Khi cả hai bên cùng có lỗi khiến giao dịch đã đặt cọc không thành, cách xử lý thường được áp dụng là không phạt cọc, khoản cọc được trả lại cho bên đặt cọc, và nếu có thiệt hại thì mỗi bên chịu tương ứng với phần lỗi của mình. Quy tắc mất cọc, phạt cọc trong Bộ luật Dân sự 2015 được xây dựng cho tình huống một bên từ chối thực hiện; nó không vừa với tình huống cả hai cùng góp phần làm hỏng việc.
Tình huống này hay gặp hơn người ta nghĩ: người mua đến trễ hẹn một ngày, người bán cũng chưa sửa xong món đồ như đã hứa; thoả thuận ghi mập mờ khiến mỗi bên hiểu một kiểu; cả hai cùng không chuẩn bị giấy tờ cần thiết. Bài phân tích cách nhận ra lỗi của mỗi bên, các nguyên tắc liên quan trong luật, và cách thương lượng khi ai cũng có phần sai.
Vì sao quy tắc mất cọc, phạt cọc không áp vừa
Quy định về đặt cọc trong Bộ luật Dân sự 2015 nêu hai nhánh: bên đặt cọc từ chối thì mất cọc, bên nhận cọc từ chối thì trả lại và phạt cọc. Cả hai nhánh đều giả định có một bên rõ ràng là bên không thực hiện. Khi lỗi nằm ở cả hai, áp nguyên một nhánh sẽ khiến một bên gánh toàn bộ hậu quả của việc mà bên kia cũng góp phần.
Trước đây, Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao từng có văn bản hướng dẫn theo tinh thần: khi cả hai bên cùng có lỗi, hoặc có sự kiện bất khả kháng, trở ngại khách quan, thì không phạt cọc. Hướng dẫn đó ban hành dưới các bộ luật dân sự trước, nhưng tinh thần của nó vẫn hay được viện dẫn khi xem xét tranh chấp đặt cọc. Vì là văn bản cũ, khi áp dụng vào vụ việc cụ thể nên đối chiếu thực tiễn hiện hành.
Bộ luật Dân sự 2015 cũng có những nguyên tắc chung cùng hướng: bên có nghĩa vụ không phải chịu trách nhiệm nếu chứng minh nghĩa vụ không thực hiện được hoàn toàn do lỗi của bên có quyền; và khi thiệt hại xảy ra một phần do lỗi của bên bị vi phạm, bên vi phạm chỉ phải bồi thường tương ứng với mức độ lỗi của mình.
Những kiểu "cùng có lỗi" hay gặp
Ví dụ giả định trong giao dịch giữa cá nhân. Cột cuối là hướng xử lý thường được cân nhắc, không phải kết luận cho mọi vụ việc.
| Tình huống | Lỗi bên đặt cọc | Lỗi bên nhận cọc | Hướng xử lý hay cân nhắc |
|---|---|---|---|
| Hẹn giao chiếc máy đã sửa vào thứ Bảy | Đến trễ hai ngày, không báo | Đến thứ Bảy máy vẫn chưa sửa xong | Hoàn cọc, không phạt; hoặc hai bên chốt lại ngày mới |
| Đặt mua một lô cây giống | Không chuẩn bị xe chở như đã hứa | Lô cây không đủ số lượng đã cọc | Hoàn cọc hoặc giao phần có sẵn, trừ tiền tương ứng |
| Giữ ngày với thợ chụp ảnh | Đổi địa điểm sát ngày, không báo rõ | Thợ không xác nhận lại lịch, đến sai chỗ | Hoàn một phần cọc, chia chi phí phát sinh |
| Thoả thuận ghi mập mờ | Hiểu "giao tận nơi" là giao đến nhà | Hiểu là giao đến đầu đường | Xem lại trao đổi trước đó để tìm ý chí chung; không ai bị coi là bội ước |
| Giấy tờ kèm theo món đồ | Không mang tiền mặt như đã hẹn | Không mang giấy tờ chứng minh nguồn gốc | Hoàn cọc, hoặc hẹn lại khi cả hai chuẩn bị đủ |
Điểm đáng chú ý là ở dòng "thoả thuận mập mờ": không bên nào thật sự vi phạm, chỉ là hai bên chưa từng thống nhất. Đây không phải "cùng có lỗi" theo nghĩa vi phạm, mà là thoả thuận chưa đủ rõ, và cách xử lý gần với việc giao dịch không thành do hiểu lầm.
