Bộ luật Dân sự 2015 cho bên cho mượn đòi lại tài sản trong ba nhóm trường hợp: khi bên mượn đã đạt mục đích mượn mà không có thoả thuận thời hạn; khi bên cho mượn có nhu cầu đột xuất, cấp bách cần dùng tài sản, dù bên mượn chưa đạt mục đích, nhưng phải báo trước một thời gian hợp lý; và khi bên mượn dùng sai mục đích, sai công dụng, sai cách thức đã thoả thuận hoặc cho người khác mượn lại mà không được đồng ý.
Ngoài ba nhóm đó, nếu đã hẹn rõ thời hạn mà bạn chỉ đơn giản "đổi ý", việc đòi sớm không còn là quyền mà trở thành chuyện thương lượng. Bài này giải thích từng nhóm bằng ví dụ đời thường, cách báo cho người mượn để vừa đúng luật vừa giữ được tình nghĩa, và những việc không nên làm khi người mượn chần chừ.
Cho mượn có thời hạn và không thời hạn
Phần lớn cuộc cho mượn giữa người quen không có ngày trả cụ thể. Người ta nói "mượn cái máy bơm tưới vụ này", "mượn chiếc xe tuần này đi lại", tức là gắn việc trả với một mục đích. Luật tính theo đúng cách đó: không có thoả thuận thời hạn thì bên mượn phải trả ngay sau khi đạt mục đích mượn, và bên cho mượn được đòi lại vào lúc ấy.
Khi có thời hạn rõ ràng, ví dụ "mượn đến hết tháng Chạp", hai bên đã ràng buộc với nhau theo mốc đó. Bên mượn yên tâm dùng, bên cho mượn chờ đến hạn. Nhưng luật không bắt bên cho mượn phải chịu thiệt bằng mọi giá: nếu bạn bỗng có việc cấp bách cần đến tài sản, bạn vẫn có thể đòi lại, với điều kiện báo trước một thời gian hợp lý.
Trường hợp lửng lơ nhất là không hẹn ngày, cũng không rõ mục đích, kiểu "cứ cầm dùng đi". Câu nói này dễ bị hiểu là cho luôn. Nếu bạn chỉ có ý cho mượn, hãy nói rõ ngay từ đầu, hoặc nhắn một tin sau đó để xác nhận, trước khi thời gian làm mờ trí nhớ của cả hai bên.
Ba trường hợp được đòi lại sớm
Bảng dưới gom ba căn cứ theo các quy định về quyền của bên cho mượn trong Bộ luật Dân sự 2015, kèm ví dụ giả định và điều kiện đi kèm.
| Căn cứ | Ví dụ giả định | Điều kiện |
|---|---|---|
| Bên mượn đã đạt mục đích, không có thoả thuận thời hạn | Mượn máy bơm tưới vụ đông xuân, vụ đã xong | Đòi lại được ngay |
| Bên cho mượn có nhu cầu đột xuất, cấp bách | Cho mượn xe máy, nhà có người ốm cần chở đi viện | Phải báo trước một thời gian hợp lý |
| Bên mượn dùng sai mục đích, sai cách, hoặc cho người khác mượn lại không được đồng ý | Mượn máy cày làm ruộng nhà, đem đi cày thuê lấy tiền | Có quyền đòi lại, không phải chờ hết hạn |
Ngoài ba trường hợp trên, bên cho mượn còn có quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại nếu tài sản bị hư hỏng do bên mượn gây ra. Quyền đòi lại và quyền đòi bồi thường đi song song, không loại trừ nhau.
"Thời gian hợp lý" là bao lâu
Luật không đưa ra con số. Thời gian hợp lý được hiểu theo hoàn cảnh: loại tài sản, mục đích mượn, khoảng cách, và việc bên mượn cần bao lâu để thu xếp. Không có một số ngày áp chung.
Ví dụ về tài sản nhỏ. Đòi lại chiếc xe máy đang cho mượn trong cùng một khu phố, báo trước một ngày thường là hợp lý. Báo trước một giờ trong khi người mượn đang ở tỉnh khác thì không.
Ví dụ về tài sản gắn với mùa vụ. Cho mượn máy cày giữa vụ, người mượn đang làm dở cánh đồng. Đòi lại sớm khiến họ hỏng vụ. Thời gian hợp lý ở đây có thể là đủ để họ cày nốt phần đang làm hoặc thuê được máy khác.
