Khi chủ hụi bỏ trốn hoặc mất khả năng trả, người đứng ra nợ các hụi viên trước hết là chủ hụi, vì chủ hụi là người đã thu tiền và có nghĩa vụ giao cho người lĩnh. Hụi viên chưa lĩnh có quyền đòi lại số tiền đã góp. Hụi viên đã lĩnh thì vẫn còn nghĩa vụ góp phần còn lại, nhưng góp cho ai và bằng cách nào phải được các thành viên thống nhất lại, không thể tiếp tục đưa cho người đã bỏ đi.
Nếu chủ hụi dùng thủ đoạn gian dối để thu tiền ngay từ đầu, hoặc nhận tiền rồi bỏ trốn để không trả, sự việc có thể vượt khỏi phạm vi tranh chấp dân sự. Bài này đi qua từng nhóm người trong dây hụi, các bước nên làm theo thứ tự, và những điều không nên làm khi đang hoảng.
Vì sao chủ hụi là người chịu trách nhiệm trước
Trong dây hụi thông thường, các thành viên không đưa tiền trực tiếp cho nhau mà đưa qua chủ hụi. Chủ hụi thu tiền của mọi người ở mỗi kỳ rồi giao cho người lĩnh kỳ đó. Như vậy, về bản chất chủ hụi giữ tiền của người khác để chuyển cho người có quyền nhận. Nếu chủ hụi đã thu mà không giao, đó là chủ hụi chưa thực hiện nghĩa vụ của mình.
Bộ luật Dân sự 2015 coi họ, biêu, phường là giao dịch theo thoả thuận của các thành viên, và Nghị định 19/2019/NĐ-CP hướng dẫn quyền, nghĩa vụ của chủ họ, trong đó có nghĩa vụ giao phần họ cho thành viên được lĩnh. Không cần nhớ điều khoản; bạn chỉ cần nắm nguyên tắc: tiền ai đã đóng mà chưa được hưởng thì chủ hụi phải trả lại hoặc giao đúng như thoả thuận.
Nhiều người lầm tưởng rằng khi chủ hụi đi mất, các hụi viên phải tự chia nhau thiệt hại. Không có quy định nào như vậy. Các hụi viên có thể tự nguyện thoả thuận cách xử lý cho êm, nhưng nghĩa vụ trả tiền vẫn thuộc về người đã nhận tiền.
Hụi viên ở vị trí nào thì đòi gì
Mỗi người trong dây hụi bị ảnh hưởng một cách khác nhau. Bảng dưới đây tóm tắt theo nguyên tắc chung; con số cụ thể của từng người phải tính từ sổ hụi và giấy tờ đóng tiền.
| Vị trí | Tình trạng | Quyền và nghĩa vụ chính |
|---|---|---|
| Chưa lĩnh hụi | Đã đóng nhiều kỳ, chưa nhận đồng nào | Đòi chủ hụi trả lại số tiền đã góp; nếu dây được tiếp tục dưới người quản lý mới thì đòi quyền lĩnh theo thoả thuận mới |
| Đã lĩnh hụi | Đã nhận trước một khoản, còn nợ các kỳ sau | Vẫn phải góp tiếp phần còn lại; nhưng nên ngừng đưa cho chủ hụi đã bỏ trốn, chờ các thành viên thống nhất người nhận |
| Kỳ đó đến lượt lĩnh nhưng chủ hụi chưa giao | Mọi người đã đóng, tiền nằm ở chủ hụi | Đòi chủ hụi giao số tiền của kỳ đó; giữ chứng cứ các thành viên đã đóng |
| Người đóng hộ, giới thiệu người khác vào dây | Không phải thành viên | Không tự động phải đền, trừ khi đã cam kết bảo lãnh bằng lời hoặc giấy |
Bảng trên là nguyên tắc. Nếu dây hụi có thoả thuận riêng bằng văn bản về trường hợp chủ hụi không trả được, thoả thuận đó được ưu tiên xem xét, miễn là không trái pháp luật.
Các bước nên làm theo thứ tự
Khi nghe tin chủ hụi biến mất, phản ứng đầu tiên thường là kéo nhau đến nhà. Hãy bình tĩnh làm từng việc dưới đây, vì thứ tự đúng giúp bạn giữ được quyền lợi và không tự gây rắc rối cho mình.
- Kiểm lại giấy tờ của mình: biên nhận, sao kê, ảnh chụp sổ, tin nhắn. Lập bảng tóm tắt số tiền đã đóng, đã lĩnh, còn phải đóng.
