Giữ hộ tiền, vàng là gửi giữ tài sản: người giữ chỉ cất giữ, không được dùng, và phải trả lại đúng thứ đã nhận. Nếu hai bên thoả thuận người giữ được dùng số tiền đó rồi sau này trả lại một số tiền tương đương, quan hệ đã đổi bản chất, gần với cho vay hơn. Sự khác biệt này nghe như chữ nghĩa, nhưng quyết định ai chịu thiệt khi tiền bị mất trộm, khi người giữ làm ăn thua lỗ hay khi người giữ qua đời.
Bài này viết cho cả hai phía: người nhờ giữ và người được nhờ. Nội dung gồm cách phân biệt giữ hộ với cho vay, cách ghi một tờ giấy nhận giữ cho rõ, những rủi ro hay gặp trong gia đình, và việc cần làm khi có chuyện. Chuyện vay mượn tiền, lãi suất là chủ đề khác và không bàn ở đây.
Giữ hộ và cho vay: khác nhau ở những điểm nào
Hai quan hệ hay bị lẫn trong gia đình vì cùng có cảnh một người đưa tiền, một người cầm. Bảng dưới đặt chúng cạnh nhau theo cách Bộ luật Dân sự 2015 phân loại.
| Điểm so sánh | Giữ hộ (gửi giữ) | Cho vay |
|---|---|---|
| Người cầm tiền có được dùng không | Không, chỉ cất giữ | Có, toàn quyền dùng |
| Ai là chủ số tiền trong thời gian đó | Vẫn là người gửi | Bên vay trở thành chủ sở hữu số tiền vay |
| Trả lại cái gì | Chính tài sản đã nhận (đúng gói vàng, đúng xấp tiền nếu đã niêm phong) | Tài sản cùng loại, đúng số lượng, chất lượng |
| Mất do trộm mà người cầm không có lỗi | Thường người gửi chịu rủi ro | Bên vay vẫn phải trả đủ |
| Lãi | Không có lãi | Có thể có lãi theo thoả thuận, trong giới hạn luật |
| Người cầm làm ăn thua lỗ | Không liên quan, tài sản gửi không phải của họ | Bên cho vay chỉ còn là chủ nợ |
Dòng thứ tư cần đọc kỹ: nếu đúng là giữ hộ và người giữ đã cất cẩn thận mà vẫn bị trộm phá két, người giữ không có lỗi thì người gửi chịu rủi ro theo nguyên tắc chủ sở hữu chịu rủi ro về tài sản của mình. Còn nếu thực chất là cho vay, người cầm tiền phải trả đủ dù tiền mất vì lý do gì.
Khi "giữ hộ" lặng lẽ thành cho vay
Ví dụ giả định: bà ngoại ở Vĩnh Long gửi con trai giữ một khoản tiền tiết kiệm để "phòng khi ốm đau". Con trai mở tiệm, thiếu vốn, mượn tạm khoản đó, nghĩ rằng vài tháng sẽ trả. Từ lúc đó, số tiền không còn nằm yên trong tủ; nó đã trở thành vốn kinh doanh. Nếu tiệm lỗ, bà mất tiền; nếu con trai qua đời, khoản này phải được xác định là nợ của anh ấy, đòi từ di sản.
Pháp luật nhìn vào thực chất thoả thuận chứ không nhìn vào chữ "giữ hộ". Người giữ tự ý dùng tài sản gửi là vi phạm nghĩa vụ không được sử dụng tài sản gửi giữ; nếu được người gửi đồng ý cho dùng, quan hệ chuyển sang vay. Vì vậy, khi người giữ muốn dùng, cách đúng là nói thẳng và ghi lại: từ ngày nào, khoản nào chuyển thành vay, trả lúc nào.
Trường hợp nghiêm trọng hơn là người được nhờ giữ cố ý chiếm số tiền, chối không nhận, hoặc bỏ trốn. Lúc này có thể có dấu hiệu của tội phạm xâm phạm sở hữu theo Bộ luật Hình sự, và người gửi nên trình báo cơ quan công an. Ranh giới giữa tranh chấp dân sự và tội phạm cần được đánh giá theo từng vụ cụ thể.
Giấy nhận giữ hộ nên ghi những gì
Giữa người thân, ít ai muốn lập giấy. Nhưng một tờ giấy ngắn vừa bảo vệ người gửi, vừa bảo vệ chính người giữ khỏi nghi ngờ sau này. Những ý nên có:
- Họ tên, năm sinh, số giấy tờ tuỳ thân, nơi ở của hai bên.