Ví dụ về nhà ở nhờ. Đòi lại nhà đang cho người khác ở nhờ cần thời gian đủ để họ tìm chỗ ở mới, chuyển đồ. Đây là trường hợp thời gian hợp lý dài nhất, vì gắn với chỗ ở của cả một gia đình.
Cách tự kiểm tra. Thử đặt mình vào vị trí người mượn: với thời gian báo trước đó, một người bình thường có kịp thu xếp mà không bị thiệt hại đáng kể không? Nếu câu trả lời là "có", thời gian đó nhiều khả năng hợp lý.
Báo đòi lại sao cho đúng và êm
Đòi lại đồ cho mượn là việc tế nhị, nhất là giữa người thân. Cách báo dưới đây vừa giữ được quyền của bạn, vừa giữ được quan hệ.
- Gặp hoặc gọi điện nói trực tiếp trước, giải thích lý do cần lấy lại. Phần lớn người mượn sẽ trả khi hiểu hoàn cảnh.
- Sau cuộc nói chuyện, nhắn một tin xác nhận: tài sản nào, cần nhận lại ngày nào, giờ nào, ở đâu. Tin nhắn này là mốc thời gian báo trước.
- Nếu trường hợp là dùng sai mục đích, nêu rõ việc bạn đã thấy, ví dụ "máy đang được đem đi cày thuê ở ấp bên", tránh lời lẽ buộc tội.
- Khi nhận lại, kiểm tra tình trạng tài sản ngay, chụp ảnh. Nếu có hư hỏng ngoài hao mòn thông thường, nói ngay lúc đó và ghi lại.
- Nếu người mượn đã bỏ chi phí sửa chữa hoặc làm tăng giá trị tài sản theo thoả thuận, thanh toán phần đó khi nhận lại.
- Nếu quá hạn đã báo mà người mượn không trả, gửi lời nhắc lần hai bằng văn bản và nêu rằng từ thời điểm đó họ đang chậm trả.
Một điểm có lợi cho bên cho mượn: trong thời gian chậm trả, rủi ro đối với tài sản chuyển sang bên mượn. Nghĩa là nếu đồ bị mất, hỏng trong lúc người mượn đã quá hạn mà chưa trả, họ phải chịu dù không phải lỗi của họ.
Những việc không nên làm khi người mượn chần chừ
Không tự ý đến nhà người mượn lấy đồ khi họ vắng mặt, không phá khoá, không lấy một tài sản khác của họ để "giữ làm tin". Dù đồ là của bạn, việc tự lấy theo cách đó có thể bị coi là xâm phạm chỗ ở hoặc tài sản của người khác, và biến bạn từ người có lý thành người có lỗi.
Không bêu tên người mượn lên mạng xã hội, không nhắn tin đe doạ. Những hành vi này vừa không giúp bạn lấy lại đồ, vừa có thể khiến bạn bị xử lý về hành vi xúc phạm danh dự, đe doạ người khác.
Nếu người mượn tiếp tục không trả sau khi đã được báo đúng cách, con đường đúng là nhờ người làm chứng hoặc người có uy tín trong họ hàng, xóm giềng nói chuyện; đề nghị hoà giải ở cơ sở; và nếu vẫn không được thì khởi kiện đòi lại tài sản. Với trường hợp người mượn có điều kiện mà cố tình không trả, hoặc đã bán, cầm đồ của bạn, có thể có dấu hiệu tội phạm và bạn có thể trình báo cơ quan công an. Thủ tục kiện tụng thuộc chuyên đề riêng, ở đây chỉ nhắc để bạn biết các bước kế tiếp.
Ghi thời hạn ngay từ lúc cho mượn
Mọi điều phía trên sẽ đơn giản hơn nhiều nếu lúc cho mượn hai bên nói rõ hai điều: mượn để làm gì và mượn đến khi nào. Chỉ cần một tin nhắn: "Cho anh mượn máy cày làm hết vụ đông xuân, xong vụ anh mang trả nhé. Nhà cần gấp thì em báo trước vài hôm." Câu này đã chứa đủ mục đích, thời hạn, và cả cơ chế đòi sớm.
Với đồ giá trị lớn như máy nông nghiệp, xe, máy phát điện, hoặc khi cho mượn dài ngày, nên ghi thêm cách dùng được phép (chỉ dùng cho ruộng nhà, không cho thuê lại), ai chịu chi phí nhiên liệu, bảo dưỡng định kỳ, và tình trạng lúc giao kèm ảnh chụp.
