Bộ luật Dân sự 2015 coi cả hai kiểu, gửi giữ có tiền công và gửi giữ không công, là cùng một loại hợp đồng gửi giữ tài sản. Nghĩa vụ cốt lõi của bên giữ không đổi: bảo quản, không dùng, trả lại đúng tài sản. Cái khác nằm ở các quyền đi kèm: bên giữ không công được trả lại đồ sớm khi báo trước hợp lý và đòi được chi phí bảo quản; bên gửi có tiền công lấy lại sớm phải trả đủ tiền công.
Bài này đi qua những điểm khác nhau đó qua tình huống đời thường: gửi đồ ở nhà hàng xóm khi chuyển nhà, gửi máy móc ở nhà người quen khi đi làm xa, gửi hàng ở chỗ có thu phí. Mục đích là để mỗi bên biết mình đang nhận những gì, tránh cảnh "giúp nhau mà thành mất lòng".
Một hợp đồng, hai cách trả công
Hợp đồng gửi giữ tài sản được hiểu là bên giữ nhận tài sản của bên gửi để bảo quản và trả lại chính tài sản đó khi hết thời hạn, còn bên gửi trả tiền công nếu hai bên có thoả thuận. Tức là tiền công không phải điều kiện để có hợp đồng; không lấy tiền thì vẫn là gửi giữ.
Trong đời sống, gửi giữ không công phổ biến hơn rất nhiều: nhờ hàng xóm trông nhà, cất hộ thùng đồ, giữ con chó vài hôm, giữ chiếc xe trong sân khi mình đi xa. Gửi giữ có tiền công thì gặp ở kho thuê, chỗ giữ đồ có thu phí, người nhận giữ hàng cho người bán nhỏ lẻ.
Vì luật không chia thành hai loại hợp đồng riêng, phần lớn nghĩa vụ áp dụng như nhau. Điều này đi ngược trực giác của nhiều người: họ nghĩ đã giúp không thì không phải chịu gì. Thực tế người giữ không công vẫn có nghĩa vụ bảo quản và bồi thường khi làm mất, hỏng mà có lỗi, chỉ là cách nhìn về mức độ cẩn trọng và các quyền đi kèm có khác.
Đối chiếu quyền và nghĩa vụ hai kiểu gửi giữ
Bảng dưới đặt hai trường hợp cạnh nhau theo các quy định về gửi giữ tài sản trong Bộ luật Dân sự 2015. Hai bên luôn có thể thoả thuận khác nếu không trái luật.
| Nội dung | Có tiền công | Không công |
|---|---|---|
| Nghĩa vụ bảo quản, không được dùng | Có | Có |
| Bồi thường khi làm mất, hỏng (trừ bất khả kháng) | Có | Có |
| Bên gửi lấy lại tài sản trước hạn | Được, nhưng phải trả đủ tiền công và chi phí hợp lý | Được bất cứ lúc nào |
| Bên giữ trả lại trước hạn | Chỉ khi bên gửi đồng ý | Có quyền yêu cầu bên gửi nhận lại bất cứ lúc nào, báo trước thời gian hợp lý |
| Chi phí bảo quản | Thường đã tính vào tiền công | Bên giữ có quyền yêu cầu bên gửi trả chi phí hợp lý |
| Bên gửi chậm nhận lại | Trả chi phí bảo quản, tiền công cho thời gian chậm và chịu rủi ro | Trả chi phí bảo quản và chịu rủi ro trong thời gian chậm |
Dòng "bên giữ trả lại trước hạn" là chỗ khác biệt rõ nhất. Người giúp không công không bị trói buộc lâu dài: khi không giữ được nữa, họ có quyền báo trước và yêu cầu bạn đến lấy đồ.
Nghĩa vụ của bên gửi, thứ hay bị quên
Báo tình trạng tài sản và cách bảo quản. Gửi tủ lạnh thì phải nói đã rút điện, xả đá chưa; gửi máy may cũ thì nói máy rỉ dầu; gửi cây cảnh thì nói bao lâu tưới một lần. Luật quy định nếu bên gửi không báo mà tài sản bị hư hỏng do không biết cách bảo quản, bên giữ không phải bồi thường; ngược lại nếu tài sản gây thiệt hại cho bên giữ thì bên gửi phải bồi thường.
Không gửi đồ nguy hiểm mà không nói. Bình gas, xăng dầu, hoá chất, pin đã phồng: gửi những thứ này mà giấu là đặt người giữ vào rủi ro. Nếu gây cháy nổ, bên gửi chịu trách nhiệm.
Trả tiền công đúng hạn nếu có. Với gửi giữ có tiền công, chậm trả kéo dài là căn cứ để bên giữ đòi chấm dứt và yêu cầu thanh toán đủ.
