Bộ luật Dân sự 2015 cho phép bên thuê cho người khác thuê lại tài sản đang thuê, với điều kiện phải được bên cho thuê đồng ý. Không có sự đồng ý đó, việc cho thuê lại là vi phạm hợp đồng, dù người thuê lại có giữ gìn đồ cẩn thận đến đâu. Và khi người thuê lại làm hỏng, chủ đồ vẫn đòi người thuê đầu tiên, vì người này là bên đã ký với mình.
Câu chuyện nghe đơn giản nhưng ngoài đời có rất nhiều dạng lửng lơ: thuê máy cày rồi cày thuê cho hàng xóm, thuê loa rồi cho đám bên cạnh mượn tối hôm sau, thuê xe máy rồi đưa bạn chạy thay. Bài phân biệt các dạng đó, nói rõ hậu quả khi không xin phép, chuỗi trách nhiệm khi có hư hỏng, và cách xin đồng ý cho chắc.
Quy định của Bộ luật Dân sự về cho thuê lại
Trong mục thuê tài sản, Bộ luật Dân sự 2015 có một điều riêng về cho thuê lại: bên thuê có quyền cho thuê lại tài sản mà mình đã thuê, nếu được bên cho thuê đồng ý. Quy định ngắn nhưng chứa hai ý quan trọng. Thứ nhất, quyền cho thuê lại không mặc nhiên có; nó phụ thuộc vào ý chí của chủ. Thứ hai, luật không đòi hình thức cụ thể cho sự đồng ý, nhưng không có bằng chứng thì coi như không có.
Lý do của quy tắc này dễ hiểu. Chủ cho thuê đã chọn người thuê dựa trên sự tin tưởng: người đó biết dùng máy, sống gần, có trách nhiệm. Khi tài sản chuyển sang tay một người lạ, rủi ro của chủ thay đổi mà chủ không được hỏi. Việc bắt buộc xin phép là cách giữ cho chủ quyền quyết định ai được dùng tài sản của mình.
Cho thuê lại không làm chấm dứt hợp đồng gốc. Người thuê đầu tiên vẫn là bên thuê đối với chủ, vẫn phải trả tiền thuê, vẫn phải trả lại tài sản đúng hạn. Hợp đồng thuê lại là một hợp đồng mới, giữa người thuê đầu và người thuê lại; chủ đồ không phải là một bên trong hợp đồng đó, trừ khi ba bên cùng ký.
Những dạng hay gặp: cái nào là cho thuê lại
Thuê xe máy rồi cho người khác thuê lại có lấy tiền. Đây là cho thuê lại rõ ràng nhất. Trong một chuyến đi theo nhóm ở Lào Cai hay Lâm Đồng, một người đứng ra thuê năm chiếc rồi thu tiền từng người khác: nếu chủ xe biết và đồng ý giao xe cho cả nhóm, chuyện ổn; nếu chủ chỉ biết một người, những người còn lại đang dùng xe ngoài phạm vi chủ chấp nhận.
Thuê máy cày rồi cày thuê cho hàng xóm. Ở đây người thuê không giao máy cho ai mà tự vận hành để làm dịch vụ. Đó không hẳn là cho thuê lại, nhưng có thể là dùng tài sản ngoài mục đích đã thoả thuận, ví dụ chủ cho thuê để cày ruộng nhà, không phải để chạy dịch vụ cả vụ. Máy chạy nhiều giờ hơn, mòn nhanh hơn; chủ có lý do để phản đối.
Thuê loa rồi cho đám khác mượn không lấy tiền. Không lấy tiền thì không phải cho thuê lại theo nghĩa hẹp, nhưng tài sản vẫn rời khỏi tay người thuê và vào tay người chủ không biết. Về rủi ro, nó gần như cho thuê lại, và người thuê đầu vẫn chịu trách nhiệm với chủ nếu đồ hỏng.
Để người khác lái hoặc vận hành thay. Đưa vợ, con, bạn lái thay một đoạn đường không phải cho thuê lại. Câu hỏi chỉ là thoả thuận có giới hạn người dùng hay không, và người lái thay có đủ điều kiện, có bằng lái phù hợp không. Với ô tô tự lái, nhiều hợp đồng chỉ cho phép đúng người thuê đứng tên lái.
Cho thuê lại không xin phép: hậu quả là gì
Cho thuê lại khi chưa được chủ đồng ý là vi phạm nghĩa vụ trong hợp đồng thuê. Hậu quả cụ thể tuỳ vào mức độ và vào những gì hai bên đã thoả thuận. Nếu hợp đồng có điều khoản cấm cho thuê lại kèm phạt vi phạm, chủ có thể yêu cầu phạt theo mức đã ghi. Nếu việc vi phạm khiến chủ không đạt được mục đích của hợp đồng, như đồ bị mang đi xa, dùng vào việc nặng hơn nhiều, chủ có thể có căn cứ để huỷ bỏ hợp đồng, đòi lại tài sản và đòi bồi thường.
