Theo Bộ luật Dân sự 2015, bên bán chịu rủi ro đối với tài sản trước khi tài sản được giao cho bên mua, còn bên mua chịu rủi ro kể từ lúc nhận tài sản, trừ khi hai bên có thoả thuận khác. Vì vậy, khi một món đồ cũ bị vỡ hay bị mất trên đường gửi, câu hỏi quyết định không phải "lỗi của ai" mà là "lúc hỏng, món hàng đã được giao cho người mua chưa". Câu trả lời lại phụ thuộc vào việc hai bên đã thống nhất giao ở đâu và người đang cầm món hàng là người do ai thuê.
Bài này dành cho hai người bình thường mua bán với nhau: một người rao chiếc loa cũ trong nhóm mạng xã hội, một người ở tỉnh khác chốt mua và nhờ gửi qua đơn vị vận chuyển. Bài không bàn chuyện lừa đảo hay chuyện chọn cách thanh toán; trọng tâm là món hàng thật đã gửi đi thật nhưng đến nơi thì vỡ, hoặc không bao giờ đến.
Rủi ro là gì và quy tắc gốc của Bộ luật Dân sự
Trong ngôn ngữ pháp lý, "rủi ro" là thiệt hại xảy ra với tài sản mà không bên nào trong hợp đồng mua bán có lỗi: xe chở hàng gặp tai nạn, kho trung chuyển bị ngập, gói hàng bị nhân viên giao nhận làm rơi. Khi có người cố ý hay cẩu thả gây ra thiệt hại, người đó vẫn phải bồi thường; nhưng giữa người bán và người mua, câu hỏi "ai phải gánh trước" được trả lời bằng quy tắc chuyển rủi ro.
Quy tắc gốc rất ngắn: trước khi giao, rủi ro thuộc bên bán; từ khi bên mua nhận, rủi ro thuộc bên mua. Nếu rủi ro còn thuộc bên bán mà món hàng vỡ, người bán không đòi được tiền, phải giao lại món khác nếu có thể hoặc trả lại tiền đã nhận. Nếu rủi ro đã sang bên mua, người mua vẫn phải trả đủ tiền dù món hàng đến tay đã thành mảnh vụn, rồi tự đi đòi bên gây ra thiệt hại.
Quy tắc này có cụm "trừ trường hợp có thoả thuận khác". Nghĩa là hai cá nhân hoàn toàn có thể tự thống nhất khác đi, ví dụ người mua nhận rủi ro ngay khi người bán đưa hàng cho bưu cục, đổi lại được bớt giá. Với tài sản phải đăng ký quyền sở hữu như ô tô, xe máy, luật có cách tính riêng theo thời điểm đăng ký; bài này nói về đồ dùng, đồ điện tử, đồ gia dụng, những thứ không phải đăng ký.
Shipper đang cầm hàng là người của ai
Người bán gửi hàng đến tận nhà người mua. Đây là kiểu phổ biến nhất khi mua bán qua mạng: người bán ra bưu cục hoặc gọi đơn vị vận chuyển đến lấy, điền địa chỉ người mua, trả phí hoặc để người mua trả khi nhận. Hai bên đã thống nhất nơi giao là nhà người mua, nên việc giao chỉ hoàn tất khi món hàng đến tay người mua. Trên đường đi, người chở hàng làm việc theo hợp đồng với người gửi, tức người bán. Rủi ro thường được hiểu là vẫn ở bên bán.
Người mua tự gọi xe ôm, xe công nghệ đến lấy hàng. Người mua đặt chuyến, trả tiền chuyến và chỉ định người tài xế đến nhà người bán nhận đồ. Lúc tài xế cầm món hàng, người bán đã giao cho người do bên mua cử đến. Nếu không có thoả thuận khác, rủi ro trên đường về thường được xem là đã chuyển sang người mua; người mua làm việc với tài xế hoặc ứng dụng đặt xe về thiệt hại.
