Khi một bên hợp đồng gồm nhiều người, điều quan trọng nhất cần ghi rõ là họ chịu trách nhiệm liên đới — bên kia được đòi bất kỳ ai trả toàn bộ — hay chịu theo phần — mỗi người chỉ chịu phần của mình. Theo Bộ luật Dân sự, nghĩa vụ liên đới phát sinh khi các bên thoả thuận hoặc khi luật quy định. Không ghi gì, việc xác định sẽ phải dựa vào bản chất giao dịch và rất dễ thành tranh cãi.
Tình huống này rất phổ biến: nhóm bạn cùng thuê xe đi chơi, anh em cùng thuê chung một máy gặt, mấy hộ cùng đặt mua một lô cây giống, hai vợ chồng cùng bán một chiếc xe. Bài này hướng dẫn ai cần ký, cách ghi trách nhiệm, và điều gì xảy ra khi một người trong nhóm không làm phần của mình.
Liên đới và theo phần: khác nhau ở chỗ bên kia đòi ai
Nghĩa vụ liên đới là nghĩa vụ mà bên có quyền được yêu cầu bất kỳ ai trong số những người có nghĩa vụ thực hiện toàn bộ. Ví dụ giả định: ba người cùng thuê một chiếc ô tô, hợp đồng ghi họ chịu trách nhiệm liên đới. Nếu tiền thuê chưa trả, chủ xe được đòi cả số tiền ở bất kỳ ai trong ba người. Người đã trả thay sau đó có quyền yêu cầu hai người kia hoàn lại phần của họ.
Nghĩa vụ theo phần là khi nghĩa vụ chia được và mỗi người chỉ chịu phần của mình. Cùng ví dụ trên, nếu hợp đồng ghi mỗi người chịu một phần ba tiền thuê, chủ xe chỉ đòi được mỗi người đúng phần đó; người nào không trả thì chủ xe phải đòi riêng người đó.
Với bên cho thuê, bên bán, liên đới an toàn hơn vì có nhiều người đứng sau một khoản nợ. Với từng người trong nhóm, theo phần an toàn hơn vì không phải gánh thay người khác. Không có lựa chọn nào đúng cho mọi trường hợp; điều quan trọng là hai bên biết mình đang chọn gì và ghi ra.
Liên đới không tự nhiên mà có. Theo nguyên tắc của Bộ luật Dân sự, nghĩa vụ liên đới phát sinh khi các bên thoả thuận hoặc khi luật quy định. Vì vậy, nếu bên cho thuê muốn nhóm người thuê chịu liên đới, phải ghi rõ trong hợp đồng.
Một vài tình huống và cách ghi gợi ý
Các ví dụ giả định dưới đây chỉ để minh hoạ cách đặt vấn đề, không phải lời khuyên cho trường hợp cụ thể của bạn:
| Tình huống | Bên muốn gì | Cách ghi hay dùng |
|---|---|---|
| Ba anh em cùng thuê một máy gặt cả vụ | Chủ máy muốn chắc chắn thu đủ tiền | Ba người cùng ký, ghi rõ chịu trách nhiệm liên đới về tiền thuê và hư hỏng |
| Bốn hộ cùng đặt mua một lô cây giống, mỗi hộ lấy số lượng khác nhau | Mỗi hộ chỉ muốn trả phần mình | Ghi số lượng và tiền của từng hộ, mỗi hộ chịu phần của mình |
| Hai vợ chồng cùng bán chiếc xe là tài sản chung | Người mua muốn giao dịch không bị phản đối | Cả hai cùng là bên bán và cùng ký |
| Nhóm bạn cùng thuê nhà nghỉ dịp lễ | Chủ cơ sở muốn có một người đứng ra | Một người ký làm đại diện, các người còn lại ký xác nhận hoặc có văn bản nội bộ |
| Hai người cùng thuê thợ sửa chung bức tường giáp ranh | Mỗi nhà chỉ trả nửa | Ghi rõ tỷ lệ chia; thợ nghiệm thu với cả hai |
Điểm chung: dù chọn cách nào, mỗi người trong nhóm nên có tên trong hợp đồng và có chữ ký. Người không ký thì rất khó buộc họ chịu trách nhiệm theo hợp đồng.
Ai phải ký khi một bên có nhiều người
Mỗi người có tên trong bên đó nên tự ký. Ghi tên người khác vào hợp đồng mà họ không ký thì họ không bị ràng buộc, trừ khi có uỷ quyền. Người cầm bút ký thay phải có giấy uỷ quyền rõ phạm vi.