Tiền mà người thuê đầu thu được từ người thuê lại cũng có thể trở thành chuyện tranh cãi. Chủ đồ thường lập luận rằng khoản đó có được nhờ khai thác tài sản của mình ngoài phạm vi cho phép. Pháp luật không có một công thức chung cho mọi tình huống; tranh chấp kiểu này thường được giải quyết theo chứng cứ và theo thoả thuận cụ thể.
Với người thuê lại, rủi ro lớn nhất là bị lấy lại tài sản giữa chừng. Nếu chủ đồ đòi lại vì chưa từng đồng ý, người thuê lại không có quan hệ hợp đồng với chủ để bảo vệ mình, mà chỉ đòi được người đã cho mình thuê. Đây là lý do người thuê lại nên kiểm tra sự đồng ý của chủ trước khi trả tiền.
Chuỗi trách nhiệm khi người thuê lại làm hỏng
Khi có ba người trong cuộc, trách nhiệm đi theo hợp đồng, từng mắt xích một. Bảng dưới tóm tắt ai đòi ai trong các tình huống thường gặp.
| Tình huống | Chủ đồ đòi ai | Người thuê đầu đòi ai |
|---|---|---|
| Người thuê lại làm hỏng, cho thuê lại có chủ đồng ý | Người thuê đầu, theo hợp đồng thuê gốc | Người thuê lại, theo hợp đồng thuê lại |
| Người thuê lại làm hỏng, cho thuê lại không xin phép | Người thuê đầu, cộng thêm hậu quả của việc vi phạm | Người thuê lại, nếu chứng minh được lỗi |
| Người thuê lại làm mất hoặc đem bán | Người thuê đầu; đồng thời có thể đòi lại tài sản từ người đang giữ tuỳ trường hợp | Người thuê lại; nếu có dấu hiệu chiếm đoạt thì trình báo công an |
| Người thuê lại gây tai nạn cho người khác | Không trực tiếp; người bị hại đòi người đang chiếm hữu, sử dụng tài sản | Tuỳ quan hệ; cần xem kỹ hồ sơ cụ thể |
| Ba bên cùng ký một thoả thuận | Theo phân chia trong thoả thuận ba bên | Theo phân chia trong thoả thuận ba bên |
Điểm cần nhớ: người thuê đầu không thể nói với chủ rằng "người kia làm hỏng, anh đi mà đòi họ". Với chủ, người thuê đầu là bên chịu trách nhiệm trả lại tài sản nguyên vẹn. Việc đòi người thuê lại là chuyện của người thuê đầu.
Xin chủ đồng ý cho thuê lại sao cho chắc
Nếu bạn biết trước sẽ cần cho người khác dùng tài sản, xin phép ngay từ lúc thuê là cách đỡ phiền nhất. Xin giữa chừng cũng được, miễn để lại dấu vết.
- Nói rõ với chủ: ai sẽ dùng, dùng vào việc gì, ở đâu, trong bao lâu.
- Xin chủ xác nhận bằng chữ: ghi thẳng vào hợp đồng gốc, hoặc nhắn một tin trả lời "đồng ý cho anh A thuê lại xe từ ngày… đến ngày…".
- Hỏi chủ có điều kiện gì kèm theo không: người thuê lại phải có bằng lái hạng nào, có phải gặp mặt chủ không, có phải đặt cọc thêm không.
- Lập hợp đồng thuê lại với người thuê lại, thời hạn không vượt quá thời hạn của hợp đồng gốc.
- Lập biên bản giao nhận với người thuê lại, ghi tình trạng tài sản lúc giao, có ảnh, video.
- Báo lại cho chủ khi người thuê lại đã trả đồ, kèm tình trạng tài sản.
Nếu chủ muốn biết rõ và kiểm soát người thuê lại, cách gọn nhất là để người thuê lại ký trực tiếp với chủ, và người thuê đầu rút khỏi hợp đồng. Khi đó không còn là cho thuê lại mà là chuyển giao hợp đồng.
Người thuê lại cần kiểm gì trước khi trả tiền
Người thuê lại đứng ở vị trí yếu nhất trong chuỗi, vì không có quan hệ trực tiếp với chủ. Vài việc nhỏ dưới đây giúp giảm rủi ro.
- Hỏi xem người cho mình thuê là chủ hay cũng đang đi thuê; nếu đang đi thuê, xin xem văn bản hoặc tin nhắn chủ đồng ý cho thuê lại.
- Xem hợp đồng gốc còn thời hạn bao lâu; hợp đồng thuê lại không thể kéo dài hơn quyền của người cho mình thuê.
- Với xe, máy có giấy đăng ký, đối chiếu tên trên giấy và hỏi rõ ai là chủ thật.