- Liên lạc với các hụi viên khác, lập danh sách đầy đủ thành viên và số tiền từng người. Một danh sách chung giúp tránh việc mỗi người kể một con số.
- Tìm cách liên lạc với chủ hụi hoặc người nhà qua tin nhắn, lời lẽ bình thường, đề nghị gặp để đối chiếu sổ và lập biên bản số tiền còn nợ. Tin nhắn này cũng là bằng chứng về việc bạn đã yêu cầu.
- Nếu gặp được, lập biên bản ghi số tiền nợ từng người, phương án trả, thời hạn, có chữ ký chủ hụi. Biên bản này là căn cứ quan trọng cho mọi bước sau.
- Nếu chủ hụi không gặp, không trả lời, có thể đề nghị hoà giải ở cơ sở hoặc gửi đơn đến cơ quan có thẩm quyền tuỳ tính chất sự việc (xem mục dưới).
- Các hụi viên đã lĩnh thống nhất tạm dừng đưa tiền cho chủ hụi, ghi lại bằng văn bản ai sẽ nhận các khoản góp tiếp theo để trả cho người chưa lĩnh.
Khi nào là tranh chấp dân sự, khi nào nên tố giác
Phần lớn vụ vỡ hụi bắt đầu từ chuyện làm ăn thua lỗ: chủ hụi dùng tiền hụi xoay vòng, cho vay lại, buôn bán, rồi không thu về được. Nếu chủ hụi vẫn ở địa phương, thừa nhận nợ và chỉ không có tiền trả ngay, đây chủ yếu là tranh chấp dân sự. Hướng giải quyết là hoà giải, lập lịch trả, và nếu không thành thì khởi kiện đòi tiền. Ai khởi kiện thì giấy tờ của người đó là trung tâm.
Ngược lại, có những dấu hiệu cho thấy sự việc có thể mang tính hình sự: chủ hụi lập nhiều dây hụi ảo, dựng thành viên không có thật để thu tiền; hứa lãi cao bất thường để kéo người vào; nhận tiền rồi bỏ trốn, cắt liên lạc, tẩu tán tài sản; dùng tiền vào mục đích bất hợp pháp. Khi đó các hụi viên có thể làm đơn trình báo đến cơ quan công an nơi xảy ra sự việc, kèm giấy tờ và danh sách người bị thiệt hại. Việc đánh giá có tội phạm hay không là của cơ quan điều tra, không phải của hụi viên.
Tố giác không thay thế việc đòi tiền. Ngay cả khi có vụ án hình sự, việc bồi thường cho từng người vẫn dựa trên số tiền chứng minh được. Vì vậy, dù đi đường nào, giấy tờ của bạn vẫn quyết định.
Dây hụi có thể tiếp tục mà không có chủ hụi cũ không
Nhiều dây hụi vỡ không phải vì tất cả mọi người mất tiền, mà vì người đứng giữa không còn. Nếu các hụi viên còn lại vẫn muốn hoàn tất dây để những người chưa lĩnh nhận lại phần mình, họ có thể thoả thuận chọn một người khác đứng ra thu và giao tiền ở các kỳ còn lại. Đây là một thoả thuận mới giữa các thành viên, nên phải được lập thành văn bản và có chữ ký của mọi người tham gia.
Văn bản nên ghi rõ: danh sách thành viên còn lại, ai đã lĩnh, ai chưa lĩnh, số tiền mỗi người đã góp, số kỳ còn lại, người được giao thu tiền, cách giao tiền và cách xử lý phần thiếu hụt do chủ hụi cũ giữ. Phần thiếu hụt đó vẫn là khoản chủ hụi cũ phải trả; việc tiếp tục dây hụi không xoá nợ cho chủ hụi cũ, và các hụi viên vẫn giữ quyền đòi.
Không phải dây nào cũng tiếp tục được. Nếu số người đã lĩnh quá ít, hoặc những người đã lĩnh cũng không còn khả năng góp, việc tiếp tục chỉ làm thiệt hại kéo dài. Khi đó cách hợp lý hơn là chốt sổ, tính số tiền chênh lệch giữa từng người với nhau và với chủ hụi, rồi xử lý theo hướng đòi nợ thông thường.
Những điều không nên làm khi đang nóng
Không tự ý xông vào nhà, lấy đồ đạc của chủ hụi. Dù số tiền mất lớn, việc tự lấy tài sản của người khác để trừ nợ có thể khiến chính bạn vi phạm pháp luật. Tài sản của chủ hụi chỉ được xử lý để trả nợ qua thoả thuận hoặc qua thủ tục của cơ quan có thẩm quyền.
