Tiền cọc nên được đưa cho chính người có quyền bán, cho thuê hoặc cung cấp dịch vụ, tức là chủ tài sản hoặc người được chủ tài sản cho phép nhận thay; đưa cho người khác mà không có xác nhận của chủ thì khi có chuyện, chủ tài sản có thể không bị ràng buộc bởi khoản cọc đó. Khi ấy, bạn vẫn đòi được tiền từ người đã nhận, nhưng có thể mất quyền đòi giao món đồ hay đòi phạt cọc từ chủ.
Trong giao dịch đời thường, người cầm tiền cọc thường là người đang đứng trước mặt: vợ của người bán, con trai chủ nhà, người bạn đăng bán giúp, cô em trông cửa hàng. Phần lớn không có vấn đề gì. Bài này dành cho phần còn lại: cách nhận biết ai có quyền nhận cọc, các tình huống vợ chồng, đồng sở hữu, người nhận hộ, và những bước đơn giản để không đưa nhầm.
Ai có quyền nhận cọc
Đặt cọc bảo đảm cho việc giao kết hoặc thực hiện một hợp đồng. Người nhận cọc vì vậy nên là người sẽ ký hoặc thực hiện hợp đồng đó: người bán món đồ, người cho thuê, người làm dịch vụ. Với tài sản, người đó thường là chủ sở hữu hoặc người được chủ sở hữu cho phép định đoạt.
Bộ luật Dân sự 2015 cho phép một người xác lập giao dịch thông qua người đại diện, theo pháp luật hoặc theo uỷ quyền. Cha mẹ là người đại diện theo pháp luật cho con chưa thành niên; một người lớn có thể uỷ quyền cho người khác bán hộ, nhận tiền hộ. Uỷ quyền không nhất thiết phải là văn bản công chứng trong mọi trường hợp; với món đồ nhỏ, một lời nhờ rõ ràng giữa hai người đã đủ tạo quan hệ uỷ quyền, chỉ có điều khó chứng minh.
Khi một người không có quyền đại diện mà vẫn nhận cọc nhân danh chủ, nguyên tắc chung là giao dịch đó không làm phát sinh nghĩa vụ cho chủ, trừ khi chủ công nhận, hoặc biết mà không phản đối trong thời hạn hợp lý, hoặc có lỗi khiến bạn không thể biết người kia không có quyền. Những ngoại lệ này là lý do vì sao một tin nhắn xác nhận của chủ tài sản lại quan trọng đến vậy.
Những người hay nhận cọc thay và độ rủi ro
Bảng xếp theo các tình huống gặp nhiều trong giao dịch giữa cá nhân. "Rủi ro" ở đây là rủi ro bạn không ràng buộc được chủ tài sản, không phải rủi ro bị lừa.
| Người nhận | Khi nào thường ổn | Khi nào nên cẩn thận | Cách giảm rủi ro |
|---|---|---|---|
| Vợ hoặc chồng của chủ đồ | Đồ dùng chung trong nhà, giá trị nhỏ, hai vợ chồng cùng biết việc bán | Tài sản có giá trị lớn, một người bán mà người kia không biết | Tin nhắn xác nhận của người còn lại |
| Con cái đã trưởng thành | Bố mẹ nhờ bán, có mặt hoặc nhắn xác nhận | Bố mẹ ở xa, con tự đăng bán | Gọi trực tiếp cho bố mẹ trước khi đưa tiền |
| Người bán hộ, người đăng tin hộ | Có tin nhắn của chủ nhờ bán và cho số tài khoản | Tài khoản nhận tiền đứng tên người bán hộ, chủ không xuất hiện | Xin liên lạc với chủ, chuyển vào tài khoản chủ |
| Nhân viên trông cửa hàng nhỏ | Nhận cọc theo quy trình của cửa hàng, có phiếu | Nhận vào tài khoản cá nhân, không có phiếu | Đề nghị phiếu hoặc tin nhắn từ chủ cửa hàng |
| Một trong các đồng sở hữu | Các đồng sở hữu đã thống nhất bán | Anh em chung tài sản, chưa thống nhất | Hỏi các đồng sở hữu khác, ghi tên họ vào thoả thuận |
Điểm chung của cột cuối: chi phí để giảm rủi ro thường chỉ là một cuộc gọi hoặc một tin nhắn. Bỏ qua bước đó để tiết kiệm năm phút là đánh đổi không đáng với một khoản cọc lớn.
