Bộ luật Dân sự 2015 có một kiểu mua bán riêng gọi là mua sau khi sử dụng thử: hai bên thoả thuận một thời hạn dùng thử, trong thời hạn đó người mua được quyết định mua hay không; nếu hết hạn mà người mua không trả lời thì coi như đã chấp nhận mua theo điều kiện đã thoả thuận trước khi nhận đồ. Nhiều người nghĩ "chưa nói mua thì chưa mua", nhưng với kiểu thoả thuận này, sự im lặng có ý nghĩa ngược lại.
Giao dịch dùng thử rất hay gặp giữa cá nhân: mượn chiếc máy khâu cũ về chạy thử, cầm chiếc xe đạp trợ lực về đạp mấy hôm, lấy bộ loa về nghe thử trong phòng. Bài này giải thích quy định đó vận hành thế nào, trong lúc dùng thử món đồ thuộc về ai, hỏng thì ai đền, và nên thoả thuận những gì để khỏi tranh cãi.
Dùng thử có điều kiện khác với mượn và khác với "bao test"
Ba kiểu thoả thuận này hay bị gọi lẫn với nhau. Mượn là cho dùng không lấy tiền và người mượn phải trả lại, không có ý định mua bán. "Bao test" mà người bán đồ cũ hay hứa là một cam kết sau khi đã bán: người mua đã trả tiền, đã là chủ món đồ, và người bán nhận lại nếu phát hiện lỗi trong mấy ngày. Mua sau khi dùng thử thì khác cả hai: món đồ vẫn chưa được bán, người mua chưa phải trả tiền, nhưng hai bên đã chốt sẵn giá và điều kiện, chỉ chờ người dùng thử nói "có" hay "không".
Phân biệt đúng giúp biết ai chịu thiệt khi món đồ hỏng giữa chừng. Với "bao test", món đồ đã thuộc người mua nên rủi ro thường đã sang người mua, chỉ có lỗi sẵn có thì mới quay lại người bán. Với dùng thử, luật đặt rủi ro ở bên bán cho tới khi người mua chấp nhận mua, trừ khi có thoả thuận khác.
Vì vậy, trước khi cầm đồ về, nên nói rõ bằng tin nhắn đây là "dùng thử rồi mới quyết định mua", kèm giá, thời hạn và cách trả lại. Một câu mập mờ kiểu "anh cứ cầm về dùng thử, ưng thì chuyển tiền" vẫn có thể được hiểu là dùng thử, nhưng thiếu thời hạn thì rất khó áp dụng quy tắc im lặng.
Những gì luật quy định trong thời hạn dùng thử
Thời hạn do hai bên thoả thuận. Luật không đặt sẵn số ngày. Ba ngày, một tuần hay hai tuần đều được, miễn hai bên thống nhất. Không có thời hạn thì quy tắc "hết hạn mà im lặng" không có mốc để tính.
Người dùng thử có quyền trả lời mua hoặc không mua. Không cần nêu lý do. Không ưng màu, thấy ồn, đổi ý vì đã có món khác đều được. Đây là điểm khác lớn nhất với "bao test", vốn chỉ cho trả khi có lỗi.
Hết hạn mà không trả lời thì coi như đã mua. Sự im lặng được luật quy định thành chấp nhận mua theo các điều kiện đã thoả thuận trước khi nhận đồ dùng thử. Người dùng thử khi đó phải trả tiền theo giá đã chốt.
Trong thời hạn dùng thử, món đồ vẫn thuộc người bán và người bán chịu rủi ro. Nếu món đồ hỏng do nguyên nhân khách quan, không phải lỗi người dùng thử, người bán gánh, trừ khi hai bên đã thoả thuận khác.
Người bán không được bán, tặng, cho thuê, cầm cố món đồ cho người khác khi người dùng thử chưa trả lời. Quyền ưu tiên này là lý do người dùng thử yên tâm cầm đồ về, không sợ đang thử thì món đồ đã bán cho người trả giá cao hơn.
Người dùng thử không chịu hao mòn thông thường. Trả lại thì không phải đền phần cũ đi do dùng đúng cách trong mấy ngày thử. Nhưng làm mất, làm hỏng do dùng sai thì phải bồi thường.
Im lặng đến hết hạn: vì sao đó là cái bẫy với người dùng thử
Người dùng thử hay vướng chuyện này vì bận, quên, hoặc ngại nói "không mua" với người quen. Đến ngày thứ mười người bán nhắn đòi tiền, người dùng thử mới trả đồ và nghĩ thế là xong. Nếu thời hạn thử đã được thống nhất là bảy ngày, đúng theo quy định thì giao dịch đã thành từ khi hết ngày thứ bảy; người dùng thử chỉ trả lại đồ được khi người bán đồng ý.