Xác định phần lỗi của mỗi bên
Khi tranh chấp, mỗi bên thường chỉ kể phần lỗi của bên kia. Đi theo trình tự này giúp nhìn câu chuyện công bằng hơn, dù bạn đang ở phía nào.
- Viết lại thoả thuận ban đầu: ai phải làm gì, vào lúc nào, theo tin nhắn hoặc giấy cọc.
- Liệt kê từng việc mỗi bên đã làm hoặc không làm so với thoả thuận, kèm thời điểm.
- Xác định việc nào là nguyên nhân trực tiếp khiến giao dịch không thành. Một sai sót nhỏ không làm hỏng việc thì khác một sai sót khiến việc không thể tiếp tục.
- Xem bên nào đã báo trước, bên nào im lặng; việc báo kịp thời thường làm nhẹ phần lỗi.
- Xem có bên nào cố tình tạo cớ để rút lui không, ví dụ biết bên kia trễ hẹn liền bán cho người khác thay vì liên lạc.
- Từ đó đề xuất cách chia: hoàn cọc toàn bộ, hoàn một phần, hay chốt lại giao dịch với ngày mới.
Ví dụ giả định: chị Thu ở Gia Lai cọc 1 triệu mua một chiếc tủ lạnh cũ, hẹn thứ Bảy đến lấy, người bán hứa thay ron cửa trước. Chị đến trễ sang thứ Hai, không báo; người bán cũng chưa thay ron. Không ai đứng ở thế hoàn toàn đúng. Hai bên thống nhất người bán thay ron trong hai ngày, chị lấy tủ đúng hẹn mới, khoản cọc giữ nguyên.
Những lập luận hay gặp và cách nhìn lại
"Bên kia trễ trước nên bên này được bán cho người khác." Trễ hẹn của một bên không tự động cho bên kia quyền huỷ mọi thứ, nhất là khi bên kia cũng chưa sẵn sàng. Huỷ ngay mà không liên lạc, rồi giữ cọc, dễ bị nhìn như tận dụng lỗi nhỏ để rút lui có lợi.
"Lỗi bên kia lớn hơn nên bên này không phải chịu gì." Phân chia hậu quả theo mức độ lỗi là cách tiếp cận của luật về bồi thường, không phải "ai lỗi nhiều hơn thì gánh hết". Trong giao dịch nhỏ, cách tính chính xác hiếm khi cần thiết; điều quan trọng là thừa nhận cả hai đều có phần.
"Giấy cọc ghi rõ mất cọc nếu trễ hẹn." Một điều khoản như vậy được tôn trọng khi việc trễ hẹn là nguyên nhân làm hỏng giao dịch. Nếu bên viện dẫn cũng không thực hiện phần của mình đúng hẹn, việc đòi áp nguyên điều khoản cho bên kia khó thuyết phục.
"Không có gì bằng chữ thì không ai có lỗi." Thoả thuận miệng vẫn có giá trị, và hành vi của hai bên như đến đúng hẹn, chuẩn bị hàng, nhắn báo vẫn có thể được chứng minh qua tin nhắn, người làm chứng. Thiếu giấy tờ làm việc chứng minh khó hơn, không xoá được lỗi.
Thương lượng khi ai cũng có phần sai
Khi cả hai cùng có lỗi, kết quả hợp lý nhất thường không đến từ việc ai thắng lý lẽ, mà từ việc hai bên chọn một trong ba đường: tiếp tục giao dịch với lịch mới, huỷ và hoàn cọc, hoặc huỷ và chia những chi phí thật đã phát sinh. Đặt ba lựa chọn này lên bàn ngay từ đầu giúp câu chuyện chuyển từ trách móc sang giải pháp.
Mở lời bằng việc thừa nhận phần của mình thường làm bên kia dịu xuống: "Hôm đó anh đến trễ mà không báo, anh xin lỗi; còn máy thì bên em chưa sửa xong, mình tính sao cho gọn". Một câu như vậy làm được nhiều việc hơn một tin nhắn liệt kê lỗi của bên kia.
Khi không tự thương lượng được, tổ hoà giải ở khu dân cư hoặc một người cả hai cùng tin là kênh phù hợp với giao dịch nhỏ. Biên bản hoà giải ghi rõ ai trả ai bao nhiêu, vào ngày nào, giúp khép lại câu chuyện mà không ai phải tốn thêm thời gian.