Tài sản chung của vợ chồng và đồng sở hữu
Tài sản chung vợ chồng. Theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014, tài sản có được trong thời kỳ hôn nhân về nguyên tắc là tài sản chung, do vợ chồng cùng thoả thuận khi định đoạt; một số giao dịch quan trọng cần có sự đồng ý của cả hai. Với các giao dịch để đáp ứng nhu cầu thiết yếu của gia đình, một bên thực hiện thì bên kia cũng liên đới chịu trách nhiệm. Nghĩa là: bán cái nồi cơm điện cũ thì một người nhận cọc là đủ; bán chiếc máy cày hay lô hàng lớn thì nên có tiếng nói của cả hai.
Khi người còn lại phản đối. Nếu chỉ một người nhận cọc bán tài sản chung có giá trị lớn và người kia không đồng ý, giao dịch có thể bị tranh chấp, và câu hỏi giao dịch có hiệu lực hay không thuộc một chủ đề khác. Với người đặt cọc, điều thực tế là: bạn vẫn có quyền đòi lại tiền từ người đã nhận, còn chuyện có đòi được món đồ hay không thì không chắc.
Đồng sở hữu ngoài vợ chồng. Anh em cùng thừa hưởng một chiếc máy, nhóm bạn cùng góp mua một chiếc thuyền nhỏ là đồng sở hữu. Định đoạt tài sản chung cần sự thống nhất của các chủ sở hữu theo thoả thuận của họ hoặc theo luật. Nhận cọc từ một người mà các người kia không biết là tình huống dễ đổ vỡ nhất.
Tài sản đứng tên một người nhưng cả nhà dùng. Chiếc xe đứng tên bố nhưng con trai đi hằng ngày vẫn là tài sản của bố. Người con có thể là người bạn gặp, nhưng người cần đồng ý bán là người đứng tên.
Năm bước trước khi đưa cọc cho một người không phải chủ
Áp dụng khi giá trị giao dịch đủ để bạn tiếc nếu mất, ví dụ từ vài triệu trở lên, hoặc khi người nhận là người bạn không quen.
- Hỏi thẳng: "Đồ này của ai? Anh chị bán giúp hay bán của mình?" Câu trả lời ngập ngừng là dấu hiệu đầu tiên.
- Xin liên lạc với chủ: gọi hoặc nhắn cho chủ để xác nhận giá, việc bán và việc người này nhận tiền thay.
- Chuyển tiền vào tài khoản đứng tên chủ. Nếu chủ đề nghị chuyển cho người nhận hộ, đề nghị chủ nhắn điều đó bằng chữ.
- Ghi tên chủ vào tin nhắn hoặc giấy cọc với tư cách bên bán, và ghi người nhận tiền là người nhận thay.
- Giữ lại toàn bộ tin nhắn của cả chủ và người nhận hộ, cùng lịch sử chuyển khoản.
Ví dụ giả định: anh Đức ở Tây Ninh muốn mua lại chiếc máy phun thuốc cũ của nhà hàng xóm. Người tiếp anh là con trai chủ nhà. Anh gọi cho chủ nhà đang đi làm xa, được xác nhận giá và nhờ con nhận cọc. Anh chuyển vào tài khoản người con, rồi nhắn lại cho chủ nhà ảnh giao dịch. Một tuần sau có người trả giá cao hơn, chủ nhà vẫn giữ máy cho anh, vì lời đồng ý của chính chủ đã rõ ràng.
Khi người nhận hộ không chuyển tiền cho chủ
Đây là tình huống khó chịu nhất: bạn đã đưa cọc cho người bán hộ, người đó không đưa lại cho chủ, và chủ nói chưa nhận đồng nào. Lúc này, quan hệ được chia thành hai lớp. Giữa bạn và người nhận tiền, người nhận phải trả lại khoản tiền đã cầm nếu giao dịch không thành; không có lý do gì để họ giữ. Giữa bạn và chủ, mọi thứ phụ thuộc vào việc người nhận hộ có được chủ cho phép nhận hay không.
Nếu chủ đã nhờ người đó bán và nhận tiền, chủ không thể đẩy trách nhiệm sang người nhận hộ để từ chối bạn; chuyện giữa chủ và người nhận hộ là việc nội bộ của họ. Nếu chủ không hề biết, bạn thường chỉ đòi được người đã nhận tiền.
Trường hợp người nhận hộ cố tình giữ tiền, không trả cho ai, cần xem xét có dấu hiệu chiếm đoạt hay không, tuỳ tình tiết. Bước đầu tiên vẫn là gửi yêu cầu bằng văn bản, giữ chứng cứ, và nhờ hoà giải ở khu dân cư; các bước tiếp theo nếu cần được bàn ở những bài chuyên về tranh chấp.
