Theo quy định về hợp đồng mượn tài sản trong Bộ luật Dân sự 2015, bên cho mượn phải báo cho bên mượn những thông tin cần thiết về việc sử dụng và khuyết tật của tài sản (nếu có). Nếu biết tài sản có khuyết tật mà không báo, dẫn đến thiệt hại cho bên mượn, bên cho mượn phải bồi thường, trừ những khuyết tật mà bên mượn biết hoặc phải biết.
Câu then chốt là "biết mà không báo". Người cho mượn không phải bảo đảm đồ cũ hoàn hảo như mới; họ phải trung thực về những gì mình biết. Người mượn cũng có nghĩa vụ để mắt: khuyết tật nhìn là thấy thì không thể đổ hết cho người cho mượn. Bài này đi qua các tình huống đời thường như mượn thang, máy khoan, máy cắt cỏ, xe đạp, bình nóng lạnh di động, và cách hai bên phòng ngừa trước khi giao nhận.
Vì sao luật đặt nghĩa vụ báo khuyết tật cho bên cho mượn
Cho mượn là quan hệ không có tiền công: người cho mượn giúp không. Vì vậy luật không bắt họ gánh trách nhiệm nặng như người bán hàng. Người bán phải bảo đảm chất lượng, chịu trách nhiệm về khuyết tật ẩn; người cho mượn chỉ phải nói thật điều mình biết. Đó là cân bằng hợp lý giữa lòng tốt của người cho mượn và an toàn của người mượn.
Nhưng nói thật điều mình biết là nghĩa vụ không nhỏ. Chính chủ đồ là người hiểu rõ nhất chiếc thang có một nấc bị nứt, chiếc máy khoan đôi khi rò điện ở tay cầm, chiếc xe máy phanh sau yếu. Người mượn dùng đồ lần đầu, không có lý do để nghi ngờ. Nếu chủ đồ im lặng, rủi ro dồn hết lên người không biết.
Bởi vậy luật chọn ranh giới ở hiểu biết: khuyết tật nào chủ đồ biết mà người mượn không biết và không thể dễ dàng nhận ra, thì chủ đồ phải nói. Khuyết tật nào người mượn đã biết, hoặc với một người bình thường phải biết khi nhìn hay dùng thử, thì người mượn không thể đòi bồi thường vì không được báo. Hai bên có thể thoả thuận thêm, ví dụ bên cho mượn cam kết đồ đã được thợ kiểm tra, nhưng không thoả thuận gì thì quy tắc mặc định trên được áp dụng, và nó dựa hoàn toàn vào việc ai biết gì vào lúc giao đồ.
Ba câu hỏi để xác định ai chịu
Khi có người bị thương vì đồ đi mượn, ba câu hỏi dưới đây gần như quyết định hướng giải quyết.
| Câu hỏi | Nếu "có" | Nếu "không" |
|---|---|---|
| Bên cho mượn có biết khuyết tật trước khi cho mượn không? | Chuyển sang câu hỏi thứ hai | Bên cho mượn thường không phải chịu vì không biết |
| Bên cho mượn đã báo cho bên mượn chưa? | Bên cho mượn đã làm đúng nghĩa vụ | Bên cho mượn có thể phải bồi thường |
| Bên mượn có biết hoặc phải biết khuyết tật không? | Bên mượn khó đòi bồi thường vì tự nhận rủi ro | Củng cố quyền đòi bồi thường của bên mượn |
Bên cạnh ba câu hỏi đó là cách sử dụng: nếu người mượn dùng đồ sai công dụng, sai cách đã được dặn, thiệt hại phát sinh do chính lỗi đó thì phần lỗi thuộc về họ. Bộ luật Dân sự có nguyên tắc người bị thiệt hại có lỗi thì không được bồi thường phần thiệt hại do lỗi của mình gây ra.
Những tình huống đời thường
Thang nhôm lỏng chốt khoá. Ví dụ giả định: anh A cho hàng xóm mượn thang nhôm để sửa mái, quên nói chốt khoá bên trái hay tự bung. Hàng xóm leo lên, thang gập, ngã gãy tay. Nếu chứng minh được anh A biết chuyện chốt hay bung, phần lớn trách nhiệm nghiêng về anh A. Nếu thang nhìn đã thấy cong vênh rõ, người mượn cũng có phần lỗi khi vẫn dùng.
Máy cắt cỏ, máy khoan rò điện. Đồ điện cầm tay rò điện là khuyết tật nguy hiểm khó nhìn thấy. Chủ máy từng bị giật nhẹ mà vẫn cho mượn không nói là thiếu trách nhiệm rõ ràng. Người mượn dùng ở nơi ẩm ướt, không kiểm tra dây điện bị nứt vỏ thấy rõ, cũng có phần lỗi.
