Đổi món đồ của mình lấy món đồ của người khác, có hoặc không bù thêm tiền, là hợp đồng trao đổi tài sản trong Bộ luật Dân sự 2015. Trong hợp đồng này, mỗi bên được coi là người bán đối với tài sản mình giao đi và là người mua đối với tài sản mình nhận về, nên các quy định về mua bán được áp dụng cho từng chiều. Món đồ nhận về có lỗi ẩn thì bạn có quyền như một người mua; món đồ bạn đưa đi có lỗi bạn biết mà giấu thì bạn chịu trách nhiệm như một người bán.
Đổi đồ giữa cá nhân ngày càng phổ biến: đổi điện thoại, đổi xe đạp, đổi máy ảnh, đổi đồ chơi của trẻ. Bài này không hướng dẫn cách định giá để đổi, mà giải thích khung pháp lý của việc đổi: khi nào giao dịch hoàn tất, bù chênh lệch ghi thế nào, món nhận về có vấn đề thì đòi gì, và muốn "đổi lại" thì dựa vào đâu.
Trao đổi tài sản là gì, khác mua bán ở đâu
Trong mua bán, một bên giao tài sản, bên kia trả tiền. Trong trao đổi, cả hai bên đều giao tài sản cho nhau, có thể kèm một khoản tiền bù chênh lệch nếu giá trị hai món không ngang nhau. Bộ luật Dân sự xếp trao đổi tài sản thành một loại hợp đồng riêng nhưng dẫn chiếu sang quy định mua bán, vì về bản chất đó là hai cuộc mua bán chập vào nhau.
Hệ quả thực tế là bạn mang hai vai cùng lúc. Với món đồ bạn đưa đi, bạn có nghĩa vụ của người bán: món đồ phải thuộc quyền của bạn, bạn phải nói những lỗi mình biết, giao đúng như đã mô tả. Với món đồ bạn nhận về, bạn có quyền của người mua: được nhận đúng món đã thoả thuận, được đòi khi có khuyết tật ẩn, được bảo đảm rằng món đồ không phải của người khác.
Hình thức của hợp đồng trao đổi theo hình thức của loại tài sản. Đổi đồ dùng thông thường thì nói miệng, nhắn tin hay viết giấy tay đều được. Nếu một trong hai món là tài sản phải đăng ký quyền sở hữu, như xe máy, ô tô, thì phải làm thủ tục sang tên theo quy định cho món đó; chủ đề sang tên thuộc một mảng khác.
Những điểm riêng của đổi đồ mà mua bán không có
Hai chiều giao cùng lúc hoặc lệch nhau. Đổi trực tiếp thì giao cùng lúc. Đổi qua gửi hàng thì thường một bên gửi trước, bên kia gửi sau. Bên gửi trước chịu rủi ro lớn hơn; hai bên nên thoả thuận thứ tự gửi và cách xử lý nếu bên kia không gửi.
Tiền bù chênh lệch. Khoản bù là một phần giá của giao dịch. Ghi rõ ai bù cho ai, bao nhiêu, trả lúc nào. Nếu một bên không trả khoản bù, đó là vi phạm nghĩa vụ thanh toán như trong mua bán.
Quyền sở hữu chuyển hai chiều. Mỗi bên trở thành chủ món đồ mình nhận về từ lúc nhận, trừ khi hai bên thoả thuận khác hoặc tài sản phải đăng ký. Nếu một món đồ hoá ra không thuộc quyền của người đưa, toàn bộ giao dịch bị ảnh hưởng.
Rủi ro cũng chuyển hai chiều. Món đồ hỏng sau khi đã nhận thì người nhận chịu, như người mua; món đồ hỏng trên đường gửi thì tuỳ thoả thuận về nơi giao.
"Huỷ đổi" là trả lại cả hai chiều. Khi giao dịch bị huỷ, mỗi bên trả lại món đồ đã nhận và khoản tiền bù nếu có. Món đồ đã bị dùng, bị hỏng thì phải tính phần giá trị bị giảm.
Món nhận về có vấn đề: quyền theo từng tình huống
Vì mỗi bên được coi là người mua đối với món mình nhận, các quyền của người mua trong Bộ luật Dân sự được áp dụng. Bảng dưới gom các tình huống thường gặp.
| Tình huống | Người nhận có thể yêu cầu | Ghi chú |
|---|---|---|
| Món đồ có lỗi ẩn bên kia không nói | Sửa chữa, giảm phần giá trị (tăng tiền bù), hoặc huỷ đổi | Cần báo sớm và chứng minh lỗi có từ trước |
| Món đồ khác hẳn mô tả: đời máy, dung lượng, phiên bản | Đổi đúng món đã thoả thuận hoặc huỷ đổi | Giữ tin nhắn mô tả và ảnh lúc trao đổi |
| Thiếu phụ kiện đã hứa | Giao bổ sung hoặc bù tiền | Liệt kê phụ kiện trong tin nhắn trước khi đổi |
| Món đồ là đồ của người khác, bị chủ thật đòi lại | Bên đã đưa phải trả lại món đồ của bạn hoặc giá trị tương ứng, kèm bồi thường thiệt hại | Nghĩa vụ bảo đảm quyền sở hữu của người bán |
| Lỗi bạn đã thấy khi nhận mà vẫn đồng ý đổi | Khó yêu cầu | Khuyết tật người mua đã biết hoặc phải biết |
Điều cần nhớ: bạn cũng ở phía bên kia của bảng này. Món đồ bạn đưa đi có lỗi bạn biết mà không nói thì bên kia có đúng những quyền đó với bạn.
