Tài sản mua bằng tiền góp chung là tài sản chung theo phần của những người góp, dù trên giấy tờ chỉ một người đứng tên. Người đứng tên tự ý bán là vi phạm quyền của các thành viên còn lại, và họ có quyền yêu cầu người đó bồi thường phần giá trị của mình. Việc có lấy lại được chính tài sản từ người mua hay không còn tuỳ loại tài sản và người mua có ngay tình hay không.
Tình huống này rất hay gặp khi làm ăn chung giữa người quen: chiếc máy gặt đứng tên anh trai, chiếc xe tải đứng tên người góp nhiều nhất, lô hàng nằm trong kho nhà một người. Một ngày người đó bán đi để trả nợ riêng hoặc vì giận nhau. Bài giải thích nguyên tắc, các hướng đòi, và việc nên làm ngay để giữ quyền.
Vì sao người đứng tên không được tự quyết
Bộ luật Dân sự 2015 quy định tài sản các thành viên đóng góp và tài sản tạo ra từ hoạt động hợp tác là tài sản chung theo phần của các thành viên. Đối với tư liệu sản xuất, nhà xưởng, quyền sử dụng đất, việc định đoạt phải có thoả thuận bằng văn bản của tất cả thành viên; với tài sản khác, người đại diện có thể quyết định nếu các bên không thoả thuận khác. Như vậy, đứng tên trên giấy đăng ký không biến tài sản chung thành tài sản riêng.
Ngoài quy định về hợp đồng hợp tác, nguyên tắc chung về sở hữu chung theo phần cũng cho mỗi đồng chủ sở hữu quyền với phần của mình và yêu cầu sự đồng ý của các chủ sở hữu khác khi định đoạt tài sản chung. Người tự ý bán đã định đoạt cả phần không thuộc về mình.
Phần chuyển nhượng xe, nhà đất giữa người với người và các trường hợp hợp đồng vô hiệu nói chung được viết ở chuyên mục khác. Ở đây chỉ bàn góc làm ăn chung: tài sản chung, người góp và người đứng tên.
Lấy lại tài sản hay đòi tiền: tuỳ tài sản và người mua
Câu hỏi đầu tiên của người bị thiệt thường là "có đòi lại được cái máy không". Câu trả lời phụ thuộc vào hai yếu tố, được tóm tắt theo nguyên tắc chung dưới đây.
| Tình huống | Hướng xử lý chính | Ghi chú |
|---|---|---|
| Người mua biết tài sản là của chung mà vẫn mua (không ngay tình) | Có cơ sở yêu cầu tuyên giao dịch không có hiệu lực và đòi lại tài sản | Cần chứng minh người mua biết hoặc phải biết |
| Người mua ngay tình, tài sản là động sản không phải đăng ký (máy móc, hàng hoá) | Pháp luật bảo vệ người mua ngay tình có đền bù; người góp đòi tiền người đã bán | Khó lấy lại chính tài sản |
| Tài sản phải đăng ký (xe, nhà đất), đã sang tên cho người mua ngay tình | Nguyên tắc chung là bảo vệ người mua ngay tình đã đăng ký; người góp đòi bồi thường người bán | Có ngoại lệ tuỳ trường hợp; nên hỏi luật sư |
| Tài sản chưa giao, chưa sang tên | Có thể yêu cầu dừng việc chuyển giao, thông báo ngay cho người mua | Hành động sớm là yếu tố quyết định |
Dù đi theo hướng nào, người tự ý bán vẫn là người phải bồi thường cho các thành viên còn lại phần giá trị tương ứng, cộng thiệt hại phát sinh nếu có, như thu nhập bị mất vì không còn máy để làm.
Việc nên làm ngay khi phát hiện
Thời gian rất quan trọng: tài sản càng đi xa, tiền càng bị tiêu, việc đòi càng khó. Những bước dưới đây nên làm trong vài ngày đầu.
- Gom chứng cứ tài sản là của chung: văn bản hợp tác, chứng từ góp tiền mua tài sản, sổ thu chi, tin nhắn bàn bạc lúc mua, lời xác nhận của người bán ban đầu.
- Liên lạc với người đã bán bằng tin nhắn, yêu cầu cho biết đã bán cho ai, giá bao nhiêu, tiền đang ở đâu. Lời thừa nhận đã bán trong tin nhắn là chứng cứ quan trọng.
