Bộ luật Dân sự 2015 đặt nguyên tắc: chủ sở hữu chịu rủi ro về tài sản của mình, trừ khi có thoả thuận khác hoặc luật quy định khác. Với tài sản cho mượn, nếu đồ bị mất, hỏng vì một sự kiện mà người mượn không có lỗi, như trộm phá khoá chuyên nghiệp hay lũ lớn bất thường, thì thông thường chủ đồ chịu thiệt. Ngoại lệ quan trọng: trong thời gian người mượn chậm trả, rủi ro chuyển sang người mượn.
Thực tế, phần khó nhất không nằm ở quy tắc mà ở chỗ phân định: người mượn có thật sự không có lỗi không? Khoá xe cẩn thận hay để chìa trên ổ? Lũ có thật bất thường hay đã có cảnh báo từ trước mà không chuyển đồ lên cao? Bài này đi qua các tình huống, cách nhìn lỗi, và những việc nên làm để cả hai bên khỏi mất thêm tình cảm sau khi đã mất tài sản.
Rủi ro là gì và vì sao chủ sở hữu chịu
Trong ngôn ngữ pháp lý, rủi ro là thiệt hại xảy đến với tài sản mà không phải do lỗi của ai trong quan hệ đó: trộm từ bên ngoài, thiên tai, hoả hoạn lan từ nhà bên, sự cố khách quan. Khi có lỗi, câu hỏi là bồi thường; khi không có lỗi, câu hỏi là rủi ro thuộc về ai.
Bộ luật Dân sự 2015 chọn cách đơn giản: tài sản của ai thì người đó chịu rủi ro, trừ khi các bên thoả thuận khác hoặc luật có quy định khác. Cho mượn không làm thay đổi quyền sở hữu, nên chủ đồ vẫn là người chịu rủi ro. Cách nhìn này có lý do: người cho mượn không thu tiền, nhưng người mượn cũng không hưởng lợi gì để buộc họ trở thành người bảo hiểm cho đồ của người khác.
Tuy vậy, nguyên tắc này chỉ áp dụng khi người mượn thực sự không có lỗi. Luật đòi bên mượn giữ gìn, bảo quản tài sản như của mình. Nếu thiệt hại có một phần do bên mượn cẩu thả, đó không còn là rủi ro thuần tuý mà là thiệt hại có lỗi, và bên mượn phải bồi thường tương ứng.
Rủi ro hay lỗi: các tình huống điển hình
Bảng dưới đặt những tình huống hay gặp cạnh nhau. Cột cuối là hướng nhìn theo nguyên tắc; vụ việc thật phụ thuộc chứng cứ.
| Tình huống | Có lỗi của người mượn? | Hướng xử lý |
|---|---|---|
| Xe máy khoá cổ, khoá đĩa, để trong nhà có cửa khoá, bị trộm đột nhập | Khó chỉ ra lỗi | Rủi ro thường thuộc chủ xe |
| Xe máy để ngoài đường, cắm chìa trên ổ, bị lấy mất | Có, rõ ràng | Người mượn bồi thường |
| Lũ lớn bất thường, cả xóm không kịp di dời | Khó chỉ ra lỗi | Có thể là bất khả kháng, chủ đồ chịu |
| Đã có cảnh báo lũ từ nhiều ngày, người mượn không chuyển đồ dù có điều kiện | Có thể có | Xem xét mức độ lỗi |
| Cháy lan từ nhà bên sang nhà người mượn | Không do người mượn | Rủi ro với chủ đồ; có thể đòi người gây cháy |
| Đồ bị mất trong lúc người mượn đã quá hạn trả | Không xét lỗi | Người mượn chịu rủi ro trong thời gian chậm trả |
Dòng cuối là điểm hay bị bỏ qua nhất. Khi đã quá hạn trả mà chưa trả, người mượn gánh rủi ro, kể cả rủi ro không do lỗi của họ. Vì vậy người mượn nên trả đúng hạn, và người cho mượn nên ghi lại rõ ràng mốc hạn.
Bất khả kháng hiểu thế nào cho đúng
Định nghĩa trong luật. Sự kiện bất khả kháng là sự kiện xảy ra một cách khách quan, không thể lường trước được và không thể khắc phục được mặc dù đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết và khả năng cho phép. Ba yếu tố này phải có cùng lúc.