Phòng ngừa: viết rõ việc của từng bên
Phần lớn tình huống cùng có lỗi bắt nguồn từ việc thoả thuận chỉ ghi nghĩa vụ chính, là giao hàng và trả tiền, mà bỏ qua các việc chuẩn bị: ai sửa gì trước khi giao, ai lo phương tiện chở, giao ở đâu, mang theo giấy tờ gì. Khi những việc này chỉ nằm trong đầu mỗi người, hai bên dễ cùng hụt.
Khi chốt cọc, thêm một dòng "việc mỗi bên cần làm trước ngày giao" là đủ. Ví dụ: "bên bán thay ron cửa và vệ sinh tủ trước thứ Bảy; bên mua tự lo xe chở, đến trước 10 giờ, báo trước nếu trễ". Dòng này vừa nhắc việc, vừa là căn cứ rõ khi có chuyện.
Cũng nên ghi cách xử lý khi một bên không kịp: báo trước bao lâu, được dời mấy ngày. Có sẵn đường lùi, hai bên ít khi rơi vào cảnh cả hai cùng trễ mà không ai nói với ai.
Khi không ai có lỗi: hiểu lầm và trở ngại khách quan
Không phải giao dịch đổ vỡ nào cũng có người sai. Có khi hai bên chỉ đơn giản là hiểu khác nhau về giá đã gồm phí chở hay chưa, về "cuối tuần" là thứ Bảy hay Chủ nhật. Có khi một trở ngại khách quan, như đường bị sạt lở, người bán đột ngột phải đi cấp cứu, khiến cả hai không gặp được nhau. Lúc đó câu hỏi "ai có lỗi" không có câu trả lời thoả đáng, và cũng không nên cố tìm.
Với hiểu lầm thật sự, hướng xử lý thông thường là coi như giao dịch chưa thống nhất được, hoàn cọc và mỗi bên tự chịu chi phí nhỏ của mình. Với trở ngại khách quan hay sự kiện bất khả kháng, tinh thần chung đã nêu ở trên cũng là không phạt cọc. Bài riêng về bất khả kháng sau khi đã đặt cọc phân tích kỹ hơn những trường hợp được tính là bất khả kháng.
Điều nên tránh là biến một hiểu lầm thành cuộc tìm lỗi. Một bên khăng khăng "anh hiểu sai" và giữ cọc, bên kia khăng khăng "chị nói không rõ" và đòi phạt, sau ba tuần nhắn tin cả hai đều mệt mà khoản tiền vẫn nằm yên. Nhận ra sớm rằng không ai có lỗi giúp khép lại câu chuyện nhanh nhất.
Câu hỏi thường gặp
Cả hai bên cùng có lỗi thì bên đặt cọc có mất cọc không?
Hướng xử lý thường được áp dụng là không phạt cọc và khoản cọc được trả lại cho bên đặt cọc, vì quy tắc mất cọc dành cho trường hợp một bên từ chối thực hiện. Kết quả cụ thể vẫn phụ thuộc thoả thuận và tình tiết từng vụ.
Người mua đến trễ một tiếng thì người bán có được giữ cọc không?
Trễ một tiếng thường không làm giao dịch trở nên không thể, nhất là khi người mua có báo. Người bán nên liên lạc trước khi quyết định. Nếu thoả thuận ghi rõ giờ là điều kiện quan trọng, cần đọc lại thoả thuận đó.
Thoả thuận mập mờ khiến hai bên hiểu khác nhau thì ai chịu?
Khi điều khoản không rõ, luật hướng tới việc tìm ý chí chung của các bên qua toàn bộ trao đổi, mục đích giao dịch và tập quán. Điều khoản do một bên soạn mà không rõ thường được hiểu theo hướng có lợi cho bên kia.
Có thể chia đôi tiền cọc khi cả hai cùng sai không?
Có thể, nếu hai bên đồng ý. Chia đôi là một cách thương lượng phổ biến khi có chi phí thật đã phát sinh. Không có quy định bắt buộc chia đôi; đó là lựa chọn của các bên.
Một bên đã bỏ chi phí chuẩn bị thì có đòi bên kia bù được không?
Khi cả hai cùng có lỗi, việc bù chi phí thường được tính tương ứng với phần lỗi của mỗi bên. Giữ hoá đơn, tin nhắn chứng minh chi phí thật sẽ giúp thương lượng dễ hơn.