- Nếu biết người mua, thông báo cho họ bằng văn bản hoặc tin nhắn rằng tài sản là tài sản chung, người bán không có quyền tự quyết. Thông báo này giúp chứng minh từ thời điểm đó người mua không còn ngay tình nếu tiếp tục giao dịch.
- Với xe, nhà đất chưa hoàn tất sang tên, có thể gửi văn bản đến nơi đang làm thủ tục để báo có tranh chấp; cách làm cụ thể nên hỏi cơ quan đó hoặc luật sư.
- Đề nghị các thành viên và người đã bán ngồi lại, lập biên bản về giá bán, số tiền nhận được và phương án trả phần cho từng người.
- Nếu không thoả thuận được, nhờ hoà giải ở cơ sở, rồi tính đến khởi kiện. Nếu có dấu hiệu gian dối để chiếm đoạt, có thể trình báo cơ quan công an.
Tính số tiền được đòi
Mức tối thiểu người góp có thể đòi là phần giá trị tương ứng với tỷ lệ góp của mình trong tài sản đã bán. Câu hỏi là tính theo giá nào: giá người kia đã bán, hay giá thị trường thực tế. Nếu người bán cố tình bán rẻ cho người quen, giá bán thấp không phản ánh đúng giá trị, và người bị thiệt có cơ sở đề nghị tính theo giá thị trường tại thời điểm bán.
Ví dụ giả định: hai người góp tiền theo tỷ lệ 1:1 mua một máy xúc nhỏ, đứng tên một người. Người đứng tên bán máy được 300 triệu đồng mà không hỏi người kia. Phần tối thiểu người kia đòi được là 150 triệu đồng. Nếu chứng minh được giá thị trường của máy lúc đó khoảng 360 triệu, có thể đề nghị tính phần là 180 triệu. Nếu máy đang cho thuê đều đặn và việc bán làm mất nguồn thu đó, khoản thu nhập bị mất có thể được đề nghị bồi thường thêm, kèm chứng cứ.
Nếu tài sản bán đi là tài sản duy nhất của việc làm ăn chung, việc bán có thể đồng nghĩa với việc hợp tác không còn tiếp tục được. Khi đó các bên nên chốt sổ toàn bộ, tính cả các khoản lời chưa chia, nợ chung, để giải quyết một lần thay vì chỉ tranh cãi về cái máy.
Góc của người đứng tên: khi nào bán không bị coi là tự ý
Để công bằng, cũng cần nhìn từ phía người đứng tên. Không phải lần bán nào không hỏi ý kiến đầy đủ cũng là vi phạm. Nếu văn bản hợp tác giao cho một người làm đại diện, được quyết định mua bán những tài sản thông thường như hàng hoá, nguyên liệu, công cụ nhỏ, thì việc bán trong phạm vi đó là thực hiện đúng quyền được giao. Hàng hoá trong cửa hàng bán cho khách là ví dụ rõ nhất.
Cũng có tình huống tài sản buộc phải bán gấp để tránh thiệt hại lớn hơn, như nông sản sắp hỏng, hàng sắp hết hạn, trong khi không liên lạc được với các thành viên khác. Người đứng tên trong trường hợp đó nên giữ chứng cứ về sự cần thiết, bán với giá hợp lý, giữ nguyên tiền bán cho việc chung và báo lại ngay khi liên lạc được.
Ngược lại, bán tư liệu sản xuất chính như máy móc, xe, nhà xưởng mà không có sự đồng ý của tất cả, hoặc bán bất kỳ tài sản nào rồi giữ tiền cho riêng mình, thì khó có lý do biện minh. Nếu bạn là người đứng tên và muốn bán, cách an toàn là xin ý kiến bằng tin nhắn hay văn bản, có trả lời đồng ý, trước khi đặt cọc với người mua.
Phòng trước: ghi gì, làm gì khi mua tài sản chung
Ghi rõ trong văn bản hợp tác. Liệt kê tài sản chung, ai đứng tên, và câu "việc bán, cầm cố, cho thuê dài hạn tài sản này phải có sự đồng ý bằng văn bản của tất cả thành viên". Câu này không ngăn được người cố tình làm sai, nhưng giúp chứng minh dễ hơn rất nhiều.