Xe đạp, xe máy yếu phanh. Phương tiện giao thông còn kéo theo trách nhiệm với người thứ ba trên đường. Nếu người mượn gây tai nạn cho người khác, phần bồi thường cho người bị hại được xác định theo quy định về nguồn nguy hiểm cao độ và lỗi; câu chuyện khuyết tật chỉ quyết định việc giữa chủ xe và người mượn ai gánh cuối cùng.
Nồi áp suất, bếp gas du lịch. Đồ có áp suất, có lửa, có gas cần được bàn giao kỹ: van có hở không, gioăng còn tốt không, lần cuối dùng là bao giờ. Chủ đồ không chắc thì nói thẳng "lâu rồi không dùng, bạn kiểm tra kỹ", để người mượn tự quyết định.
Thiệt hại về sức khoẻ được tính những gì
Khi có người bị thương, khoản bồi thường không chỉ là tiền viện phí. Bộ luật Dân sự 2015 liệt kê các khoản thiệt hại do sức khoẻ bị xâm phạm, gồm chi phí hợp lý cho việc cứu chữa, bồi dưỡng, phục hồi sức khoẻ và chức năng bị mất, giảm sút; thu nhập thực tế bị mất hoặc giảm sút của người bị thiệt hại; chi phí hợp lý và thu nhập bị mất của người chăm sóc trong thời gian điều trị; và một khoản bù đắp tổn thất về tinh thần.
Khoản bù đắp tinh thần do các bên thoả thuận; nếu không thoả thuận được thì mức tối đa cho một người có sức khoẻ bị xâm phạm không quá năm mươi lần mức lương cơ sở do Nhà nước quy định. Con số này là trần, không phải mức mặc định; toà án xem xét theo mức độ thương tích và hoàn cảnh.
Với tai nạn nhỏ giữa hàng xóm, phần lớn trường hợp hai bên tự thương lượng chi phí khám chữa và vài ngày công. Hãy giữ hoá đơn, giấy ra viện, giấy xác nhận nghỉ làm; đây là chứng cứ để tính toán dù có ra toà hay không. Nếu thương tích nặng, để lại di chứng hoặc có tranh cãi về lỗi, bạn nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc luật sư quen trước khi ký bất kỳ giấy thoả thuận bồi thường nào.
Phòng ngừa khi cho mượn và khi đi mượn
Chỉ vài phút lúc giao nhận có thể tránh được cả một tai nạn lẫn một cuộc tranh cãi. Áp dụng cho cả hai phía.
- Bên cho mượn tự hỏi: lần cuối dùng món này có trục trặc gì không? Có điều gì mình biết mà người khác không biết?
- Nói thẳng những gì mình biết, dù là chuyện nhỏ: "nấc thứ ba hơi lỏng", "dây điện chỗ gần tay cầm đã quấn băng dính", "phanh sau phải bóp sâu".
- Với đồ nguy hiểm mà mình không chắc tình trạng, cân nhắc không cho mượn, hoặc nói rõ "đã lâu không dùng, chưa kiểm tra".
- Bên mượn xem qua đồ trước khi dùng: vỏ dây điện, chốt khoá, ốc vít, độ ăn của phanh. Hỏi chủ đồ cách dùng nếu chưa quen.
- Dùng đúng công dụng: không dùng thang gấp làm thang tựa, không dùng máy khoan cầm tay để khuấy vữa nếu không phù hợp.
- Gửi một tin nhắn ngắn ghi lại những gì đã được dặn. Khi có chuyện, tin nhắn này là dấu vết duy nhất về nội dung cuộc nói chuyện lúc giao đồ.
Nếu người mượn phát hiện khuyết tật trong lúc dùng, dừng ngay và báo chủ đồ. Tiếp tục dùng đồ đã biết là hỏng thì phần rủi ro chuyển về phía người mượn.
Khi người mượn làm hỏng thêm đồ có khuyết tật
Chuyện ngược chiều cũng hay xảy ra: đồ có khuyết tật không ai nói, người mượn dùng và đồ hỏng hẳn. Chủ đồ đòi bồi thường, người mượn cho rằng đồ vốn đã hỏng. Theo quy định về hợp đồng mượn tài sản, bên mượn không phải chịu trách nhiệm về những hao mòn tự nhiên của tài sản mượn, và phải bồi thường nếu làm hư hỏng, mất mát.