- Hỏi rõ phạm vi dùng mà chủ cho phép: đi tỉnh nào, chở gì, vận hành bao nhiêu giờ.
- Lập biên bản giao nhận riêng, đừng dùng lại biên bản cũ giữa chủ và người thuê đầu.
- Nếu có thể, xin số liên lạc của chủ để báo trực tiếp khi tài sản gặp sự cố.
Nếu người cho thuê lại không đưa ra được bằng chứng chủ đồng ý, bạn nên cân nhắc thuê trực tiếp từ chủ hoặc nơi khác. Tiết kiệm được một ít tiền thuê không bù lại được rủi ro bị lấy lại tài sản giữa chuyến đi.
Góc của chủ đồ: đồng ý kèm điều kiện gì
Chủ đồ không bắt buộc phải từ chối mọi yêu cầu cho thuê lại. Trong nhiều trường hợp, đồng ý có điều kiện lại giúp tài sản được dùng hiệu quả hơn mà rủi ro vẫn trong tầm kiểm soát. Ví dụ giả định: một hộ ở Gia Lai có máy xới cho thuê theo vụ, người thuê muốn cho anh em trong xóm thuê lại vài buổi. Chủ có thể đồng ý nhưng đặt ra giới hạn về số giờ máy tối đa, yêu cầu người vận hành phải là người đã quen máy, và yêu cầu báo trước tên người thuê lại.
Các điều kiện hay dùng khác gồm: người thuê lại phải gặp chủ hoặc gửi giấy tờ để chủ biết; tài sản không được đưa ra khỏi một phạm vi địa lý; người thuê đầu chịu trách nhiệm liên đới với người thuê lại; phần chênh lệch tiền thuê nếu có được chia theo tỷ lệ đã thoả thuận. Ghi rõ các điều kiện này cùng với câu đồng ý giúp tránh tình trạng người thuê đầu hiểu "đồng ý" là đồng ý vô điều kiện.
Nếu chủ không muốn, nói rõ từ đầu là cách tốt nhất: ghi một dòng vào hợp đồng gốc rằng không được cho thuê lại, cho mượn lại hay giao cho người khác vận hành khi chưa có đồng ý bằng văn bản. Một dòng như vậy không làm khó người thuê tử tế, nhưng cho chủ căn cứ rõ ràng khi có chuyện.
Câu hỏi thường gặp
Hợp đồng thuê không nói gì về cho thuê lại thì có được cho thuê lại không?
Không. Quy tắc mặc định là phải được bên cho thuê đồng ý. Hợp đồng im lặng không có nghĩa là cho phép. Muốn cho thuê lại, bạn cần xin phép và có bằng chứng sự đồng ý, như tin nhắn hoặc dòng ghi thêm vào hợp đồng.
Cho bạn đi cùng mượn xe thuê một buổi có phải là cho thuê lại không?
Nếu không lấy tiền thì không phải cho thuê lại theo nghĩa hẹp, nhưng vẫn là giao tài sản cho người chủ không biết. Nếu xe hỏng hoặc gây tai nạn, bạn vẫn chịu trách nhiệm với chủ. Nên hỏi chủ trước, nhất là khi hợp đồng giới hạn người được lái.
Người thuê lại trả đồ trễ thì ai chịu tiền thuê thêm với chủ?
Người thuê đầu chịu với chủ, vì người này có nghĩa vụ trả đúng hạn theo hợp đồng gốc. Sau đó người thuê đầu đòi người thuê lại theo hợp đồng giữa hai người. Vì thế hạn trả trong hợp đồng thuê lại nên sớm hơn hạn trả cho chủ một khoảng an toàn.
Chủ đồ phát hiện cho thuê lại và đòi lại ngay thì người thuê lại có được giữ tiếp không?
Nếu chủ chưa từng đồng ý, người thuê lại không có căn cứ để giữ tài sản chống lại chủ. Người thuê lại nên trả lại, lập biên bản, rồi đòi người đã cho mình thuê hoàn tiền thuê và bồi thường thiệt hại nếu có.
Có được cho thuê lại với giá cao hơn giá mình thuê không?
Khi đã được chủ đồng ý cho thuê lại, giá thuê lại là chuyện thoả thuận giữa người thuê đầu và người thuê lại. Tuy vậy, nếu chủ biết bạn kinh doanh trên tài sản của họ, chủ có thể đặt điều kiện khi đồng ý. Minh bạch từ đầu giúp tránh tranh chấp về phần chênh lệch.
Ba bên cùng ký thì có lợi gì?
Thoả thuận ba bên cho phép chia trách nhiệm rõ ràng: ai bảo quản, ai đền khi hỏng, ai trả tiền cho ai. Chủ có quan hệ trực tiếp với người dùng thật, người thuê lại được chủ công nhận, người thuê đầu biết mình còn chịu phần nào. Cách này hợp với thuê dài ngày hoặc tài sản giá trị lớn.