Không đe doạ, đăng ảnh bôi nhọ người nhà chủ hụi. Người nhà không tự động phải trả nợ thay. Đăng thông tin cá nhân, ảnh con cái chủ hụi lên mạng xã hội có thể dẫn đến trách nhiệm về xúc phạm danh dự, xâm phạm đời tư.
Không nhận lời "chuyển nợ" mơ hồ. Chủ hụi đề nghị bạn tự đi đòi một người khác đang nợ chủ hụi để trừ vào phần của bạn. Thoả thuận như vậy phải được lập rõ bằng văn bản có chữ ký của cả ba bên, nếu không bạn có thể mất luôn quyền đòi chủ hụi.
Không tiếp tục đóng tiền cho chủ hụi đã biến mất. Nghĩa vụ góp tiếp của người đã lĩnh vẫn còn, nhưng góp cho ai phải được thống nhất lại. Đưa tiếp cho người đã bỏ đi là làm khoản thiệt hại lớn thêm.
Khi nào nên hỏi luật sư
Dây hụi nhỏ, ít người, chủ hụi còn thiện chí trả dần thì các hụi viên thường tự xử lý được bằng biên bản và lịch trả. Nhưng nên có ý kiến của người làm nghề khi: số tiền bạn mất lớn so với thu nhập của gia đình; có dấu hiệu chủ hụi bán nhà, chuyển tài sản cho người khác đứng tên; có hàng chục người bị thiệt và mỗi người kể một con số; hoặc bạn được mời lên làm việc với cơ quan công an với tư cách người bị hại hay người liên quan.
Trong những trường hợp đó, cách viết đơn, cách tính số tiền yêu cầu, việc có nên đề nghị áp dụng biện pháp ngăn tẩu tán tài sản hay không đều ảnh hưởng lớn đến kết quả. Bạn có thể mô tả vụ việc và hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để biết mình nên đi đường dân sự hay trình báo, và cần chuẩn bị giấy tờ gì trước. Thời hạn để khởi kiện và các thủ tục tố tụng được viết ở chuyên mục khác; ở đây chỉ nhắc: đừng để việc kéo dài nhiều năm rồi mới tính.
Câu hỏi thường gặp
Chủ hụi chết thì các hụi viên đòi ai?
Nghĩa vụ trả tiền của chủ hụi không mất đi khi người đó qua đời. Người thừa kế thực hiện nghĩa vụ tài sản của người chết trong phạm vi di sản để lại. Các hụi viên nên thông báo cho gia đình về khoản nợ, kèm giấy tờ, trước khi di sản được chia.
Vợ hoặc chồng của chủ hụi có phải trả thay không?
Không tự động. Nếu việc làm chủ hụi là để phục vụ nhu cầu chung của gia đình, hoặc người vợ hay chồng cùng tham gia thu tiền, khả năng phải chịu trách nhiệm chung sẽ được xem xét. Đây là chỗ cần chứng cứ cụ thể và nên hỏi luật sư.
Hụi viên đã lĩnh hụi có được ngừng đóng vì chủ hụi bỏ trốn không?
Không được coi như hết nợ. Người đã lĩnh đã nhận trước tiền của các thành viên khác nên vẫn còn nghĩa vụ góp phần còn lại. Nên tạm ngừng đưa cho chủ hụi và thống nhất bằng văn bản người nhận mới để trả cho người chưa lĩnh.
Chủ hụi hứa trả dần thì có nên đồng ý không?
Thường là nên, vì trả dần còn hơn không trả. Nhưng hãy lập biên bản ghi rõ tổng nợ từng người, số tiền mỗi đợt, ngày trả, và hậu quả nếu chậm. Lời hứa miệng trong lúc rối ren rất dễ bị chối về sau.
Một người làm đơn trình báo thì những người khác có được bồi thường không?
Mỗi người bị thiệt cần có đơn hoặc lời khai, giấy tờ chứng minh số tiền của mình. Cơ quan giải quyết chỉ xem xét bồi thường cho những người đã xác định được thiệt hại, vì vậy các hụi viên nên cùng nộp hoặc cùng có tên trong danh sách kèm theo.
Người giới thiệu mình vào dây hụi có phải chịu trách nhiệm không?
Người chỉ giới thiệu thì thường không phải chịu nghĩa vụ trả nợ thay chủ hụi. Trường hợp khác là khi người đó đã cam kết bảo đảm, cùng thu tiền, hoặc biết rõ dây hụi là ảo mà vẫn rủ người vào để hưởng lợi.