Khi đồ thuê hỏng giữa thời hạn thuê mà không do lỗi người thuê, Bộ luật Dân sự cho người thuê quyền yêu cầu bên cho thuê sửa chữa, giảm giá thuê, đổi tài sản khác, hoặc trong một số trường hợp đơn phương chấm dứt hợp đồng và đòi bồi thường. Đây là nghĩa vụ "bảo đảm giá trị sử dụng" của bên cho thuê: giao đồ rồi không có nghĩa là hết trách nhiệm.
Ngược lại, những hỏng hóc nhỏ, những việc bảo dưỡng thường ngày thuộc phần người thuê. Biết đường ranh giữa hai loại giúp bạn đòi đúng chỗ, không đòi thừa, và không bị đẩy trách nhiệm. Bài đi qua cách phân loại hư hỏng, bốn quyền của người thuê, cách báo hỏng cho có chứng cứ, chuyện tự sửa rồi đòi tiền, và trường hợp đồ thuê hoá ra không thuộc quyền của người cho thuê.
Nghĩa vụ bảo đảm giá trị sử dụng nghĩa là gì
Người thuê trả tiền để dùng được món đồ vào mục đích đã nói với nhau. Vì vậy luật buộc bên cho thuê không chỉ giao tài sản một lần mà còn phải giữ cho nó dùng được trong suốt thời hạn thuê. Một máy bơm thuê cho vụ lúa mà chết sau ba ngày thì mục đích thuê không đạt, dù lúc giao nó vẫn chạy tốt.
Nghĩa vụ này có giới hạn. Nó không bao gồm hư hỏng do chính người thuê gây ra, và cũng không bao gồm các hư hỏng nhỏ mà luật giao cho người thuê tự sửa. Nó cũng không biến bên cho thuê thành người bảo hành vô hạn: nếu hai bên đã thoả thuận khác, ví dụ người thuê nhận máy cũ "như hiện trạng" với giá thấp và tự lo sửa, thoả thuận đó được tôn trọng.
Nói gọn, câu hỏi đầu tiên khi đồ thuê hỏng luôn là: hỏng do đâu và hỏng nặng tới mức nào. Câu trả lời quyết định ai phải bỏ tiền sửa và người thuê có những quyền gì tiếp theo. Vì thế việc ghi tình trạng lúc nhận đồ, như đã nói ở bài về biên bản bàn giao, là bước chuẩn bị cho đúng tình huống này.
Hư hỏng nào người thuê tự lo, hư hỏng nào chủ phải sửa
Sửa chữa nhỏ và bảo dưỡng thường ngày thuộc người thuê. Thay bugi, vá săm, thay dây đai đã mòn theo thời gian dùng, bổ sung dầu nhớt, siết lại ốc lỏng là những việc người dùng nào cũng phải làm. Luật đặt chúng vào phần bảo quản của bên thuê. Đừng gọi chủ về sửa một chiếc săm thủng rồi đòi trừ tiền thuê cả ngày.
Hư hỏng lớn không do lỗi người thuê thuộc bên cho thuê. Động cơ bó máy dù đã chạy đúng cách, hộp số hỏng, mô-tơ cháy do lỗi sẵn, khung nứt do mỏi kim loại là những hư hỏng mà người thuê không gây ra và không tự sửa trong phạm vi bảo dưỡng. Chi phí sửa thuộc chủ.
Hư hỏng do người thuê dùng sai thì người thuê chịu. Chạy máy cày quá tải, đổ sai loại nhiên liệu, để máy dầm mưa, cho người không biết dùng vận hành là các ví dụ. Trường hợp này người thuê vừa phải chịu chi phí sửa, vừa không có quyền đòi giảm tiền thuê.
Ranh giới mờ thì cần người thứ ba. Khi không rõ hỏng do lỗi sẵn hay do dùng sai, hãy nhờ một thợ có nghề mà hai bên cùng tin để xem nguyên nhân trước khi tháo sửa. Kết luận của người thợ, nếu được ghi lại và hai bên ký, giúp tránh tranh cãi về sau.
Bốn quyền của người thuê khi tài sản không dùng được
Khi tài sản thuê bị giảm giá trị sử dụng mà không do lỗi bên thuê, Bộ luật Dân sự cho bên thuê các lựa chọn dưới đây. Chọn cách nào phụ thuộc vào mức hỏng và việc bên thuê còn cần món đồ hay không.
