Người đã lĩnh hụi mà bỏ đóng các kỳ sau vẫn đang nợ: họ đã nhận trước tiền góp của các thành viên khác, nên nghĩa vụ góp phần còn lại không mất đi chỉ vì họ ngừng đóng. Người có quyền đòi là chủ hụi, người đã đứng ra thu và giao tiền, và trong nhiều trường hợp cả những hụi viên chưa lĩnh bị thiệt vì phần hụt.
Ai phải bù phần hụt trong lúc chờ đòi được người bỏ đóng là câu hỏi gây cãi nhau nhiều nhất. Câu trả lời trước hết nằm ở thoả thuận của chính dây hụi. Bài này giải thích cách nhìn chuyện "hụi chết" theo pháp luật dân sự, cách tính số tiền người bỏ đóng còn nợ, và các bước đòi theo thứ tự từ nhẹ đến nặng.
"Hụi chết" là gì và vì sao nó làm cả dây chao đảo
Trong cách gọi dân gian, "hụi sống" là phần của người chưa lĩnh, còn "hụi chết" là phần của người đã lĩnh, phải tiếp tục góp cho tới hết dây. Dây hụi chỉ chạy được khi mọi người đã lĩnh tiếp tục đóng đều. Mỗi kỳ, tiền của người lĩnh kỳ đó chính là tiền góp của tất cả những người còn lại, trong đó có cả những người đã lĩnh trước.
Khi một người đã lĩnh bỏ đóng, kỳ nào cũng thiếu đúng một phần. Nếu dây hụi có mười hai phần và một người bỏ đóng từ kỳ thứ năm, thì tám kỳ còn lại, người lĩnh nhận thiếu hoặc chủ hụi phải bù. Hai, ba người bỏ đóng cùng lúc là dây hụi gần như không thể đi tiếp.
Ở hụi có lãi, "hụi chết" còn mang ý nghĩa tiền bạc rõ hơn: người đã lĩnh thường phải góp đủ phần ở các kỳ sau, trong khi người chưa lĩnh được góp ít đi nhờ khoản bỏ thăm. Vì vậy phần hụt do một người bỏ đóng ở hụi có lãi thường lớn hơn so với hụi không lãi, và người lĩnh cuối dây là người chịu thiệt đầu tiên nếu không ai bù.
Chính vì vậy, người đã lĩnh bỏ đóng không chỉ là chuyện riêng giữa họ và chủ hụi. Thiệt hại lan sang người lĩnh sau, và nếu chủ hụi phải bù quá sức thì chủ hụi cũng có thể mất khả năng trả, kéo theo cả dây vỡ.
Ai phải bù phần hụt trong lúc chờ đòi
Trước hết là thoả thuận của dây hụi. Nhiều dây có quy ước rõ ngay từ đầu: chủ hụi chọn người, chủ hụi chịu trách nhiệm bù khi người đã lĩnh không đóng, đổi lại chủ hụi được hưởng một khoản tiền công. Nếu dây của bạn có quy ước như vậy, bằng văn bản hoặc có nhiều người xác nhận, chủ hụi phải bù và sau đó tự đi đòi người bỏ đóng.
Tập quán ở nơi dây hụi hoạt động. Bộ luật Dân sự 2015 coi họ, biêu, phường là giao dịch theo tập quán. Khi các bên không thoả thuận, tập quán phổ biến ở địa phương có thể được xem xét để giải thích quyền và nghĩa vụ, miễn là tập quán đó không trái nguyên tắc của pháp luật.
Hướng dẫn của văn bản chuyên ngành. Nghị định 19/2019/NĐ-CP hướng dẫn về họ, biêu, phường có nêu quyền và nghĩa vụ của chủ họ và thành viên, trong đó có việc xử lý khi thành viên không góp phần họ. Áp dụng vào trường hợp cụ thể của bạn ra sao nên đối chiếu nguyên văn, vì cách dây hụi được tổ chức ảnh hưởng nhiều đến kết quả.
Nghĩa vụ của người bỏ đóng vẫn còn nguyên. Dù ai bù tạm, người đã lĩnh vẫn phải trả. Người bù tạm, chủ hụi hoặc các hụi viên, có quyền yêu cầu người bỏ đóng hoàn trả phần mình đã bù.
