Gọi máy gặt về gặt trọn ruộng nhà mình, trả tiền theo diện tích, thường là hợp đồng dịch vụ: chủ máy dùng máy và người của họ để làm xong một việc, và chịu trách nhiệm về kết quả. Mượn máy cày về tự chạy, trả tiền theo ngày, mới là hợp đồng thuê tài sản: bạn nhận máy, bạn vận hành, bạn chịu phần bảo quản. Hai kiểu nghe na ná nhau nhưng khi máy hỏng giữa vụ hay gặt sót nhiều, câu trả lời "ai chịu" khác hẳn.
Ở nhiều vùng lúa, mọi việc vẫn chốt bằng một cuộc gọi hoặc một lời hẹn ngoài bờ ruộng. Bài này không khuyên làm hợp đồng dày cộm cho một buổi gặt, mà chỉ ra những điểm nên nói rõ, nên nhắn lại bằng tin nhắn, và cách xử lý khi có chuyện, từ máy chết giữa đồng đến bánh xích cán sập bờ ruộng nhà bên.
Hai cách thuê máy ngoài đồng
Cách thứ nhất phổ biến nhất ở các vùng lúa lớn như An Giang, Đồng Tháp, Cần Thơ: chủ máy gặt đập liên hợp đi theo mùa, nhận gặt cho từng hộ, tính tiền theo công đất hoặc theo sào. Người lái là người của chủ máy, máy là của chủ máy, chủ ruộng chỉ chỉ ruộng và nhận lúa. Đối tượng của thoả thuận ở đây là công việc gặt, không phải chiếc máy.
Cách thứ hai gặp nhiều ở vùng đồi, vùng rẫy, nơi hộ dân có người biết chạy máy: thuê máy cày tay, máy xới, máy bơm, có khi cả máy kéo, mang về tự làm trong một hoặc vài ngày. Chủ máy giao máy, người thuê vận hành, trả tiền theo ngày hoặc theo buổi. Đó là thuê tài sản theo đúng nghĩa của Bộ luật Dân sự.
Giữa hai cách còn những dạng lai: thuê máy kèm người lái nhưng chủ ruộng chỉ huy làm gì, làm đến đâu, trả tiền theo giờ máy chạy. Khi đó phải nhìn kỹ xem ai quyết định cách làm và ai chịu kết quả. Nếu người lái chỉ làm theo chỉ dẫn từng bước, tiền tính theo giờ máy, quan hệ nghiêng về thuê tài sản kèm người vận hành; nếu chủ máy nhận làm xong một diện tích với kết quả nhất định, quan hệ nghiêng về dịch vụ.
Vì sao phải gọi đúng tên quan hệ
Gọi đúng là thuê tài sản hay thuê dịch vụ quyết định ai gánh rủi ro nào. Bảng dưới so sánh hai kiểu ở những điểm hay phát sinh tranh chấp.
| Điểm so sánh | Thuê máy về tự chạy (thuê tài sản) | Gọi máy về làm trọn (dịch vụ) |
|---|---|---|
| Ai vận hành máy | Người thuê hoặc người do người thuê bố trí | Người của chủ máy |
| Máy hỏng do lỗi sẵn | Chủ máy phải sửa hoặc đổi, người thuê được giảm tiền hoặc chấm dứt | Chủ máy tự lo; vẫn có nghĩa vụ làm xong việc hoặc chịu hậu quả của việc chậm |
| Máy hỏng do vận hành sai | Người thuê chịu | Chủ máy chịu, vì người lái là người của họ |
| Kết quả công việc | Người thuê tự chịu: cày nông, cày sót là việc của mình | Chủ máy chịu: gặt sót, làm rơi nhiều quá mức thoả thuận thì chủ ruộng có quyền yêu cầu |
| Thiệt hại cho người thứ ba | Người đang chiếm hữu, sử dụng máy, tức người thuê, là đầu mối | Chủ máy, vì người làm công gây thiệt hại khi làm việc được giao |
| Cách tính tiền | Theo ngày, theo giờ, theo buổi | Theo diện tích, theo khối lượng công việc |
Bảng là hướng chung. Thoả thuận cụ thể của hai bên có thể chia khác; điều quan trọng là có thoả thuận rõ ràng, dù chỉ bằng tin nhắn, chứ không để mỗi bên tự hiểu.
Gặt sót, rơi vãi, lúa lẫn: chuyện chất lượng dịch vụ
Hao hụt trong mức bình thường không phải lỗi. Máy gặt nào cũng để rơi một phần hạt, nhất là khi lúa đổ, ruộng lầy, lúa quá chín. Chủ ruộng không thể đòi máy gặt sạch tuyệt đối. Tranh chấp chỉ có cơ sở khi hao hụt vượt rõ mức thông thường của điều kiện ruộng đó, hoặc vượt mức hai bên đã nói trước.