- Câu ghi rõ bản chất: "nhận giữ hộ, không được sử dụng". Nếu được phép dùng thì đó là vay, nên lập giấy khác.
- Mô tả tài sản: tiền mặt bao nhiêu, loại tiền; vàng thì loại vàng, số lượng, trọng lượng, kèm hoá đơn mua nếu có; trang sức thì mô tả hình dạng, chụp ảnh.
- Cách cất giữ: gói niêm phong có chữ ký hai bên trên mép niêm phong, cất ở đâu, có được gửi tiếp vào ngân hàng hay két thuê không.
- Thời hạn giữ, hoặc ghi "trả khi người gửi yêu cầu", và thời gian báo trước nếu người giữ muốn trả lại sớm.
- Ai được nhận lại: chỉ người gửi, hay cả người được người gửi chỉ định bằng văn bản.
- Ngày lập, chữ ký hai bên, và một người làm chứng không phải người nhà của bên nào nếu được.
Nếu giá trị lớn, nên quay video lúc kiểm đếm và niêm phong. Đoạn video ngắn này thường thuyết phục hơn mọi lời kể về sau.
Những rủi ro hay gặp trong gia đình
Người giữ qua đời đột ngột. Gia đình người giữ không biết trong két có tài sản của người khác, coi đó là di sản và chia nhau. Tài sản gửi giữ không phải di sản của người giữ, nhưng người gửi phải chứng minh. Đây là lúc tờ giấy nhận giữ và gói niêm phong có tác dụng.
Người gửi qua đời. Tài sản gửi giữ là di sản của người gửi, chia theo di chúc hoặc theo pháp luật. Người giữ không được tự quyết giao cho một người con nào đó. Việc chia di sản thuộc chuyên đề thừa kế, ở đây chỉ nhắc rằng người giữ nên chờ những người thừa kế thống nhất hoặc có văn bản phân chia.
Vợ chồng người giữ không biết. Một người nhận giữ hộ, người kia tưởng là tiền chung của gia đình và dùng vào việc nhà. Người nhận giữ nên nói rõ với vợ hoặc chồng mình, cất riêng và không trộn lẫn với tiền của gia đình.
Tiền gửi giữ nằm trong nhà quá lâu. Tiền mặt, vàng để ở nhà nhiều năm có rủi ro trộm cắp, cháy, thất lạc. Người gửi có thể cân nhắc các cách cất giữ an toàn hơn; bài này không tư vấn hình thức đầu tư hay tiết kiệm cụ thể.
Khi muốn lấy lại tài sản gửi giữ
Phần lớn trường hợp chỉ cần một cuộc gọi. Khi có trục trặc, đi theo các bước sau.
- Báo cho người giữ bằng tin nhắn, ghi rõ tài sản và thời điểm muốn nhận lại. Theo quy định gửi giữ, người gửi có quyền lấy lại tài sản bất cứ lúc nào; nếu gửi có kỳ hạn mà có tiền công thì vẫn lấy lại trước được nhưng phải trả đủ tiền công đã thoả thuận.
- Hẹn ngày nhận, có người làm chứng, mở niêm phong trước mặt hai bên, kiểm đếm, ký nhận đã trả.
- Nếu người giữ khất lần, chối không nhận hoặc nói đã mất, yêu cầu họ giải thích bằng văn bản và giữ lại mọi tin nhắn.
- Nhờ người thân, người làm chứng hoặc hoà giải viên ở cơ sở nói chuyện.
- Có dấu hiệu chiếm đoạt thì trình báo công an; nếu là tranh chấp dân sự thì khởi kiện đòi lại tài sản hoặc bồi thường.
Với giá trị lớn hoặc vụ việc đã có dấu hiệu chiếm đoạt, bạn nên tham khảo ý kiến luật sư trước khi đối chất, để không nói hay làm điều gì bất lợi cho chính mình.
Lời khuyên cho người được nhờ giữ
Được nhờ giữ tài sản là được tin tưởng, nhưng cũng là nhận trách nhiệm. Nếu bạn không có chỗ cất an toàn, không muốn phiền, hoặc biết mình dễ bị cám dỗ khi kẹt tiền, từ chối ngay từ đầu là cách tử tế nhất.
Nếu nhận, đừng ngại đề nghị lập giấy. Bạn có thể giải thích rằng giấy tờ là để bảo vệ chính người gửi nếu mình có chuyện gì bất ngờ. Đừng mở gói niêm phong, đừng đổi vàng nhẫn sang vàng miếng "cho dễ cất", đừng gửi tiếp cho người khác giữ mà chưa hỏi người gửi. Mỗi thay đổi nhỏ như vậy đều có thể bị hiểu là bạn đã xử lý tài sản của người khác.