Cách tự bảo vệ đơn giản: đặt nhắc việc trên điện thoại trước hạn một ngày, và trả lời bằng tin nhắn rõ ràng trước khi hết hạn, kể cả khi chưa kịp mang đồ trả. Một câu "Em không mua chiếc loa, chiều mai em mang trả anh" gửi trong hạn là đủ để thể hiện ý không mua; việc trả đồ diễn ra ngay sau đó.
Ngược lại, người bán cũng không nên lợi dụng sự im lặng. Nếu thời hạn chỉ nói miệng, hoặc chỉ hẹn chung chung "dùng thử ít hôm", thì rất khó viện quy tắc im lặng là chấp nhận. Khi thấy người dùng thử chậm trả lời, một tin nhắc nhẹ trước hạn vừa giữ quan hệ, vừa tạo dấu vết cho thấy người bán đã thông báo.
Hai bên cũng có thể thoả thuận ngược với quy tắc mặc định, ví dụ "hết hạn mà không báo mua thì coi như không mua và phải mang trả trong hai ngày". Khi đã có câu như vậy, câu chữ thoả thuận được áp dụng.
Hỏng trong lúc dùng thử: ai chịu trong từng trường hợp
Bảng dưới phân các tình huống hỏng hóc trong thời hạn thử theo nguyên tắc chung. Thoả thuận cụ thể của hai bên, nếu có, được xét trước.
| Chuyện xảy ra | Người chịu thiệt hại | Lý do |
|---|---|---|
| Máy chạy bình thường rồi tự hỏng một linh kiện do đã cũ | Người bán | Rủi ro trong thời hạn thử thuộc bên bán; đây không phải lỗi người dùng thử |
| Người dùng thử cắm sai điện áp làm cháy máy | Người dùng thử | Lỗi sử dụng sai; phải bồi thường thiệt hại |
| Món đồ bị mất trộm tại nhà người dùng thử | Cần xét việc giữ gìn | Người dùng thử phải giữ gìn như tài sản của mình; sơ suất rõ ràng thì phải đền |
| Trầy xước nhẹ do dùng đúng cách vài ngày | Không ai phải đền | Hao mòn thông thường của việc dùng thử |
| Hai bên đã thoả thuận người dùng thử chịu mọi hư hỏng | Người dùng thử | Thoả thuận khác với quy tắc mặc định được tôn trọng |
Hàng giữa bảng là chỗ hay tranh luận. Để giảm rủi ro, người dùng thử nên giữ đồ ở chỗ an toàn, không mang đi xa, không cho người khác dùng; người bán nên nói trước những điểm cần lưu ý khi dùng món đồ.
Thoả thuận dùng thử gọn trong một tin nhắn
Không cần giấy dài. Một tin nhắn có đủ các ý dưới đây, được bên kia trả lời đồng ý, đã là một thoả thuận dùng thử khá chắc.
- Tên món đồ, tình trạng khi giao: chạy bình thường, các vết xước có sẵn, phụ kiện kèm theo. Nên chụp ảnh gửi vào cuộc trò chuyện ngay lúc giao.
- Giá mua nếu đồng ý mua, và cách trả tiền.
- Thời hạn dùng thử tính từ ngày nào đến ngày nào.
- Hết hạn mà không trả lời thì xử lý ra sao: giữ đúng quy tắc của luật (coi như mua) hay thoả thuận ngược lại.
- Ai chịu nếu món đồ hỏng trong lúc thử không do lỗi người dùng thử.
- Nếu không mua: trả đồ ở đâu, trong bao lâu, ai chịu công mang trả.
- Có thu tiền giữ chỗ hay tiền ký cược khi cầm đồ về không; nếu có thì trả lại khi nào.
Ví dụ giả định: chị Mai ở Thái Nguyên cầm về một chiếc máy lọc không khí cũ để thử năm ngày, giá chốt đã nhắn sẵn. Ngày thứ tư chị nhắn "không mua, máy hơi ồn với phòng ngủ", hôm sau mang trả. Người bán không có quyền đòi tiền, vì ý không mua được báo trong hạn.
Tiền ký cược khi cầm đồ về thử
Với món đồ giá trị, người bán thường muốn giữ một khoản tiền làm tin khi để người lạ cầm về. Khoản này về bản chất là tiền ký cược để bảo đảm việc trả lại món đồ, không phải tiền mua. Nếu người dùng thử trả đồ nguyên vẹn, khoản ký cược phải được trả lại. Nếu người dùng thử mua, hai bên trừ khoản đó vào giá. Nếu không trả đồ, người bán được giữ khoản ký cược để bù và có thể đòi thêm phần còn thiếu.