Đồng sở hữu tài sản phải cùng đồng ý khi định đoạt. Với tài sản chung — của vợ chồng, của anh em cùng thừa kế chưa chia, của nhóm cùng mua — việc bán, cho thuê dài hoặc tặng cho phần lớn cần sự đồng ý của các đồng sở hữu. Thiếu chữ ký của một người có thể khiến giao dịch bị phản đối.
Người đại diện của nhóm cần văn bản của nhóm. Nếu cả nhóm muốn một người đứng ra ký thay, các thành viên khác nên ký vào một văn bản uỷ quyền hoặc ký xác nhận trong chính hợp đồng. Nếu không, người đứng ra ký có thể phải gánh một mình.
Ghi đầy đủ thông tin từng người. Họ tên, ngày sinh, số định danh, nơi cư trú của từng người, không chỉ của người "trưởng nhóm".
Khi một người trong nhóm không làm phần của mình
Đây là lúc lựa chọn liên đới hay theo phần thể hiện rõ nhất. Nếu là liên đới, bên kia có quyền đòi những người còn lại trả toàn bộ, rồi những người này tự đòi lại người không trả. Nếu là theo phần, bên kia chỉ đòi được người không trả về phần của chính họ; những người khác đã xong phần mình.
Với những người cùng nhóm, việc đòi lại nhau là quan hệ nội bộ. Người đã trả thay trong nghĩa vụ liên đới có quyền yêu cầu người kia hoàn lại phần tương ứng. Quyền này dễ thực hiện hơn khi nhóm có một văn bản nội bộ ghi rõ ai chịu bao nhiêu, ai đã trả những gì.
Với tài sản thuê chung bị hư hỏng, câu hỏi lỗi của ai thường phức tạp hơn tiền thuê. Nếu hợp đồng ghi liên đới về hư hỏng, chủ tài sản có thể đòi bất kỳ ai trong nhóm; nhóm tự phân xử nội bộ theo lỗi. Ghi lại ai giữ tài sản vào lúc nào trong nhóm giúp việc phân xử nội bộ đỡ căng.
Một tình huống khó hơn là người trong nhóm muốn rút ra giữa chừng. Nếu hợp đồng không nói, người đó không thể tự rút mà không có sự đồng ý của bên kia, vì bên kia đã ký với cả nhóm. Rút ra đúng cách là lập văn bản sửa đổi có chữ ký của tất cả, ghi rõ người rút ra còn chịu gì và người ở lại chịu thêm gì.
Ghi phần trách nhiệm cho nhóm: trình tự gọn
Khi soạn hợp đồng có một bên là nhóm người, đi theo các bước sau:
- Liệt kê từng người trong nhóm với đủ thông tin nhận dạng.
- Quyết định và ghi rõ: các thành viên chịu trách nhiệm liên đới hay chịu theo phần; nếu theo phần thì phần của mỗi người là bao nhiêu.
- Nếu có một người làm đầu mối liên lạc, nhận và gửi thông báo thay nhóm, ghi rõ và để các thành viên ký đồng ý.
- Ghi tài khoản hoặc cách thanh toán: từng người trả riêng hay một người thu rồi trả chung.
- Ghi điều gì xảy ra khi một thành viên muốn rút ra hoặc không thể tiếp tục.
- Mỗi thành viên ký, ghi rõ họ tên. Ký nháy từng trang nếu hợp đồng nhiều trang.
- Mỗi thành viên nên có bản chụp hoặc bản sao hợp đồng; bản gốc ít nhất một bản cho nhóm và một bản cho bên kia.
Ngoài hợp đồng với bên kia, nhóm nên có một tờ thoả thuận nội bộ ngắn: ai góp bao nhiêu, ai dùng tài sản lúc nào, xử lý thế nào khi có người chậm góp. Tờ này không ràng buộc bên kia nhưng giữ hoà khí trong nhóm.
Bạn là bên cho thuê, bên bán cho một nhóm: những điều nên đòi
Nếu bạn là người cho thuê máy móc, xe, đất trồng trọt hoặc bán hàng cho một nhóm người, góc nhìn ngược lại. Rủi ro của bạn là khi tiền không về đủ, mỗi người trong nhóm lại chỉ vào người khác.