Gửi theo xe khách, nhà xe, hàng ra bến người mua tự lấy. Kiểu này ở giữa hai trường hợp trên. Ai chọn nhà xe, ai đứng tên người gửi trên phiếu, ai trả cước, và hai bên hẹn "giao ở bến" hay "giao tận tay" là những chi tiết quyết định. Hàng gửi ra bến mà người mua chậm lấy, để qua đêm rồi mất, thì phần lỗi chậm nhận cũng được đặt lên bàn.
Người bán tự mang đến hoặc nhờ người nhà đi giao. Người đi giao lúc này là người của bên bán. Hỏng trên đường thì người bán chịu, giống như chính người bán làm rơi món đồ.
Khi hai bên không hề nói gì về nơi giao
Tranh chấp hay rơi vào ca mập mờ: người mua nhắn "anh gửi cho em nhé", người bán trả lời "ok", không ai nói ai chịu nếu hỏng. Đọc lại đoạn chat, gần như lúc nào cũng có một địa chỉ người mua gửi cho người bán để điền vào đơn, và câu "gửi cho em" đã thể hiện ý giao đến chỗ người mua. Phần đông người làm nghề pháp lý đọc tình huống này theo hướng hai bên đã thoả thuận nơi giao là địa chỉ người mua, nên rủi ro trên đường vẫn ở bên bán.
Ngay cả khi không có câu chữ nào, Bộ luật Dân sự có quy tắc chung về nơi thực hiện nghĩa vụ khi các bên không thoả thuận: với tài sản không phải bất động sản, nơi thực hiện là nơi cư trú của bên có quyền, ở đây là bên mua đang chờ nhận hàng. Quy tắc này dẫn đến cùng một kết quả. Cần lưu ý: Luật Thương mại có cách tính khác cho mua bán hàng hoá giữa thương nhân, trong đó việc giao cho người vận chuyển đầu tiên có thể đã làm chuyển rủi ro; nhiều người đọc nhầm quy định thương mại để áp cho mua bán đồ cũ giữa hai cá nhân.
Điều này không có nghĩa người bán luôn thua. Nếu người mua là người chọn đơn vị vận chuyển, yêu cầu gửi hàng rẻ nhất không bảo hiểm, hoặc bảo người bán "cứ gửi, có gì em chịu", thì các chi tiết ấy làm cán cân dịch đi. Một câu nhắn rõ ràng trước khi gửi luôn mạnh hơn mọi suy luận sau khi hàng đã vỡ.
Đối chiếu nhanh các tình huống hay gặp
Bảng dưới gom các tình huống thường gặp khi hai cá nhân mua bán qua mạng. Cột cuối là hướng thường được nghiêng về, không phải kết luận chắc chắn cho mọi vụ; thoả thuận cụ thể trong tin nhắn luôn được xét trước.
| Tình huống | Hàng hỏng hoặc mất lúc nào | Thường nghiêng về ai chịu |
|---|---|---|
| Người bán gửi qua đơn vị vận chuyển đến nhà người mua | Trên đường, trước khi người mua ký nhận | Người bán, rồi người bán đòi đơn vị vận chuyển |
| Người mua tự đặt xe đến lấy tại nhà người bán | Sau khi tài xế đã nhận hàng | Người mua, rồi người mua đòi tài xế hoặc bên đặt xe |
| Hai bên thoả thuận rõ người mua nhận rủi ro từ lúc gửi | Bất kỳ lúc nào sau khi gửi | Người mua, theo đúng thoả thuận |
| Người bán đóng gói sơ sài, đồ dễ vỡ không chèn lót | Trên đường | Người bán, kể cả khi đã có thoả thuận khác, vì có phần lỗi đóng gói |
| Người mua hẹn ngày nhận rồi không nghe máy, hàng bị hoàn và hỏng | Trong lúc giao lại hoặc hoàn về | Xét phần lỗi chậm nhận của người mua |
| Hàng đến tay, người mua ký nhận, vài ngày sau mới mở ra thấy vỡ | Không rõ, cần chứng minh | Bên nào có video, ảnh thì có lợi thế |
Hàng cuối là chỗ hay cãi nhất. Người mua nên mở kiểm khi nhận nếu đơn cho phép xem hàng, hoặc quay video mở hộp liền mạch. Người bán nên quay video đóng gói. Hai đoạn video ấy thường giải quyết tranh chấp nhanh hơn bất kỳ lý lẽ nào.