Gặt sót cả vạt, bỏ góc ruộng. Đây là làm chưa xong việc đã nhận. Chủ ruộng có quyền yêu cầu làm bù, hoặc trừ tiền tương ứng phần diện tích chưa gặt. Nên chỉ ra ngay tại chỗ khi máy còn ở ruộng, chụp ảnh lại, thay vì để đến khi máy đi ruộng khác mới nói.
Lúa lẫn tạp, lẫn giống từ ruộng trước. Máy không vệ sinh trước khi sang ruộng mới có thể làm lẫn hạt giống khác. Với ruộng làm giống hoặc ruộng bán theo hợp đồng có yêu cầu thuần, chủ ruộng nên nói rõ trước khi gặt và yêu cầu vệ sinh máy; đã nói mà vẫn lẫn thì có căn cứ để đòi.
Đo diện tích để tính tiền. Tranh cãi về số công đất là chuyện thường xảy ra. Hai bên nên thống nhất trước cách đo, theo diện tích trên giấy tờ hay đo thực tế, và ai đo. Một tin nhắn chốt "ruộng bao nhiêu công, giá bao nhiêu một công, gặt cả bờ hay không" giải quyết phần lớn cãi vã.
Máy cán hỏng bờ ruộng, giẫm lúa nhà bên
Máy gặt, máy kéo đi lại giữa các thửa thường phải qua bờ ruộng, đường nội đồng, có khi băng qua ruộng nhà người khác. Bánh xích có thể làm sập bờ, cán nát một vạt lúa chưa gặt, làm vỡ ống dẫn nước. Người chịu thiệt ở đây là bên thứ ba, không có hợp đồng với ai, nên đây là bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng.
Với kiểu gọi máy về làm trọn, người lái là người làm công cho chủ máy. Bộ luật Dân sự quy định cá nhân, pháp nhân phải bồi thường thiệt hại do người làm công gây ra khi thực hiện công việc được giao, rồi có quyền yêu cầu người có lỗi hoàn trả theo quy định. Vì vậy chủ ruộng bên cạnh thường đòi chủ máy. Chủ ruộng thuê máy gặt có thể bị kéo vào nếu chính mình chỉ đường cho máy đi qua ruộng người khác mà không xin phép.
Với kiểu thuê máy về tự chạy, người thuê là người đang chiếm hữu, sử dụng máy và trực tiếp gây thiệt hại, nên người thuê là đầu mối bồi thường. Máy kéo, máy gặt tự hành có thể bị coi là nguồn nguy hiểm cao độ tuỳ đặc tính, khi đó trách nhiệm đặt ra cả khi không có lỗi. Cách giải quyết nhẹ nhàng nhất vẫn là xin phép trước khi đi qua ruộng người khác, và khi lỡ gây hỏng thì báo ngay, cùng nhau ước tính thiệt hại.
Máy hỏng giữa vụ khi lúa chín không chờ được
Lúa chín có thời điểm, trễ vài ngày là rụng hạt, đổ ngã, gặp mưa là thiệt hại lớn. Nếu đã hẹn máy gặt mà máy hỏng hoặc chủ máy bỏ đi gặt ruộng khác trả giá cao hơn, chủ ruộng có thể bị thiệt hại thật. Với hợp đồng dịch vụ, bên cung ứng có nghĩa vụ làm đúng thời hạn đã thoả thuận; không làm được thì bên thuê dịch vụ có quyền đơn phương chấm dứt và đòi bồi thường thiệt hại.
Đòi được hay không phụ thuộc chứng cứ: tin nhắn hẹn ngày gặt, người làm chứng, thiệt hại có thật và tính được. Đồng thời, chủ ruộng có nghĩa vụ hạn chế thiệt hại, tức là khi biết máy không đến phải tìm máy khác ngay, không ngồi chờ rồi đòi toàn bộ thiệt hại. Khoản chênh lệch giá thuê máy khác và phần lúa rụng thêm do chậm trễ là những khoản thường được bàn khi đòi bồi thường.
Với thuê máy về tự chạy, máy hỏng không do lỗi người thuê thì chủ máy phải sửa hoặc đổi máy khác; không làm được thì người thuê có thể chấm dứt, không phải trả tiền cho thời gian máy nằm, và đòi bồi thường nếu chủ máy biết máy có lỗi mà không nói. Ở cả hai kiểu, một tin nhắn báo hỏng có giờ gửi là bằng chứng đầu tiên cần có.
Chốt gì qua tin nhắn trước khi máy xuống ruộng
Không cần giấy tờ dày, nhưng nên có một tin nhắn hai bên cùng đọc được. Danh sách dưới là những điểm hay sinh chuyện, chỉ cần chốt vài dòng.
- Kiểu thuê: gọi máy làm trọn hay thuê máy về tự chạy; nếu kèm người lái thì ai chỉ đạo việc làm.
- Thửa ruộng nào, bao nhiêu công hoặc sào, đo theo cách nào.
- Ngày, buổi dự kiến làm; nếu máy không đến được thì báo trước bao lâu.
- Giá theo đơn vị nào, đã gồm chở lúa ra bờ, đóng bao hay chưa.