Khi trả lại, lập biên nhận có chữ ký người nhận. Biên nhận này khép lại trách nhiệm của bạn; thiếu nó thì nhiều năm sau vẫn có thể có người hỏi lại.
Nếu người gửi là cha mẹ già, bạn còn nên nói cho anh chị em trong nhà biết mình đang giữ hộ những gì. Minh bạch ngay từ đầu tránh được những nghi ngờ rất khó gỡ khi cha mẹ không còn để xác nhận.
Giữ hộ vàng: mấy chi tiết riêng cần để ý
Vàng khác tiền mặt ở chỗ mỗi món có đặc điểm riêng: vàng miếng, vàng nhẫn tròn trơn, trang sức với tuổi vàng khác nhau, của tiệm khác nhau. Khi giữ hộ, bên giữ phải trả lại chính những món đã nhận, không phải "số chỉ tương đương". Vì vậy giấy nhận giữ cần mô tả càng cụ thể càng tốt: loại vàng, số lượng từng loại, trọng lượng ghi trên hoá đơn hoặc trên bao bì, kèm ảnh chụp. Trang sức nên chụp cận từng món trên nền trơn.
Giá vàng lên xuống trong thời gian giữ không làm thay đổi gì giữa hai bên. Người gửi vẫn là chủ, được hưởng phần tăng và chịu phần giảm. Người giữ không có quyền bán "giúp" khi thấy giá cao, trừ khi được người gửi đồng ý bằng chữ, và khi đó tiền bán là tiền của người gửi, phải giao lại đủ.
Một tình huống hay gặp: người giữ thấy trang sức cũ, muốn đổi sang vàng miếng cho dễ cất hoặc "khỏi mất giá". Dù ý tốt, đó là định đoạt tài sản của người khác. Khi trả lại, người gửi có quyền đòi đúng món cũ; nếu không còn, người giữ phải bồi thường theo giá trị món đó, và tranh cãi về cách định giá rất dễ nảy sinh.
Cuối cùng, nếu gói vàng được niêm phong khi gửi, lúc trả nên mở niêm phong trước mặt hai bên và người làm chứng. Niêm phong còn nguyên là bằng chứng mạnh nhất cho thấy bên giữ đã làm đúng việc của mình.
Câu hỏi thường gặp
Người giữ hộ bị trộm mất tiền, có phải đền không?
Tuỳ người giữ có lỗi hay không. Nếu đã cất giữ cẩn thận như thoả thuận mà vẫn bị trộm, thường người gửi chịu rủi ro. Nếu người giữ cẩu thả, như để tiền ở chỗ dễ lấy, không khoá cửa, họ phải bồi thường. Nếu thực chất là cho vay thì người cầm tiền phải trả đủ.
Gửi tiền nhờ giữ mà không có giấy tờ thì chứng minh bằng gì?
Bằng tin nhắn nhắc đến việc gửi, lịch sử chuyển khoản, lời người làm chứng, video, hoặc chính lời thừa nhận của người giữ. Càng nhiều nguồn khớp nhau càng thuyết phục. Đây là lý do nên lập giấy ngay lúc gửi.
Người giữ đem vàng gửi đi cầm đồ có phạm luật không?
Người giữ không có quyền định đoạt tài sản gửi. Đem đi cầm là vi phạm nghĩa vụ của bên giữ, phải chịu trách nhiệm bồi thường, và có thể có dấu hiệu hình sự tuỳ tình tiết. Người gửi nên yêu cầu chuộc lại ngay và trình báo nếu người giữ không hợp tác.
Giữ hộ tiền cho người khác có phải khai báo gì không?
Giữa cá nhân với nhau, việc giữ hộ tài sản không có thủ tục đăng ký riêng. Tuy nhiên bạn không nên nhận giữ tiền khi không rõ nguồn gốc hoặc có dấu hiệu bất minh, vì có thể bị liên đới về sau.
Muốn trả lại tài sản trước hạn khi giữ không lấy tiền công thì sao?
Khi giữ không có tiền công, bên giữ có quyền yêu cầu bên gửi nhận lại tài sản bất cứ lúc nào, nhưng phải báo trước một thời gian hợp lý. Bạn nhắn tin báo rõ ngày, hẹn giao nhận có người làm chứng và lập biên nhận.