Đến nhận đúng hẹn. Bên gửi chậm nhận phải trả chi phí bảo quản và chịu rủi ro trong thời gian chậm nhận. Gửi đồ khi chuyển nhà rồi "để đó vài tháng" là cách nhanh nhất để mất lòng hàng xóm.
Nghĩa vụ của bên giữ trong đời thường
Bên giữ phải bảo quản tài sản như đã thoả thuận và trả lại đúng tình trạng như khi nhận. Nếu cần thay đổi cách bảo quản để giữ tốt hơn, ví dụ chuyển thùng sách lên gác vì sắp mưa ngập, bên giữ được làm nhưng phải báo cho bên gửi. Nếu thấy tài sản có nguy cơ hư hỏng do chính tính chất của nó, như hàng nông sản bắt đầu mốc, bên giữ phải báo kịp thời để bên gửi xử lý; trong một số trường hợp luật cho phép bên giữ bán tài sản đó để tránh hư hỏng, nhưng phải báo và giao lại tiền sau khi trừ chi phí hợp lý.
Điều bên giữ hay vi phạm nhất là dùng đồ gửi. Ví dụ giả định: chị hàng xóm ở Thái Nguyên gửi chiếc máy giặt trong lúc sửa nhà, gia đình nhận giữ thấy máy để không nên đem ra giặt thử, máy hỏng bo mạch. Dù ý tốt, đây là dùng tài sản gửi mà không được phép, và bên giữ phải chịu trách nhiệm về hư hỏng phát sinh.
Bên giữ cũng không được tự ý giao đồ cho người khác giữ tiếp. Nếu bạn phải đi xa và không thể trông đồ của người ta nữa, hãy báo để họ đến lấy hoặc đồng ý cho bạn chuyển sang chỗ khác. Cuối cùng, chỉ trả đồ cho đúng người gửi hoặc người được họ chỉ định; trả nhầm người là lỗi của bên giữ.
Gửi đồ khi chuyển nhà, sửa nhà: làm cho gọn
Đây là tình huống gửi giữ không công phổ biến nhất. Vài bước sau giúp cả hai bên nhẹ đầu.
- Lập danh sách đồ gửi: tên món, số lượng, tình trạng. Chụp ảnh từng món hoặc từng thùng đã dán kín.
- Nói rõ món nào dễ vỡ, món nào cần khô ráo, món nào không được để dưới nắng; không gửi đồ nguy hiểm.
- Hẹn thời gian lấy lại cụ thể, kèm câu "nếu chậm, sẽ báo trước". Nếu bên giữ cần không gian sớm hơn, họ báo trước để bạn thu xếp.
- Thống nhất ai trả các chi phí phát sinh như bạt che, kệ kê, tiền điện nếu gửi tủ đông.
- Khi lấy lại, kiểm tra theo danh sách và ảnh; có gì hư hỏng thì nói ngay tại chỗ, đừng để vài tuần sau mới nhắc.
- Nếu là gửi có tiền công, lấy biên nhận đã thanh toán.
Với giá trị đồ gửi lớn, như hàng tồn kho của cửa hàng nhỏ hay máy móc làm nghề, nên có giấy ghi nhận ngắn có chữ ký hai bên. Giấy này không làm mất tình cảm; nó giúp người giữ biết chính xác họ đang chịu trách nhiệm với những gì.
Khi đồ gửi bị mất, hỏng: xét lỗi thế nào
Câu hỏi đầu tiên luôn là: nguyên nhân là gì, và bên giữ có làm đúng việc bảo quản đã thoả thuận không. Nếu đồ hỏng do bên giữ dùng, để nơi không phù hợp, quên khoá cửa, bên giữ phải bồi thường. Nếu do chính bên gửi không báo tình trạng, như máy đã hỏng sẵn hay đồ dễ mốc mà không nói, bên giữ có thể không phải chịu. Nếu do sự kiện bất khả kháng như lũ lớn bất thường dù bên giữ đã kê cao, di chuyển như mọi người cẩn thận khác, rủi ro thuộc về chủ đồ.
Trong gửi giữ không công, người đánh giá vụ việc thường cân nhắc thêm hoàn cảnh: bên giữ giúp không công, cất đồ cùng chỗ với đồ của chính họ, chịu cùng rủi ro. Tuy vậy, điều đó không xoá nghĩa vụ; nó chỉ là một yếu tố khi xem xét mức độ lỗi.
Một điểm hay bị bỏ qua là thời điểm phát hiện hư hỏng. Bên gửi kiểm tra ngay lúc nhận lại và nói ngay thì việc xác định nguyên nhân dễ hơn nhiều; để vài tuần mới phát hiện, bên giữ có lý do nghi ngờ hư hỏng xảy ra sau khi đã trả, và lúc đó chứng cứ chủ yếu là ảnh chụp lúc gửi.