Thiên tai không đương nhiên là bất khả kháng. Mùa mưa bão miền Trung có dự báo trước. Nếu người mượn có đủ thời gian và điều kiện chuyển chiếc máy phát lên cao mà không làm, yếu tố "không thể khắc phục" không còn. Ngược lại, một trận lũ quét trong đêm vượt mọi mức từng biết thì gần với bất khả kháng hơn.
Trộm cắp thường không phải bất khả kháng. Trộm là rủi ro có thể lường trước và phòng ngừa ở mức hợp lý. Câu hỏi chủ yếu là người mượn đã phòng ngừa đủ chưa, chứ không phải trộm có phải bất khả kháng hay không.
Ai chứng minh. Bên nào viện dẫn bất khả kháng hay viện dẫn việc mình không có lỗi thì thường cần đưa ra chứng cứ: ảnh hiện trường, xác nhận của chính quyền cơ sở về thiên tai, biên bản trình báo công an về vụ trộm, lời người làm chứng.
Người gây thiệt hại là bên thứ ba
Có những thiệt hại không do người mượn, cũng không do thiên tai, mà do một người thứ ba: hàng xóm đốt rác gây cháy lan, xe tải va vào chiếc xe đang đỗ đúng chỗ, kẻ trộm bị bắt sau đó. Trong những trường hợp này, chủ đồ, với tư cách chủ sở hữu, có quyền đòi người gây thiệt hại bồi thường theo quy định về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng.
Người mượn khi đó nên hỗ trợ chủ đồ: báo ngay sự việc, trình báo công an, giữ chứng cứ, cung cấp thông tin về người gây thiệt hại. Việc người mượn hợp tác tích cực không chỉ là tình nghĩa; nó còn giúp chủ đồ có cơ sở để đòi đúng người phải chịu.
Nếu kẻ trộm bị bắt và tài sản được thu hồi, tài sản được trả về cho chủ sở hữu theo thủ tục tố tụng. Trong thời gian tài sản còn là vật chứng, chủ đồ có thể phải chờ; thời gian chờ đó không làm người mượn phải chịu trách nhiệm thêm, trừ khi họ có lỗi trong vụ việc.
Ngay sau khi đồ cho mượn bị mất, hỏng
Cả người mượn và người cho mượn đều có việc phải làm. Làm đúng và nhanh giúp giữ chứng cứ, cũng giữ được lòng tin giữa hai bên.
- Người mượn báo ngay cho chủ đồ, kể rõ sự việc, thời điểm, nơi xảy ra. Không giấu, không chờ "tìm được rồi mới báo".
- Trình báo cơ quan công an nơi xảy ra vụ việc nếu là trộm cắp; nếu là thiên tai, cháy nổ, đề nghị chính quyền cơ sở xác nhận khi có thể.
- Chụp ảnh hiện trường, giữ lại chìa khoá, khoá phụ, dấu vết phá khoá; xin dữ liệu camera xung quanh nếu có.
- Chủ đồ kiểm tra tài sản có bảo hiểm không, ví dụ bảo hiểm vật chất xe, và thông báo cho bên bảo hiểm trong thời hạn hợp đồng yêu cầu.
- Hai bên cùng ngồi lại khi đã có đủ thông tin, xác định có lỗi hay không, rồi mới bàn đến chuyện bồi thường hoặc chia sẻ thiệt hại.
Với người mượn, cách phản ứng ngay sau sự cố thường quyết định thái độ của chủ đồ nhiều hơn bản thân thiệt hại. Một cuộc gọi sớm và một lời xin lỗi chân thành, kể cả khi mình không có lỗi, làm phần còn lại dễ hơn nhiều.
Thoả thuận trước về rủi ro: có nên không
Vì quy tắc "chủ sở hữu chịu rủi ro" có thể được thay bằng thoả thuận, hai bên hoàn toàn có thể thoả thuận trước: "nếu mất vì bất cứ lý do gì, người mượn chịu một nửa", hoặc "người mượn tự mua bảo hiểm trong thời gian mượn". Với đồ giá trị lớn và cho mượn dài ngày, như máy nông nghiệp cho mượn cả vụ hay xe cho mượn đi xa, một thoả thuận như vậy giúp tránh cảnh chủ đồ mất trắng trong khi người mượn cảm thấy mình không nợ gì.
Nhưng cần cân nhắc: giữa người thân, đặt điều kiện quá chặt có khi làm người mượn ngại và quan hệ trở nên căng. Cách cân bằng thường thấy là chỉ thoả thuận với những rủi ro dễ xảy ra nhất theo hoàn cảnh, như mất trộm khi đi xa, còn lại để theo quy tắc mặc định.