| Quyền | Khi nào hợp lý | Lưu ý |
|---|---|---|
| Yêu cầu sửa chữa | Hỏng sửa được trong thời gian ngắn, bên thuê vẫn cần món đồ | Ghi rõ thời hạn sửa đã yêu cầu; thời gian chờ sửa nên được tính vào việc giảm tiền |
| Yêu cầu giảm giá thuê | Đồ vẫn dùng được nhưng kém đi, hoặc phải ngừng dùng một thời gian | Mức giảm tương ứng với phần giá trị sử dụng bị mất; nên thoả thuận bằng con số cụ thể |
| Yêu cầu đổi tài sản khác | Bên cho thuê có món tương tự và việc sửa mất nhiều thời gian | Món đổi phải dùng được cho cùng mục đích; lập biên bản giao nhận mới |
| Đơn phương chấm dứt và đòi bồi thường | Tài sản có khuyết tật mà bên thuê không biết, hoặc không sửa được khiến mục đích thuê không đạt | Phải báo cho bên kia; tiền thuê trả trước cho phần thời gian chưa dùng được hoàn lại |
Quyền thứ tư là quyền nặng nhất nên có điều kiện. Không phải cứ hỏng là được bỏ hợp đồng; nó dành cho khuyết tật bị giấu, hoặc hỏng tới mức không sửa được và việc thuê mất ý nghĩa. Với những hỏng hóc sửa được, người thuê nên đi theo ba quyền đầu trước.
Báo hỏng thế nào để không mất quyền
Người thuê thường mất quyền không phải vì luật bất lợi mà vì báo hỏng chậm hoặc không để lại dấu vết. Trình tự dưới đây giúp giữ chứng cứ ngay từ đầu.
- Ngừng dùng ngay khi thấy dấu hiệu hỏng nặng, như khói, tiếng kêu lạ, đèn báo đỏ, để không làm hỏng thêm và không bị coi là lỗi của mình.
- Chụp ảnh, quay video tình trạng hỏng tại chỗ, có thời gian và địa điểm.
- Báo cho bên cho thuê bằng tin nhắn hoặc văn bản, mô tả hỏng gì, xảy ra lúc nào, đang dùng vào việc gì; gọi điện thì sau đó nhắn lại tóm tắt cuộc gọi.
- Nêu rõ yêu cầu: sửa trong bao lâu, giảm tiền bao nhiêu, đổi máy, hay chấm dứt.
- Cho bên cho thuê một thời hạn hợp lý để phản hồi và đến xem; không tự tháo máy trước khi họ xem trừ khi có lý do khẩn cấp.
- Ghi lại kết quả: ai đến xem, kết luận gì, đã sửa xong lúc nào, giảm tiền bao nhiêu; hai bên ký hoặc xác nhận qua tin nhắn.
Một tin nhắn báo hỏng gửi đúng lúc có giá trị hơn nhiều cuộc gọi. Nếu sau này phải đưa ra hoà giải hay toà án, nó chứng minh bạn đã báo kịp thời và đã cho bên kia cơ hội sửa.
Tự sửa rồi đòi tiền lại và thiệt hại kéo theo
Có lúc người thuê không chờ được. Máy bơm hỏng giữa đợt hạn, lúa cần nước trong ngày; xe hỏng giữa đường đèo, không thể đợi chủ từ tỉnh khác lên. Tự gọi thợ sửa trong hoàn cảnh này là hợp lý, nhưng để đòi lại chi phí, bạn nên báo trước cho chủ nếu liên lạc được, giữ hoá đơn hoặc giấy biên nhận của thợ, giữ phụ tùng đã thay, và chỉ sửa ở mức cần thiết để tiếp tục dùng.
Ngoài tiền sửa, đồ hỏng có thể kéo theo thiệt hại khác: lúa thiếu nước, tiệc phải thuê loa khác giá cao hơn, thợ phải nghỉ việc chờ máy. Nếu hỏng do bên cho thuê vi phạm nghĩa vụ, như giao máy có lỗi sẵn mà không nói, bên thuê có thể đòi bồi thường những thiệt hại thực tế đó. Muốn đòi, phải chứng minh được thiệt hại có thật và có liên quan trực tiếp tới việc đồ hỏng.
Luật cũng đặt nghĩa vụ ngược lại cho người bị thiệt hại: phải áp dụng biện pháp cần thiết, hợp lý để hạn chế thiệt hại. Người thuê ngồi chờ ba ngày không tìm máy khác trong khi có thể tìm được thì phần thiệt hại tăng thêm do chờ đợi khó được bù. Ví dụ giả định: thuê máy phát cho một tiệc cưới ở Nghệ An, máy hỏng lúc chiều, người thuê lập tức thuê máy khác và báo chủ; khoản chênh lệch tiền thuê máy thay thế có cơ sở để yêu cầu bù.
Đồ thuê hoá ra không phải của người cho thuê
Một rủi ro ít ai nghĩ tới: người cho thuê không có quyền cho thuê món đồ đó. Có thể họ cũng đang đi thuê, đang mượn, hoặc tài sản đang tranh chấp với người khác. Bộ luật Dân sự đặt cho bên cho thuê nghĩa vụ bảo đảm quyền sử dụng tài sản ổn định cho bên thuê; khi có người thứ ba đến đòi và làm bên thuê không dùng được, bên thuê có quyền yêu cầu bên cho thuê giải quyết, đòi giảm tiền thuê hoặc đơn phương chấm dứt và đòi bồi thường.