Nhiều người ngại ghi vì sợ người mượn nghĩ mình không tin. Thực tế, người mượn tử tế cũng muốn biết rõ những điều này để khỏi lỡ làm sai. Nói rõ từ đầu là cách tôn trọng cả hai bên, và cũng là cách để lần sau người ta còn dám hỏi mượn bạn, bạn còn vui lòng cho mượn.
Đồ đang ở xa: trả ở đâu, ai chịu chi phí đưa về
Một chuyện hay phát sinh khi đòi lại: đồ cho mượn đang ở chỗ người mượn, có khi ở tỉnh khác. Chiếc máy phát điện người em mang lên công trình ở Lâm Đồng, chiếc xe máy người cháu đem vào Thành phố Hồ Chí Minh đi học. Ai phải mang đồ về, và ai trả tiền vận chuyển?
Câu trả lời đầu tiên luôn là thoả thuận của hai bên. Nếu lúc cho mượn đã nói "dùng xong mang về trả tận nhà", người mượn phải lo việc đó. Nếu không có thoả thuận, Bộ luật Dân sự có quy tắc chung về địa điểm thực hiện nghĩa vụ: với tài sản không phải bất động sản, địa điểm là nơi cư trú của bên có quyền, tức là người cho mượn. Hiểu đơn giản, người mượn có nghĩa vụ trả đồ về chỗ người cho mượn, và chi phí đưa về thường thuộc về họ.
Trường hợp bạn đòi lại sớm vì nhu cầu đột xuất của chính mình, chuyện chi phí nên được nói rõ hơn, vì người mượn không có lỗi gì trong việc phải trả sớm. Một cách chia hợp lý là người mượn mang đến điểm thuận tiện cho cả hai, hoặc hai bên cùng chịu phần chi phí phát sinh thêm. Với đồ cồng kềnh, dễ hỏng khi vận chuyển, nên bàn trước cách đóng gói và ai chịu nếu đồ hư trên đường.
Khi nhờ xe khách, xe tải chở đồ về, bên gửi hàng nên chụp ảnh tình trạng lúc giao cho nhà xe, giữ biên nhận. Hư hỏng trên đường lúc đó là chuyện với bên vận chuyển, không còn là chuyện giữa người mượn và người cho mượn nếu đã đóng gói cẩn thận.
Câu hỏi thường gặp
Cho mượn không hẹn ngày trả, bao giờ thì được đòi?
Khi không có thoả thuận thời hạn, bên mượn phải trả ngay sau khi đạt mục đích mượn và bạn được đòi lại vào lúc đó. Nếu mục đích cũng không rõ, bạn nên báo trước một thời gian hợp lý rồi đòi, đồng thời nhắn tin xác nhận để có mốc thời gian.
Đã hẹn cho mượn đến cuối năm, giữa chừng có đòi lại được không?
Được, nếu bạn có nhu cầu đột xuất và cấp bách cần dùng tài sản, nhưng phải báo trước một thời gian hợp lý. Nếu chỉ đơn giản là đổi ý, việc đòi sớm phụ thuộc vào thương lượng với người mượn.
Người mượn đem đồ cho người khác mượn tiếp thì sao?
Bên mượn không được cho người khác mượn lại nếu không có sự đồng ý của bên cho mượn. Đây là căn cứ để bạn đòi lại tài sản ngay. Bạn nên yêu cầu người mượn lấy về và trả, đồng thời ghi nhận việc này bằng tin nhắn.
Người mượn đã sửa chữa đồ, khi đòi lại có phải trả tiền sửa không?
Nếu hai bên có thoả thuận về việc thanh toán chi phí sửa chữa hoặc làm tăng giá trị tài sản, bạn phải trả theo thoả thuận. Sửa hư hỏng thông thường trong quá trình dùng là việc của người mượn. Không thoả thuận gì thì đây là điểm cần nói chuyện để thống nhất.
Đòi lại đồ cho mượn có bị giới hạn thời gian không?
Yêu cầu của chủ sở hữu đòi lại tài sản thuộc nhóm không áp dụng thời hiệu khởi kiện theo Bộ luật Dân sự 2015. Tuy vậy, để lâu thì chứng cứ mờ dần, người làm chứng quên, nên đòi càng sớm càng thuận lợi.