Đơn vị vận chuyển chịu đến đâu
Người gửi hàng ký một hợp đồng vận chuyển với đơn vị chở hàng, dù chỉ bằng cách điền phiếu gửi hoặc tạo đơn trên ứng dụng. Theo hợp đồng đó, bên vận chuyển có nghĩa vụ giao hàng đến đúng nơi, đúng người và bồi thường khi làm mất, làm hỏng, trừ những trường hợp được miễn theo luật hoặc theo điều kiện họ đã công bố. Vì vậy người có quyền đòi đơn vị vận chuyển trước hết là người đứng tên gửi.
Mức bồi thường thường bị giới hạn theo chính sách của từng đơn vị: hàng không khai giá thì được đền theo một mức trần, hàng có khai giá và mua bảo hiểm thì được đền theo giá trị khai. Đồ cũ giá trị cao mà gửi theo mức thấp nhất là tự mình bỏ đi phần lớn quyền đòi. Một số loại hàng như đồ dễ vỡ, chất lỏng, pin rời cũng có điều kiện nhận gửi riêng; gửi sai điều kiện thì đơn vị vận chuyển có thể từ chối đền.
Người mua không ký gì với đơn vị vận chuyển thì về nguyên tắc đòi người bán, người bán đòi đơn vị vận chuyển. Trên thực tế, nhiều người bán chọn hoàn tiền cho người mua trước rồi tự làm khiếu nại với bên chở hàng, vì giữ được uy tín và đỡ kéo dài. Nếu người mua là người tạo đơn và đứng tên người gửi, thứ tự đảo lại.
Một lưu ý thực tế: khiếu nại với đơn vị vận chuyển thường có thời hạn ngắn tính từ ngày giao hoặc ngày lẽ ra phải giao. Đừng để hai bên mua bán cãi nhau hết tuần rồi mới nhớ ra chưa ai báo cho bên chở hàng.
Thoả thuận trước khi gửi, gói gọn trong vài tin nhắn
Món đồ càng dễ vỡ, càng đắt, càng nên chốt những ý sau trước khi giao cho người chở. Mỗi ý chỉ cần một dòng tin nhắn và một câu đồng ý của bên kia.
- Nơi giao: tận tay người mua tại địa chỉ nào, hay giao cho người do người mua cử đến tại nhà người bán.
- Ai chọn đơn vị vận chuyển và ai trả cước, kể cả cước gửi trả nếu có chuyện.
- Có khai giá, mua bảo hiểm hàng gửi không; khai giá trị bao nhiêu và ai trả phần phí tăng thêm.
- Cách đóng gói tối thiểu với món đồ đó: chèn lót, thùng cứng, ghi chú hàng dễ vỡ.
- Rủi ro trên đường thuộc ai. Nếu giữ đúng quy tắc mặc định thì ghi luôn "hàng hỏng, mất trên đường thì bên bán chịu và tự làm việc với bên vận chuyển".
- Người mua có được mở xem hàng trước khi nhận không; nếu không được thì thống nhất quay video mở hộp.
- Gửi lại cho nhau ảnh phiếu gửi, mã vận đơn, video đóng gói ngay sau khi gửi.
Ví dụ giả định: anh Phúc ở Đắk Lắk bán chiếc đàn guitar cũ cho một sinh viên ở Huế. Hai bên nhắn rõ người mua chịu phí khai giá, người bán chịu đóng gói thùng cứng, rủi ro trên đường thuộc người bán. Đàn đến nơi gãy cần; người bán hoàn tiền trong ngày, sau đó tự khiếu nại với đơn vị vận chuyển bằng video đóng gói và phiếu gửi có khai giá.
Khi chuyện đã xảy ra: thứ tự việc nên làm
Lúc hàng vỡ, cả hai bên đều bực. Những việc dưới đây giúp giữ chứng cứ và giữ quan hệ, trước khi bàn ai chịu bao nhiêu.
- Người mua: chụp ảnh, quay video tình trạng thùng hàng bên ngoài trước khi mở, rồi quay tiếp lúc mở; nếu thùng méo, rách rõ ràng thì ghi chú ngay với người giao.