Trong thực tế, nếu chủ thật của món đồ đến đòi và chứng minh được quyền sở hữu, người thuê nên trả lại cho họ trong trật tự, lập biên bản có người chứng kiến, rồi quay sang đòi người đã cho mình thuê. Cố giữ đồ của người khác chỉ khiến người thuê bị cuốn vào một tranh chấp không phải của mình.
Cách phòng tránh đơn giản là kiểm giấy tờ trước khi thuê món đồ có giấy đăng ký, như xe cộ, máy công trình: tên trên giấy có trùng với người cho thuê không, nếu không trùng thì có văn bản đồng ý hoặc uỷ quyền của chủ xe không. Với đồ không có giấy, ít nhất nên biết người cho thuê là ai và ở đâu.
Góc người cho thuê: giảm tranh chấp từ trước khi giao
Người cho thuê cũng có lợi khi hiểu rõ nghĩa vụ bảo đảm giá trị sử dụng, vì phần lớn tranh chấp về đồ hỏng có thể chặn ngay từ khâu giao. Trước mỗi lượt cho thuê, chạy thử máy đủ lâu để lộ các lỗi hay gặp, thay những bộ phận đã gần hết tuổi thọ, và ghi những điểm yếu đã biết vào biên bản. Một lỗi đã được nói trước không còn là khuyết tật bị giấu.
Hướng dẫn cách dùng cũng là một phần của việc giao đúng. Máy cắt cỏ cần pha xăng nhớt theo tỷ lệ, máy bơm không được chạy khan, loa cần bật âm ly sau cùng: những điều người chủ biết rõ nhưng người thuê lần đầu có thể không biết. Ghi vài dòng hướng dẫn hoặc quay một đoạn video ngắn lúc giao giúp người cho thuê có căn cứ khi máy hỏng vì dùng sai.
Cuối cùng, người cho thuê nên để lại cách liên lạc nhanh và phản hồi sớm khi được báo hỏng. Đến xem và sửa kịp thời thường rẻ hơn nhiều so với để người thuê tự sửa ở nơi xa rồi đòi tiền, hoặc để thiệt hại của người thuê lớn lên rồi bị đòi bồi thường. Với khách quen, một máy dự phòng để đổi khi cần là cách giữ quan hệ tốt hơn mọi điều khoản.
Câu hỏi thường gặp
Xe máy thuê bị thủng săm thì ai trả tiền vá?
Vá săm là sửa chữa nhỏ trong quá trình dùng, theo quy tắc mặc định thuộc phần người thuê. Nhiều nơi cho thuê xe nhận lo việc này để giữ khách; nếu muốn chắc, hãy hỏi trước khi nhận xe. Nếu săm thủng do lốp đã mòn quá mức từ lúc giao thì nên báo chủ để thay.
Đồ thuê hỏng thì người thuê có được tự ý ngừng trả tiền thuê không?
Không nên tự ý ngừng trả toàn bộ. Cách đúng là báo hỏng, yêu cầu sửa hoặc giảm tiền với con số cụ thể, và thoả thuận được thì trừ vào kỳ trả tiếp theo. Tự ngừng trả có thể khiến bạn bị coi là vi phạm nghĩa vụ trả tiền, làm mất thế chủ động khi tranh chấp.
Bên cho thuê không chịu sửa và cũng không trả lời thì làm gì?
Gửi thêm một văn bản nhắc, ghi rõ thời hạn và hậu quả, như sẽ tự sửa và trừ chi phí, hoặc sẽ chấm dứt hợp đồng và trả lại đồ. Giữ lại bản gửi. Hết thời hạn mà bên kia vẫn im lặng, bạn có căn cứ để thực hiện lựa chọn đã báo và đòi bồi thường nếu có thiệt hại.
Người thuê không biết máy có lỗi sẵn thì có được hoàn toàn bộ tiền thuê đã trả không?
Nếu khuyết tật bị giấu và khiến mục đích thuê không đạt, bên thuê có quyền chấm dứt và đòi hoàn tiền cho phần thời gian không dùng được, cùng bồi thường thiệt hại thực tế. Phần thời gian đã dùng được bình thường thì thường vẫn phải trả tương ứng.
Hợp đồng ghi người thuê chịu mọi sửa chữa thì sao?
Hai bên được thoả thuận khác quy tắc mặc định. Nếu đã ký điều khoản này, người thuê khó đòi chủ sửa các hư hỏng thông thường. Tuy vậy, khuyết tật bị giấu cố ý vẫn có thể là căn cứ để tranh chấp. Trước khi ký, nên đề nghị giới hạn ở sửa chữa nhỏ hoặc đặt mức trần chi phí.
Đồ thuê hỏng vì thiên tai như lũ, bão thì ai chịu?
Rủi ro đối với tài sản về nguyên tắc do chủ sở hữu chịu, trừ khi có thoả thuận khác hoặc người thuê có lỗi, như biết có cảnh báo lũ mà không di dời được trong khả năng của mình. Nếu người thuê đang giữ đồ quá hạn trả, rủi ro trong thời gian chậm trả chuyển sang người thuê.