Cần ghi rõ đó là tiền ký cược cho việc dùng thử, không phải tiền cọc mua. Tiền cọc có cơ chế mất cọc khi người đặt cọc từ chối giao kết; nếu gọi nhầm thành cọc, người bán có thể lập luận rằng người dùng thử "không mua thì mất cọc", trái với bản chất dùng thử là được quyền không mua.
Giữ giấy tờ tuỳ thân của người dùng thử làm tin là cách nhiều người dùng, nhưng giấy tờ tuỳ thân không phải tài sản để cầm giữ. Pháp luật về căn cước có những hạn chế với việc giữ giấy tờ của người khác; dùng tiền ký cược hoặc một người quen bảo đảm thường an toàn hơn cho cả hai bên.
Lỗi hay gặp khiến dùng thử thành tranh chấp
Phần lớn tranh chấp về dùng thử đến từ vài chỗ rất nhỏ bị bỏ qua lúc giao đồ.
- Không chốt giá trước khi cầm đồ về, đến lúc quyết định mua thì hai bên mỗi người nhớ một con số.
- Không ghi thời hạn, hoặc chỉ nói "mấy hôm", rồi tranh luận im lặng đến bao giờ thì thành đã mua.
- Không ghi tình trạng ban đầu, nên khi trả lại người bán chỉ vào một vết xước và đòi đền.
- Người dùng thử cho người khác dùng, mang đi xa hoặc tháo máy ra xem, rồi máy hỏng.
- Người bán vẫn nhận lời bán cho người thứ hai trong lúc người thứ nhất đang thử, đến khi người thứ nhất báo mua thì không còn đồ để bán.
- Gọi khoản tiền làm tin là "cọc" khiến người dùng thử tưởng không mua thì mất tiền.
- Báo không mua bằng cách "seen" tin nhắn rồi im lặng, không có câu nào thể hiện rõ ý từ chối.
Với giao dịch giá trị lớn, như nhạc cụ, máy móc làm nghề, thiết bị y tế dùng tại nhà, nên viết hẳn vài dòng trên giấy, chụp ảnh tình trạng, và nếu món đồ có số máy thì ghi số máy vào thoả thuận.
Câu hỏi thường gặp
Người bán nói "dùng thử thoải mái" mà không nói bao lâu, vậy bao giờ thì coi là đã mua?
Khi thời hạn không được thoả thuận, quy tắc hết hạn mà im lặng thì coi như mua khó áp dụng. Hướng hợp lý là người bán gửi tin xác định một hạn cụ thể để người dùng thử trả lời. Cả hai nên chốt lại bằng chữ thay vì chờ tranh luận.
Đang dùng thử thì món đồ hỏng do đã quá cũ, người bán đòi người dùng thử trả tiền sửa có đúng không?
Theo quy tắc chung, rủi ro trong thời hạn dùng thử do người bán chịu, trừ khi hai bên đã thoả thuận khác. Hỏng do linh kiện già, không phải do dùng sai, thì người dùng thử không phải đền. Người dùng thử nên báo ngay khi phát hiện hỏng và giữ nguyên hiện trạng.
Dùng thử xong thấy ưng nhưng muốn trả giá thấp hơn có được không?
Giá đã thoả thuận trước khi nhận đồ là giá áp dụng nếu người dùng thử chấp nhận mua. Muốn trả giá khác thì thực chất là đề nghị một giao dịch mới; người bán có quyền đồng ý hoặc từ chối và lấy lại đồ.
Trong lúc đang thử, người bán bán món đó cho người khác thì người dùng thử đòi được gì?
Luật không cho người bán bán, tặng hay cho thuê món đồ khi người dùng thử chưa trả lời. Nếu người bán vẫn bán và người dùng thử chứng minh được mình bị thiệt hại thật, ví dụ đã từ chối món khác hoặc tốn chi phí đi lại, có thể yêu cầu bồi thường phần thiệt hại đó.
Đã báo không mua nhưng chưa kịp mang trả, món đồ hỏng ở nhà thì ai chịu?
Sau khi báo không mua, người dùng thử có nghĩa vụ trả lại món đồ và giữ gìn nó cho tới khi trả. Nếu hỏng vì lỗi giữ gìn hoặc vì cố tình chậm trả quá lâu, người dùng thử dễ phải chịu. Vì vậy báo không mua xong nên hẹn trả sớm nhất có thể.
Dùng thử có cần viết giấy không?
Luật không bắt mua sau khi dùng thử phải lập văn bản với đồ dùng thông thường. Một đoạn tin nhắn có giá, thời hạn, tình trạng và câu đồng ý của cả hai là đủ dùng. Món đồ giá trị lớn thì nên viết giấy và chụp ảnh tình trạng lúc giao.