Người nhận cọc là người chưa thành niên
Một cậu học sinh rao bán chiếc xe đạp cũ của mình, hay một cô bé nhận cọc đặt bánh cho mẹ: những tình huống này không hiếm. Người chưa đủ mười tám tuổi có năng lực hành vi dân sự hạn chế theo độ tuổi; nhiều giao dịch của họ cần người đại diện theo pháp luật, thường là cha mẹ, đồng ý. Giao dịch nhỏ phục vụ sinh hoạt hằng ngày phù hợp lứa tuổi thì được tự làm theo quy định của Bộ luật Dân sự.
Với người đặt cọc, cách an toàn là đưa cọc khi có mặt hoặc có xác nhận của cha mẹ, nhất là khi món đồ có giá trị. Nếu sau đó cha mẹ không đồng ý bán, việc đòi lại khoản tiền đã đưa thường không khó, nhưng đòi phạt cọc từ một đứa trẻ là điều cả về lý lẫn về tình đều không nên.
Phần hậu quả pháp lý chi tiết của giao dịch do người chưa thành niên xác lập, như khi nào bị coi là không có hiệu lực, thuộc chủ đề hiệu lực hợp đồng và được bàn ở trang chuyên về chủ đề đó.
Cọc qua người môi giới, người giới thiệu
Ở nông thôn và trong các nhóm mua bán đồ cũ, nhiều giao dịch đi qua một người giới thiệu: người quen biết chỗ có máy gặt cũ, người trong nhóm biết ai đang muốn bán con chó giống, người môi giới hàng nông sản. Người giới thiệu thường đề nghị "cứ đưa cọc cho anh, anh đưa lại cho chủ". Đó là lúc cần dừng lại một chút.
Người giới thiệu có thể làm việc tử tế, nhưng về pháp lý họ không phải bên bán. Nếu chủ tài sản không giao cho họ quyền nhận tiền, khoản cọc bạn đưa chỉ ràng buộc giữa bạn và người giới thiệu. Họ có thể đã thoả thuận với chủ một giá khác, hoặc giữ một phần làm tiền công mà bạn không biết. Khi giao dịch đổ vỡ, chủ tài sản hoàn toàn có lý khi bảo mình chưa từng nhận cọc của ai.
Cách làm an toàn hơn là nhờ người giới thiệu kết nối thẳng với chủ, nói chuyện giá và chuyển cọc trực tiếp cho chủ; tiền công của người giới thiệu, nếu có, thoả thuận riêng và trả riêng. Nếu vẫn phải đưa qua người giới thiệu, đề nghị chủ nhắn xác nhận đã nhận được tiền trong ngày.
Câu hỏi thường gặp
Chuyển cọc vào tài khoản của vợ người bán có ràng buộc được người bán không?
Nếu người bán biết và đồng ý vợ nhận thay, hoặc đây là tài sản chung mà vợ cùng bán, thì khoản cọc ràng buộc cả hai. Để tránh tranh cãi, nên có tin nhắn của người bán cho số tài khoản hoặc xác nhận đã nhận.
Người bán hộ nhận cọc rồi chủ không bán nữa thì đòi ai?
Nếu chủ đã nhờ người đó bán và nhận cọc, bạn đòi chủ trả lại cọc và có thể đòi phạt cọc. Nếu chủ không hề biết, bạn đòi người đã nhận tiền trả lại khoản đã nhận. Tin nhắn của chủ là yếu tố quyết định.
Có cần giấy uỷ quyền công chứng khi nhờ người khác nhận cọc bán đồ cũ không?
Với đồ dùng giá trị nhỏ, không cần. Uỷ quyền có thể được thể hiện bằng lời hoặc tin nhắn. Với tài sản phải đăng ký như xe, nhà, các thủ tục sau đó thường đòi văn bản uỷ quyền theo hình thức luật định.
Một trong hai anh em đồng sở hữu nhận cọc, người kia không đồng ý thì sao?
Người nhận cọc phải trả lại tiền cho bạn nếu không bán được. Việc bạn có đòi được món đồ hay phạt cọc không phụ thuộc vào thoả thuận giữa các đồng sở hữu và hoàn cảnh cụ thể; nên hỏi đủ các đồng sở hữu ngay từ đầu.
Đưa cọc cho nhân viên cửa hàng nhỏ có an toàn không?
Thường an toàn nếu nhân viên nhận theo quy trình của cửa hàng và đưa phiếu hoặc tin nhắn xác nhận. Nên tránh chuyển vào tài khoản cá nhân của nhân viên khi chủ cửa hàng không xác nhận.
Người nhận cọc nói đã chuyển cho chủ nhưng chủ chối thì làm gì?
Đề nghị người nhận cung cấp bằng chứng đã chuyển. Trong lúc chưa rõ, bạn có quyền yêu cầu người trực tiếp nhận tiền của bạn trả lại. Giữ toàn bộ tin nhắn với cả hai người để làm rõ khi hoà giải.