết định rút ra hay tiếp tục, để biết nên đi đường thoả thuận, khởi kiện hay trình báo.

Câu hỏi thường gặp

Hụi có lãi có hợp pháp không?

Pháp luật cho phép họ có lãi, với điều kiện việc tổ chức nhằm tương trợ giữa các thành viên và mức lãi không vượt giới hạn của Bộ luật Dân sự. Tổ chức họ dưới hình thức cho vay nặng lãi bị nghiêm cấm.

Chủ hụi có được thu tiền công không?

Chủ hụi có thể được hưởng một khoản tiền công nếu các thành viên thoả thuận. Khoản này nên ghi rõ trong thoả thuận dây hụi, gồm mức và thời điểm thu, để không bị nhầm với lãi hoặc bị trừ tuỳ tiện.

Lãi 20%/năm tính trên số tiền nào?

Nguyên tắc là tính trên khoản tiền mà người trả lãi thực sự được sử dụng và trong khoảng thời gian sử dụng. Với hụi bỏ thăm, cách quy đổi phụ thuộc cấu trúc từng dây nên khó có công thức chung; khi tranh chấp, nên nhờ người có chuyên môn tính lại.

Đã trả lãi vượt mức thì có đòi lại được không?

Phần lãi vượt mức không có hiệu lực, nên người đã trả có cơ sở yêu cầu hoàn lại hoặc trừ vào nghĩa vụ còn lại. Việc đòi thực tế phụ thuộc chứng cứ về số tiền đã nhận, đã trả, và thoả thuận của dây.

Tham gia dây hụi lãi cao có bị xử lý không?

Người góp tiền bình thường không phải đối tượng của tội cho vay lãi nặng. Rủi ro pháp lý chủ yếu thuộc về người tổ chức, điều hành để thu lợi. Rủi ro lớn nhất với người tham gia là mất tiền khi dây vỡ.

Hụi tính bằng vàng thì lãi tính thế nào?

Hụi góp bằng vàng vẫn phải tuân theo nguyên tắc lãi của Bộ luật Dân sự, nhưng việc quy đổi phức tạp hơn vì giá vàng thay đổi. Khi có tranh chấp, cần thống nhất thời điểm và giá quy đổi; đây là chỗ nên hỏi người có chuyên môn.