- Người mua: báo cho người bán trong ngày, gửi ảnh và video, giữ nguyên hiện trạng món hàng và vỏ thùng, không vứt mảnh vỡ.
- Người bán: tìm lại video đóng gói, ảnh món hàng trước khi gửi, phiếu gửi, và báo ngay cho đơn vị vận chuyển theo kênh khiếu nại chính thức.
- Hai bên: đọc lại đoạn chat xem đã có câu nào về nơi giao, rủi ro, khai giá chưa; câu chữ đó là điểm xuất phát.
- Nếu hàng thất lạc, chưa có kết luận từ đơn vị vận chuyển, hai bên có thể thống nhất tạm hoãn việc thanh toán hoặc hoàn tiền chờ kết quả, ghi lại bằng tin nhắn.
- Khi không thống nhất được, nhờ một người cả hai bên tin cậy xem chứng cứ, hoặc nhờ tổ hoà giải ở khu dân cư. Khởi kiện vì một món đồ cũ thường tốn hơn giá trị món đồ, nên hiếm khi là lựa chọn đầu.
Câu hỏi thường gặp
Người bán đã giao cho bưu cục, có biên nhận gửi, thì coi như đã giao cho người mua chưa?
Chưa chắc. Biên nhận gửi chứng minh người bán đã đưa hàng cho bên vận chuyển, không chứng minh người mua đã nhận. Nếu hai bên thoả thuận giao tận nhà người mua, việc giao chỉ xong khi người mua nhận. Nếu thoả thuận người mua nhận rủi ro từ lúc gửi thì biên nhận gửi mới là mốc chuyển rủi ro.
Đơn ghi chú cho xem hàng, người mua đã ký nhận rồi mới phát hiện vỡ thì sao?
Chữ ký nhận tạo ra suy đoán rằng hàng đến tay ở tình trạng bình thường, nhưng không phải dấu chấm hết. Người mua vẫn có thể chứng minh bằng video mở hộp liền mạch, tình trạng thùng hàng và thời gian báo lại. Báo càng chậm, càng khó thuyết phục rằng món đồ vỡ trên đường chứ không vỡ sau khi đã nhận.
Người bán bắt người mua tự đòi đơn vị vận chuyển có đúng không?
Nếu người bán là người tạo đơn và đứng tên gửi, đơn vị vận chuyển thường chỉ làm việc với người gửi. Đẩy người mua đi đòi thường không thực hiện được. Hai bên có thể thoả thuận người bán làm khiếu nại, người mua cung cấp ảnh và video, tiền đền về thì xử lý theo việc ai đã gánh thiệt hại.
Có nên thoả thuận người mua chịu mọi rủi ro từ lúc gửi không?
Đó là thoả thuận hợp lệ giữa hai cá nhân nếu cả hai đồng ý rõ ràng. Nó hợp lý khi người mua là người chọn cách gửi rẻ nhất, hoặc được giảm giá tương ứng. Người mua nhận rủi ro thì nên yêu cầu khai giá, mua bảo hiểm hàng gửi và đứng tên làm khiếu nại, để còn đường đòi bên vận chuyển.
Hàng thất lạc mãi không thấy, người bán đã nhận tiền chuyển khoản trước thì có phải trả lại ngay không?
Nếu rủi ro trên đường thuộc người bán, về nguyên tắc người bán phải giao món khác tương đương hoặc trả lại tiền khi không thể giao. Thời điểm trả có thể bàn: nhiều người thống nhất chờ đơn vị vận chuyển xác nhận thất lạc trong một số ngày nhất định rồi mới hoàn, nhưng nên ghi rõ mốc chờ đó.
Gửi đồ dễ vỡ mà không ghi chú, không chèn lót, ai chịu?
Đóng gói là việc của người gửi. Đóng sơ sài thì người bán khó đổ cho rủi ro khách quan, và đơn vị vận chuyển cũng có lý do giảm hoặc từ chối đền. Kể cả khi hai bên đã thoả thuận người mua chịu rủi ro, phần thiệt hại do đóng gói kém vẫn thường được tính cho người bán.