Tính số tiền người bỏ đóng còn nợ
Cách tính đơn giản nhất là dựa vào sổ hụi. Ví dụ giả định dưới đây là dây hụi không lãi, mỗi phần góp 2 triệu đồng mỗi tháng, mười phần, một người lĩnh ở kỳ thứ ba rồi bỏ đóng từ kỳ thứ sáu.
| Khoản | Cách tính | Kết quả ví dụ giả định |
|---|---|---|
| Số tiền đã lĩnh | 2 triệu × 9 người còn lại góp | 18 triệu đồng |
| Số kỳ đã góp | Kỳ 1 đến kỳ 5 (trừ kỳ mình lĩnh) | 4 kỳ × 2 triệu = 8 triệu đồng |
| Số kỳ còn phải góp | Kỳ 6 đến kỳ 10 | 5 kỳ × 2 triệu = 10 triệu đồng |
| Khoản còn nợ dây hụi | Đã lĩnh trừ đã góp | 18 − 8 = 10 triệu đồng |
Với hụi có lãi, con số phức tạp hơn vì người lĩnh sớm đã nhận ít hơn tổng góp do bỏ thăm, và mức góp của "hụi chết" có thể khác "hụi sống". Khi đó cần sổ ghi rõ số tiền thực lĩnh ở từng kỳ. Không có con số đó, mọi phép tính chỉ là ước đoán và rất dễ cãi nhau.
Đòi người bỏ đóng theo thứ tự
Đòi nợ hụi giữa người quen dễ đổ vỡ tình cảm, nên đi từng bước, mỗi bước để lại dấu vết bằng chữ.
- Nhắc lần đầu bằng tin nhắn, lời lẽ bình thường: nêu kỳ chưa đóng, số tiền, đề nghị đóng trước một ngày cụ thể.
- Nếu không có phản hồi, chủ hụi hoặc người bị thiệt gửi một giấy đề nghị thanh toán, ghi rõ tổng số tiền còn nợ theo sổ, kèm bảng tính như ở trên.
- Mời người bỏ đóng ngồi lại, có thêm một hai hụi viên làm chứng, lập biên bản xác nhận số tiền còn nợ và lịch trả. Người khó khăn thật thường đồng ý trả dần nếu được nói chuyện tử tế.
- Nếu vẫn không được, đề nghị tổ hoà giải ở cơ sở nơi người bỏ đóng sinh sống hỗ trợ hoà giải. Biên bản hoà giải, dù thành hay không thành, đều có ích cho bước sau.
- Bước cuối là khởi kiện đòi tiền ra toà án có thẩm quyền. Thủ tục khởi kiện thuộc chuyên mục khác; ở đây chỉ nhắc rằng đơn kiện cần kèm sổ hụi, biên nhận, tin nhắn và biên bản đã có.
Trong suốt quá trình, giữ giọng bình thường trong mọi tin nhắn và giấy tờ. Lời lẽ nóng nảy, doạ dẫm trong tin nhắn đòi nợ về sau có thể bị bên kia dùng lại để chứng minh mình bị ép, và làm bạn mất thế dù bạn là người có lý.
Người bỏ đóng có lý do chính đáng thì sao
Có người bỏ đóng vì mất việc, ốm nặng, gia đình gặp tai nạn. Pháp luật không xoá nghĩa vụ trả nợ vì hoàn cảnh khó khăn, nhưng hoàn cảnh là cơ sở để các bên thoả thuận lại: giãn kỳ đóng, giảm số tiền mỗi kỳ, kéo dài thời gian, hoặc nhờ người thân bảo lãnh. Một thoả thuận lại có chữ ký vẫn tốt hơn một bản án mà người phải thi hành không có tài sản.
Ngược lại, có trường hợp người lĩnh hụi sớm vốn đã định không đóng tiếp: lĩnh xong thì chuyển chỗ ở, đổi số điện thoại, nói với chủ hụi rằng tiền đó là "chủ hụi cho vay". Khi có dấu hiệu như vậy, việc lập biên bản, giữ chứng cứ cần làm ngay, không nên chờ thêm vài kỳ vì nể nang.
Nếu người bỏ đóng đã chết, nghĩa vụ trả phần còn nợ được thực hiện từ di sản người đó để lại, do người thừa kế đứng ra giải quyết trong phạm vi di sản. Chủ hụi nên thông báo khoản nợ cho gia đình sớm, kèm giấy tờ.
Người bỏ đóng cũng có quyền của mình
Bài viết trung lập thì phải nói cả phía người bị đòi. Người đã lĩnh rồi ngừng đóng vẫn có những quyền mà chủ hụi và các hụi viên cần tôn trọng, nếu không chính bên đòi lại trở thành bên vi phạm.
- Quyền được biết chính xác mình còn nợ bao nhiêu: yêu cầu xem sổ hụi, đối chiếu từng kỳ đã góp, số tiền thực lĩnh, các khoản bị trừ. Con số đưa ra mà không chứng minh được thì người bị đòi có quyền không chấp nhận.