Nếu tài sản đã có bảo hiểm, chủ đồ nên đọc lại điều khoản xem bảo hiểm có còn hiệu lực khi người khác sử dụng không, có điều khoản loại trừ nào liên quan không. Chi tiết này tuỳ từng hợp đồng bảo hiểm, nên hỏi thẳng bên bán bảo hiểm thay vì suy đoán.
Người mượn cho người khác mượn tiếp rồi mất đồ
Ví dụ giả định: chị B mượn chiếc xe máy của chị gái để đi làm. Một hôm, đồng nghiệp hỏi mượn đi công việc gấp, chị B đưa luôn chìa khoá. Xe bị trộm ở bãi đỗ trước cửa một cửa hàng, dù đồng nghiệp đã khoá cổ cẩn thận. Nếu chị B tự đi, đây có thể là rủi ro chủ xe chịu. Nhưng tình huống đã khác.
Theo quy định về hợp đồng mượn tài sản, bên mượn không được cho người khác mượn lại nếu không có sự đồng ý của bên cho mượn. Khi chị B tự ý giao xe cho đồng nghiệp, chị đã vi phạm nghĩa vụ đó, và việc xe nằm ở bãi đỗ nơi bị trộm là hệ quả trực tiếp của vi phạm. Khó coi chị B là người không có lỗi. Phần lớn rủi ro, vì thế, nghiêng về phía người mượn đã tự ý cho mượn tiếp.
Giữa chị B và đồng nghiệp lại là một quan hệ mượn khác. Nếu đồng nghiệp không có lỗi trong việc bảo quản, chị B khó đòi họ bồi thường; nếu có lỗi, chị B có thể yêu cầu. Chủ xe thì chỉ cần làm việc với người mình đã giao xe là chị B, không bắt buộc phải tìm đến người thứ ba.
Bài học cho người mượn rất đơn giản: đồ không phải của mình thì đừng tự cho người khác dùng. Một câu hỏi qua điện thoại với chủ đồ chỉ mất vài giây, và nếu chủ đồ đồng ý thì rủi ro trở về đúng chỗ của nó.
Câu hỏi thường gặp
Xe cho mượn bị trộm dù người mượn đã khoá cẩn thận, ai chịu?
Nếu người mượn đã bảo quản hợp lý như với tài sản của mình và không có lỗi, rủi ro thường thuộc về chủ xe theo nguyên tắc chủ sở hữu chịu rủi ro. Hai bên vẫn có thể thương lượng chia sẻ thiệt hại, và chủ xe kiểm tra xem bảo hiểm có chi trả không.
Đồ mượn bị mất sau khi đã quá hạn trả thì sao?
Trong thời gian chậm trả, rủi ro đối với tài sản mượn chuyển sang bên mượn. Nghĩa là người mượn phải chịu thiệt hại dù mất vì trộm hay thiên tai. Vì vậy mốc hạn trả nên được ghi rõ, và người mượn nên trả đúng hạn.
Lũ lụt có phải lúc nào cũng là bất khả kháng không?
Không. Bất khả kháng đòi hỏi sự kiện khách quan, không lường trước được và không khắc phục được dù đã làm mọi biện pháp cần thiết. Nếu đã có cảnh báo và người mượn có điều kiện di dời mà không làm, có thể bị coi là có lỗi.
Có nên yêu cầu người mượn đặt cọc để phòng mất đồ không?
Hai bên có thể thoả thuận như vậy, nhất là với đồ giá trị lớn và người mượn không thân. Khoản đặt cọc hay tài sản giữ làm tin cần được ghi rõ để sau này trả lại hoặc trừ vào bồi thường. Với người thân, thoả thuận chia sẻ rủi ro thường nhẹ nhàng hơn.
Đồ mượn bị hư do cháy từ nhà hàng xóm của người mượn, đòi ai?
Người mượn không có lỗi thì không phải bồi thường. Chủ đồ có quyền đòi người gây ra vụ cháy bồi thường theo quy định về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng. Người mượn nên hỗ trợ cung cấp thông tin, chứng cứ về vụ cháy.
Người mượn tự nguyện đền dù không có lỗi, có nên nhận không?
Đó là lựa chọn của hai bên. Luật không cấm người mượn tự nguyện bồi thường. Nếu nhận, nên ghi lại số tiền và câu xác nhận hai bên đã xong việc, để tránh nhắc lại về sau.