Thực tế giữa hàng xóm, người thân, phần lớn vụ việc được giải quyết bằng thương lượng: chia nhau thiệt hại, hoặc bên giữ đền một phần tượng trưng. Nếu giá trị lớn và không thoả thuận được, hai bên có thể đề nghị hoà giải ở cơ sở trước khi nghĩ đến việc kiện.
Gửi giữ khác cho mượn và khác thuê chỗ để đồ
Ba quan hệ này hay bị lẫn vì cùng có cảnh đồ của người này nằm ở chỗ của người kia. Phân biệt đúng giúp biết ai chịu trách nhiệm khi có chuyện.
Gửi giữ: bên giữ nhận đồ để trông coi, không được dùng. Trách nhiệm bảo quản thuộc về bên giữ. Cho mượn: bên mượn được dùng đồ trong thời hạn, không trả tiền, và phải giữ gìn, trả lại. Ví dụ, bạn đi làm xa ba tháng, để chiếc xe máy ở nhà anh họ và dặn "cứ đi cho xe khỏi hỏng máy": đó là cho mượn chứ không còn là gửi giữ, và quy tắc áp dụng khác hẳn, ví dụ anh họ được dùng xe đúng công dụng và không phải chịu hao mòn tự nhiên.
Thuê chỗ để đồ: bạn thuê một gian nhà kho, một căn phòng trống, rồi tự mang đồ vào, tự khoá. Bên cho thuê giao chỗ, không nhận trông đồ. Khi mất đồ, câu hỏi chuyển sang việc bên cho thuê có bảo đảm chỗ thuê đúng như thoả thuận không, như cửa có khoá, mái có dột không, chứ không phải họ có trông đồ cẩn thận không. Kho dịch vụ của doanh nghiệp thường có hợp đồng riêng, xác định rõ là thuê chỗ hay gửi giữ, và bạn nên đọc kỹ điểm này trước khi ký.
Một câu đơn giản để tự kiểm tra: ai giữ chìa khoá và ai được dùng đồ. Bên kia giữ chìa khoá, không được dùng: gửi giữ. Bên kia được dùng: cho mượn. Bạn giữ chìa khoá: thuê chỗ.
Câu hỏi thường gặp
Giữ đồ giúp không lấy tiền mà làm hỏng có phải đền không?
Có thể phải đền nếu bên giữ có lỗi, ví dụ tự ý dùng hoặc cất ở chỗ không phù hợp. Luật không miễn nghĩa vụ bảo quản chỉ vì không lấy tiền công. Nếu hỏng do bên gửi không báo tình trạng hoặc do bất khả kháng thì bên giữ thường không phải chịu.
Nhận giữ đồ không công rồi không muốn giữ nữa thì làm sao?
Bên giữ không công có quyền yêu cầu bên gửi nhận lại tài sản bất cứ lúc nào, nhưng phải báo trước một thời gian hợp lý. Bạn nhắn tin nêu ngày cụ thể, đủ để người gửi thu xếp, và giữ lại tin nhắn đó.
Gửi đồ quá hạn không đến lấy, bên giữ có được bán hoặc vứt không?
Không tự ý bán hay vứt. Bên gửi chậm nhận phải trả chi phí bảo quản và chịu rủi ro trong thời gian chậm, nhưng tài sản vẫn là của họ. Bên giữ nên nhắc bằng văn bản nhiều lần, có người làm chứng, và nếu cần thì nhờ hoà giải hoặc hỏi hướng xử lý theo pháp luật.
Lấy lại đồ gửi trước hạn ở chỗ có thu tiền thì có mất tiền không?
Theo quy định gửi giữ, bên gửi được lấy lại trước hạn nhưng phải trả đủ tiền công và chi phí hợp lý cho việc giữ, trừ khi hai bên thoả thuận khác. Bạn nên đọc lại thoả thuận lúc gửi để biết cách tính.
Đồ gửi ở nhà người quen bị trộm cùng lúc với đồ của họ, ai chịu?
Nếu bên giữ đã cất đồ cẩn thận như với đồ của chính mình và không có lỗi, rủi ro thường thuộc về chủ đồ. Nếu bên giữ có sơ suất rõ ràng, như để cửa mở, họ có thể phải bồi thường. Hai bên nên trình báo công an và cùng giữ chứng cứ.
Có cần lập giấy khi gửi đồ cho người thân không?
Không bắt buộc. Nhưng danh sách đồ có ảnh chụp và một tin nhắn ghi thời hạn lấy lại giúp cả hai bên rõ ràng. Với đồ giá trị lớn, nên có giấy ghi nhận có chữ ký hai bên.