Ranh giới giữa hao mòn tự nhiên, khuyết tật có sẵn và hư hỏng do người mượn thường cần chứng cứ: ảnh chụp lúc giao, lời kể của người từng dùng trước, ý kiến của thợ sửa về nguyên nhân hỏng. Một chiếc máy khoan cháy mô tơ vì khoan bê tông liên tục cả buổi khác với chiếc máy cháy vì đã chập chờn từ trước.
Giữa người quen, cách giải quyết êm nhất thường là cùng mang đồ đến thợ, nghe nguyên nhân rồi chia chi phí theo phần lỗi. Một chiếc thang hay chiếc máy khoan không đáng để đánh đổi một mối quan hệ hàng xóm lâu năm.
Cho trẻ em, người lớn tuổi, người chưa quen mượn đồ nguy hiểm
Ngoài việc báo khuyết tật, người cho mượn còn nên nhìn vào người mượn. Cho một cậu bé mười hai tuổi mượn máy cắt cỏ, cho người cao tuổi run tay mượn thang cao, cho người chưa từng dùng mượn máy cưa: dù đồ hoàn toàn tốt, rủi ro vẫn cao. Bên cạnh đó, người chưa thành niên chưa có đầy đủ năng lực tự chịu trách nhiệm như người lớn, và khi có chuyện, cha mẹ hoặc người giám hộ là người đứng ra giải quyết bồi thường.
Câu hỏi đặt ra lúc này không chỉ là "đồ có khuyết tật không" mà là "giao đồ này cho người này có hợp lý không". Nếu bạn biết người mượn không đủ khả năng dùng an toàn mà vẫn giao, phần lỗi của bạn trong tai nạn có thể bị đánh giá cao hơn, nhất là khi thiệt hại xảy ra với người thứ ba.
Cách xử lý êm là đề nghị giúp thay vì cho mượn: sang cắt cỏ hộ, giữ chân thang cho người lớn tuổi, hoặc gợi ý họ thuê thợ. Với trẻ em, hỏi ý kiến cha mẹ trước khi giao bất cứ món nào có lưỡi cắt, có điện, có lửa. Lòng tốt đúng chỗ là cho mượn kèm cách dùng an toàn, chứ không phải giao đồ rồi để người ta tự xoay xở.
Câu hỏi thường gặp
Cho mượn đồ mà không biết nó hỏng, người mượn bị thương có phải đền không?
Thường là không, nếu bạn thật sự không biết khuyết tật. Nghĩa vụ của bên cho mượn là báo những gì mình biết. Tuy nhiên khi tranh chấp, việc bạn có biết hay không là câu hỏi về chứng cứ, ví dụ trước đó bạn đã từng gặp trục trặc hay chưa.
Đã nói đồ có vấn đề mà người mượn vẫn dùng rồi bị thương thì sao?
Bạn đã làm đúng nghĩa vụ báo khuyết tật. Người mượn biết rủi ro mà vẫn dùng thì phần thiệt hại do lỗi đó họ tự chịu. Đây là lý do nên báo bằng tin nhắn hoặc trước mặt người khác, để sau này còn dấu vết.
Đồ cho mượn gây thương tích cho người thứ ba thì ai chịu?
Người bị hại thường đòi người trực tiếp gây thiệt hại, tức người đang dùng đồ. Với một số loại tài sản như phương tiện giao thông cơ giới, còn có quy định riêng về nguồn nguy hiểm cao độ. Giữa người mượn và người cho mượn, việc ai gánh cuối cùng tuỳ vào khuyết tật có được báo hay không.
Người mượn bị thương, có được đòi tiền ngày công nghỉ làm không?
Nếu bên cho mượn phải bồi thường, thu nhập thực tế bị mất hoặc giảm sút là một trong các khoản được tính, cùng với chi phí cứu chữa và khoản bù đắp tinh thần. Cần giữ giấy tờ chứng minh thu nhập và thời gian nghỉ.
Có nên viết giấy miễn trách nhiệm khi cho mượn đồ không?
Một tờ giấy ghi "người mượn tự chịu mọi rủi ro" không giúp bạn né trách nhiệm nếu bạn biết khuyết tật mà giấu. Thứ có giá trị hơn là ghi lại bạn đã báo những khuyết tật nào. Với đồ nguy hiểm mà bạn không chắc tình trạng, tốt nhất là không cho mượn.
Mượn đồ của cơ quan, công ty về dùng riêng mà bị thương thì sao?
Đây là quan hệ khác, có thể dính đến nội quy và quan hệ lao động, không hoàn toàn giống cho mượn giữa cá nhân. Bạn nên xem quy định của nơi làm việc và hỏi bộ phận phụ trách trước khi mượn.