- Đường máy vào ruộng: qua lối nào, đã xin phép chủ ruộng bên cạnh chưa.
- Mức hao hụt chấp nhận được hoặc yêu cầu đặc biệt như vệ sinh máy cho ruộng giống.
- Với thuê máy tự chạy: giờ nhận, giờ trả, ai đổ nhiên liệu, ai chịu khi máy hỏng do vận hành.
Ví dụ giả định: một hộ ở Vĩnh Long nhắn chủ máy "Mai gặt 3 công ruộng sau nhà, đo theo sổ, giá như vụ trước, máy vào từ đường đal, đã nói với nhà bên". Chỉ một dòng, nhưng khi có chuyện, cả hai bên đều có điểm tựa.
Thuê máy về tự chạy: kiểm máy và người vận hành
Khi nhận máy về tự chạy, phần bảo quản và phần rủi ro do vận hành sai chuyển sang bạn. Vài phút kiểm tra lúc nhận giúp tránh phải đền những hư hỏng không do mình gây ra.
- Chạy thử máy trước mặt chủ: nổ máy, vào số, chạy không tải vài phút, nghe tiếng máy và xem khói.
- Kiểm dầu nhớt, nước làm mát, nhiên liệu còn trong bình; ghi lại để lúc trả đối chiếu.
- Xem các bộ phận chịu mòn: dàn xới, lưỡi cày, xích, lốp, dây curoa; chụp ảnh những chỗ đã mòn nhiều.
- Hỏi chủ máy những lưu ý riêng của máy đó: số nào hay kẹt, máy chịu được ruộng sâu tới đâu, chạy liên tục bao lâu thì nghỉ.
- Chỉ giao máy cho người đã biết chạy loại máy đó; người lần đầu cầm lái là nguồn hỏng máy và tai nạn phổ biến nhất.
- Thoả thuận rõ nơi để máy qua đêm và cách chở máy về trả, nhất là khi phải qua cầu yếu, đường đất sau mưa.
Nếu máy có dấu hiệu bất thường trong lúc chạy, dừng ngay và báo chủ máy. Cố chạy tiếp cho xong việc là cách nhanh nhất biến một hỏng hóc nhỏ do lỗi sẵn thành hư hỏng lớn mà người thuê phải gánh.
Câu hỏi thường gặp
Thuê máy gặt mà máy làm rơi nhiều lúa thì có được trừ tiền không?
Được nếu chứng minh hao hụt vượt rõ mức bình thường của điều kiện ruộng đó, hoặc vượt mức hai bên đã thoả thuận. Nên chỉ ra ngay khi máy còn ở ruộng, chụp ảnh, và thoả thuận mức trừ tại chỗ. Để sau mới nói thì rất khó chứng minh.
Người lái máy gặt làm hỏng bờ ruộng nhà mình thì đòi ai?
Nếu bạn gọi máy về làm trọn, người lái là người làm công của chủ máy, bạn đòi chủ máy. Chủ máy có thể quay sang đòi người lái nếu người lái có lỗi. Nếu bạn thuê máy về và tự bố trí người lái, phần hư hỏng trong ruộng nhà mình là chuyện của bạn.
Thuê máy cày về tự chạy, máy hỏng do dùng sai thì phải đền bao nhiêu?
Người thuê bồi thường chi phí sửa chữa hợp lý để đưa máy về tình trạng như lúc nhận, trừ hao mòn tự nhiên. Nếu máy không sửa được, mức bồi thường là giá trị máy tại thời điểm hỏng. Nên cùng chủ máy nhờ thợ có nghề xác định nguyên nhân và chi phí trước khi sửa.
Chủ máy gặt nhận lời rồi không đến, có đòi bồi thường được không?
Có cơ sở nếu có bằng chứng đã hẹn và có thiệt hại thật như lúa rụng, phải thuê máy khác giá cao hơn. Bạn cũng phải chứng minh đã tìm máy khác kịp thời để hạn chế thiệt hại. Trên thực tế, giải quyết qua hoà giải ở thôn, ấp thường nhanh hơn kiện.
Thuê máy kèm người lái theo giờ thì là thuê tài sản hay dịch vụ?
Tuỳ ai chỉ đạo công việc và ai chịu kết quả. Nếu bạn chỉ dẫn người lái làm từng việc và trả theo giờ máy chạy, quan hệ nghiêng về thuê máy kèm người vận hành. Nếu chủ máy nhận làm xong một diện tích với kết quả nhất định, quan hệ nghiêng về dịch vụ.
Có cần làm hợp đồng giấy cho một buổi gặt không?
Thường không cần. Một tin nhắn ghi diện tích, giá, ngày làm và các yêu cầu đặc biệt là đủ cho phần lớn trường hợp. Với thoả thuận cả mùa, nhiều thửa, hoặc thuê máy giá trị lớn về tự chạy nhiều ngày, nên viết một tờ thoả thuận ngắn có chữ ký hai bên.