Lập giấy xác nhận của người đứng tên. Người đứng tên ký một tờ xác nhận tài sản được mua bằng tiền góp chung của những ai, theo tỷ lệ nào, mình chỉ đứng tên thay. Giữ bản gốc ở người không đứng tên.
Giữ giấy tờ gốc ở người khác. Với xe, có thể thoả thuận người không đứng tên giữ giấy đăng ký bản gốc; với máy móc, giữ hoá đơn mua. Người đứng tên khó bán nhanh khi không có giấy tờ trong tay.
Không cho mượn giấy tờ làm tài sản bảo đảm. Người đứng tên đem giấy đăng ký xe chung đi cầm cố để vay tiền riêng cũng là một dạng định đoạt trái phép, và hậu quả với các thành viên còn lại có khi còn rắc rối hơn việc bán. Thoả thuận nên nhắc cả trường hợp này.
Đối chiếu định kỳ. Kiểm kê tài sản chung theo quý hay theo vụ. Phát hiện sớm việc tài sản biến mất là điều kiện để lấy lại được.
Khi nào nên hỏi luật sư
Tranh chấp tài sản chung có nhiều chỗ cần đánh giá chuyên môn: người mua có ngay tình hay không, giao dịch có thể bị tuyên vô hiệu hay không, nên khởi kiện đòi tài sản hay đòi tiền, có nên yêu cầu áp dụng biện pháp ngăn chuyển dịch tài sản trong lúc giải quyết. Với tài sản giá trị lớn, đặc biệt là xe, nhà xưởng, đất, những quyết định này nên có ý kiến luật sư ngay từ đầu.
Với tài sản giá trị nhỏ, như vài món công cụ hay một lô hàng ít tiền, chi phí và thời gian theo đuổi vụ kiện có thể lớn hơn số tiền đòi được. Khi đó một biên bản thoả thuận trả dần, có người làm chứng, thường là lựa chọn thực tế hơn; điều quan trọng là có con số và chữ ký.
Khi gặp luật sư, bạn nên mang theo bản tóm tắt sự việc và danh sách giấy tờ đang có để được tư vấn nên đi hướng nào trước. Trong lúc chờ, đừng tự ý đến lấy lại tài sản từ người mua, đừng giữ tài sản khác của người đã bán để trừ nợ; những việc đó có thể khiến bạn từ người bị thiệt trở thành người vi phạm.
Câu hỏi thường gặp
Người bán nói đã dùng tiền bán máy để trả nợ chung thì sao?
Nếu đúng là trả nợ của việc làm ăn chung, có chứng từ, khoản đó được trừ khi tính phần của các thành viên. Nhưng việc bán vẫn cần sự đồng ý theo thoả thuận; người bán phải chứng minh tiền thực sự được dùng cho nghĩa vụ chung.
Không có văn bản hợp tác, chỉ có chuyển khoản góp tiền thì có đòi được không?
Có thể, nếu chứng minh được khoản chuyển khoản là tiền góp mua tài sản chung chứ không phải cho vay hay cho tặng. Tin nhắn bàn bạc lúc mua, lời người bán ban đầu, người làm chứng giúp củng cố.
Người mua là người nhà của người bán thì có được coi là ngay tình không?
Người nhà thường dễ biết tài sản là của chung, nên khả năng bị coi là không ngay tình cao hơn. Tuy nhiên, việc đánh giá phụ thuộc chứng cứ cụ thể và thuộc thẩm quyền của toà án khi có tranh chấp.
Một người tự ý cho thuê tài sản chung thì có được không?
Cho thuê ngắn ngày phục vụ việc chung có thể nằm trong quyền của người đại diện nếu thoả thuận cho phép. Cho thuê dài hạn hoặc thu tiền thuê cho riêng mình là vi phạm quyền của các thành viên khác; tiền thuê thu được là của chung.
Có phải đòi trong một thời hạn nhất định không?
Có thời hiệu cho việc khởi kiện, và cách tính phụ thuộc loại yêu cầu. Chi tiết được viết ở chuyên mục về thời hạn, thời hiệu. Điều chắc chắn là càng chậm thì chứng cứ càng khó tìm và tài sản càng khó lấy lại.