Thứ nhất, đòi mọi người có tên phải ký, không chấp nhận một người ký rồi nói "cả nhà đồng ý rồi". Thứ hai, cân nhắc đề nghị ghi liên đới với các khoản quan trọng nhất như tiền thuê và bồi thường hư hỏng; nhóm có thể không thích, nhưng đây là thoả thuận bình thường, hai bên bàn công khai. Thứ ba, xác định một người làm đầu mối nhận thông báo cho cả nhóm, có chữ ký đồng ý của các thành viên, để khi bạn nhắc, không ai nói mình không được báo.
Với tài sản cho thuê, ghi rõ ai trong nhóm nhận tài sản, ai trả lại, và lập biên bản tình trạng có chữ ký của người nhận. Khi tài sản luân chuyển giữa các thành viên, đó là chuyện nội bộ của nhóm; với bạn, người ký nhận và cả nhóm theo thoả thuận là người chịu trách nhiệm.
Đừng bao giờ thay việc ghi rõ bằng cách giữ giấy tờ tuỳ thân bản gốc của một người trong nhóm làm tin. Việc giữ giấy tờ tuỳ thân của người khác có những hạn chế theo pháp luật và không giúp bạn đòi tiền hơn.
Khi nào nên hỏi luật sư trước khi ký
Phần lớn hợp đồng nhóm nhỏ, giá trị vừa phải, có thể tự soạn theo hướng dẫn trên. Nhưng có những tình huống rủi ro cao hơn hẳn: tài sản có giá trị lớn mà nhóm cùng mua hoặc cùng bán; có người trong nhóm đang có nợ riêng hoặc tranh chấp riêng; có thành viên ở nước ngoài, ký qua uỷ quyền; quan hệ góp vốn làm ăn chung không lập công ty. Với góp vốn làm ăn chung, chuyên mục họ hụi và góp vốn có bài riêng.
Trong những trường hợp đó, chọn sai giữa liên đới và theo phần có thể khiến một người phải gánh toàn bộ khoản nợ mà họ không lường trước. Trước khi ký, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn, mô tả rõ nhóm có ai, mỗi người góp gì, muốn chia trách nhiệm ra sao, để được góp ý cách ghi phù hợp với hoàn cảnh của nhóm.
Ngay cả khi không hỏi ai, hãy dành một buổi để cả nhóm cùng đọc lại hợp đồng và hỏi nhau câu: "nếu một người trong chúng ta không trả được thì sao". Câu trả lời của cả nhóm chính là điều nên được ghi vào hợp đồng.
Câu hỏi thường gặp
Hợp đồng không ghi liên đới thì mặc định mỗi người chịu theo phần đúng không?
Không hẳn. Liên đới phát sinh theo thoả thuận hoặc theo luật, nên không ghi thì thường không có liên đới theo thoả thuận. Nhưng có trường hợp luật quy định liên đới, hoặc nghĩa vụ không chia được. Ghi rõ ngay từ đầu là cách tránh tranh cãi.
Người đã trả thay cả nhóm đòi lại những người khác thế nào?
Người đã thực hiện toàn bộ nghĩa vụ liên đới có quyền yêu cầu những người kia hoàn lại phần tương ứng. Giữ chứng từ đã trả, văn bản nội bộ về phần của từng người, rồi đề nghị hoàn lại; không thoả thuận được thì có thể nhờ hoà giải hoặc khởi kiện.
Chỉ một người trong nhóm ký thì những người khác có phải chịu không?
Nếu những người khác không ký và không uỷ quyền cho người ký, về nguyên tắc họ không bị ràng buộc bởi hợp đồng đó. Bên kia thường chỉ đòi được người đã ký. Vì vậy, muốn cả nhóm chịu trách nhiệm thì mọi người nên cùng ký.
Vợ chồng cùng thuê chung thì có phải liên đới không?
Quan hệ vợ chồng có quy định riêng về trách nhiệm liên đới với nghĩa vụ phát sinh từ giao dịch phục vụ nhu cầu thiết yếu của gia đình. Với các giao dịch khác, nên ghi rõ trong hợp đồng để khỏi phải tranh luận về sau.
Một người trong nhóm thuê chung muốn rút ra giữa chừng thì làm sao?
Người đó không thể tự rút mà không có sự đồng ý của bên kia. Cách đúng là lập văn bản sửa đổi có chữ ký của tất cả các bên, ghi rõ người rút ra còn chịu gì và phần của người ở lại thay đổi thế nào.
Nhóm có cần một văn bản nội bộ riêng không?
Nên có. Văn bản nội bộ ghi ai góp bao nhiêu, ai dùng tài sản khi nào, xử lý thế nào khi có người chậm góp. Nó không ràng buộc bên kia, nhưng là căn cứ để các thành viên đòi lại nhau khi có chuyện.