- Quyền không trả phần lãi vượt giới hạn của Bộ luật Dân sự nếu dây hụi có lãi và mức lãi quy đổi vượt trần. Phần gốc vẫn phải trả.
- Quyền được đòi theo cách hợp pháp: không bị đến nhà đe doạ, không bị đăng ảnh, đăng thông tin cá nhân lên mạng để bêu riếu, không bị giữ xe, giữ đồ để trừ nợ khi chưa có thoả thuận. Người đòi làm những việc đó có thể phải chịu trách nhiệm pháp lý.
- Quyền đề nghị trả dần khi gặp khó khăn thật. Bên đòi không bắt buộc phải đồng ý, nhưng một phương án trả dần có chữ ký thường thực tế hơn việc kéo nhau ra toà.
- Quyền yêu cầu trừ những khoản đã trả mà sổ ghi thiếu, nếu có biên nhận, chuyển khoản hoặc người làm chứng.
Biết rõ quyền của cả hai phía giúp cuộc nói chuyện đòi nợ đi vào con số thay vì vào cảm xúc, và đó thường là cách nhanh nhất để lấy lại tiền.
Phòng hụi chết ngay từ khi lập dây
Phần lớn tranh chấp loại này có thể giảm bớt nếu dây hụi có vài điều khoản rõ ràng từ đầu. Thứ nhất, ghi rõ ai chịu bù khi người đã lĩnh bỏ đóng và quyền đòi lại của người bù. Thứ hai, người lĩnh sớm ký một tờ xác nhận số tiền đã nhận và số kỳ còn phải góp, như một giấy nhận nợ có điều kiện. Thứ ba, nếu số tiền lớn, có thể yêu cầu người lĩnh sớm có người thân cùng ký bảo lãnh.
Những điều khoản đó không làm dây hụi kém "tình nghĩa" đi. Chúng chỉ giúp mọi người biết trước luật chơi khi có người không đóng, để không ai phải tự đoán. Bạn cũng nên nhớ rằng tham gia hụi là một hình thức tương trợ có rủi ro, không phải kênh giữ tiền an toàn; khoản tiền bạn không thể để mất thì không nên đặt vào một dây hụi.
Nếu đã tham gia rồi mới thấy dây không có thoả thuận gì, bạn vẫn có thể đề nghị các thành viên ký bổ sung một trang ghi những điểm trên. Người từ chối ký điều khoản bù hụt chính là người bạn nên chú ý nhất.
Câu hỏi thường gặp
Chủ hụi có được tự ý trừ tiền của người bỏ đóng vào phần của họ trong dây khác không?
Chỉ khi người đó đồng ý. Nếu một người tham gia nhiều dây cùng chủ hụi, việc bù trừ giữa các dây phải có thoả thuận, tốt nhất bằng văn bản. Tự ý giữ tiền dây này để trừ nợ dây khác dễ dẫn đến tranh chấp ngược lại.
Người chưa lĩnh có được kiện trực tiếp người bỏ đóng không?
Người chưa lĩnh thường đòi chủ hụi trước, vì chủ hụi là người có nghĩa vụ giao tiền. Việc khởi kiện trực tiếp người bỏ đóng phụ thuộc thoả thuận và cách dây tổ chức. Đây là câu hỏi nên đưa cho luật sư khi số tiền lớn.
Người bỏ đóng nói tiền lĩnh hụi là chủ hụi cho vay thì sao?
Khi đó sổ hụi, danh sách thành viên và lời xác nhận của các hụi viên khác là bằng chứng quan trọng để chứng minh khoản tiền là phần lĩnh hụi. Dù là vay hay lĩnh hụi, người đó vẫn phải trả; khác nhau chủ yếu ở cách tính và người có quyền đòi.
Có thể tính lãi chậm trả với người bỏ đóng không?
Bộ luật Dân sự cho phép yêu cầu lãi đối với khoản tiền chậm trả. Mức lãi phải theo thoả thuận nếu có và không vượt giới hạn luật cho phép; nếu không thoả thuận thì áp dụng mức luật quy định. Đòi lãi chỉ nên đặt ra khi đã có con số nợ rõ ràng.
Người bỏ đóng chuyển đi tỉnh khác thì đòi ở đâu?
Hoà giải và khởi kiện thường gắn với nơi người bị đòi cư trú. Trước khi tính thủ tục, bạn vẫn có thể liên lạc, gửi giấy đề nghị thanh toán và lập biên bản qua người nhà. Biết được nơi ở mới là điều kiện để mọi bước sau làm được.