Thoả thuận đổi đồ gọn trong một đoạn tin nhắn
Đổi đồ giữa cá nhân hiếm khi cần giấy dài. Một đoạn tin nhắn có đủ các ý dưới đây, cả hai bên trả lời đồng ý, là đủ cho phần lớn giao dịch.
- Mô tả món đồ của mỗi bên: loại, đời, tình trạng, lỗi đã biết, phụ kiện kèm theo; gửi ảnh thật.
- Ai bù tiền cho ai, bao nhiêu, trả bằng cách nào, lúc nào.
- Đổi trực tiếp ở đâu, hay gửi hàng; nếu gửi, ai gửi trước, ai chịu phí, rủi ro trên đường thuộc ai.
- Thời gian dùng thử sau khi đổi, nếu hai bên muốn: mấy ngày, lỗi nào thì được đổi lại.
- Cam kết mỗi bên là chủ của món đồ mình đưa, món đồ không đang trả góp, không đang cầm cố, không bị khoá tài khoản.
- Sau khi giao nhận xong, mỗi bên nhắn một câu xác nhận đã nhận đúng món, đúng tình trạng như đã xem.
Ví dụ giả định: anh Quân ở Cần Thơ đổi chiếc xe đạp đua lấy một máy ảnh của người cùng câu lạc bộ, anh bù thêm một khoản. Hai bên nhắn rõ máy ảnh có một vết xước ở đáy, xe đạp đã thay líp; cho nhau ba ngày dùng thử. Ngày thứ hai anh phát hiện cảm biến có điểm chết không được nói; người kia đồng ý giảm khoản bù sau khi xem ảnh chụp thử.
Muốn "đổi lại" sau vài hôm: dựa vào đâu
Rất nhiều người đổi đồ xong vài hôm thì hối tiếc: món mới không hợp, món cũ thì nhớ. Về nguyên tắc, giao dịch đã hoàn tất thì không bên nào được đơn phương đòi đổi lại chỉ vì đổi ý. Đổi lại chỉ có căn cứ khi hai bên đã thoả thuận thời gian dùng thử, khi món nhận về có lỗi đủ để huỷ giao dịch, hoặc khi bên kia đồng ý.
Nếu bên kia đồng ý đổi lại, hãy coi đó là một giao dịch mới: kiểm lại món đồ của mình khi nhận về, vì trong mấy ngày nó có thể đã bị dùng, bị rơi, bị thay linh kiện. Ghi rõ tình trạng của cả hai món lúc đổi lại và việc ai bù cho ai phần hao mòn nếu có.
Trường hợp bên kia đã đổi tiếp món đồ của bạn cho người thứ ba, việc đòi lại chính món cũ thường không thực hiện được; thứ bạn có thể yêu cầu là giá trị tương ứng, nếu có căn cứ để huỷ giao dịch đầu tiên.
Trẻ em, học sinh đổi đồ với nhau: cha mẹ cần biết gì
Trẻ con đổi đồ chơi, thẻ sưu tầm, sách truyện với bạn là chuyện thường ngày. Nhưng khi một đứa trẻ đem chiếc điện thoại, máy tính bảng hay chiếc xe đạp đắt tiền đi đổi, câu hỏi về năng lực giao dịch xuất hiện. Theo Bộ luật Dân sự, người dưới sáu tuổi không tự xác lập giao dịch; người từ đủ sáu tuổi đến chưa đủ mười lăm tuổi được tự làm các giao dịch phục vụ sinh hoạt hằng ngày phù hợp với lứa tuổi, các giao dịch khác cần người đại diện đồng ý; người từ đủ mười lăm đến chưa đủ mười tám tuổi tự xác lập phần lớn giao dịch, trừ những loại luật đòi hỏi người đại diện đồng ý như giao dịch về bất động sản, động sản phải đăng ký.
Đổi một chiếc thẻ sưu tầm giữa hai đứa trẻ tám tuổi nằm trong phạm vi sinh hoạt thường ngày. Đổi chiếc điện thoại cha mẹ mua cho con lấy một món đồ khác thì khó coi là giao dịch phù hợp lứa tuổi khi chưa có cha mẹ đồng ý. Trong những trường hợp đó, người đại diện của trẻ có thể yêu cầu xem xét lại giao dịch.
Cách xử lý nhẹ nhàng nhất là cha mẹ hai bên nói chuyện với nhau, trả lại đồ cho nhau, thay vì đi tìm đúng sai giữa hai đứa trẻ. Người lớn đổi đồ với trẻ chưa thành niên mà không hỏi cha mẹ là tự đặt mình vào thế dễ bị đòi lại, chưa kể những nghi ngờ khác.
Những rủi ro riêng khi đổi đồ với người lạ
Đổi đồ có một số rủi ro mà mua bán bằng tiền không có, vì cả hai bên đều trao tài sản.
- Món đồ nhận về là đồ gian, đồ đang trả góp hoặc bị khoá tài khoản; khi chủ thật hay bên cho vay đòi lại, bạn mất món nhận về và phải đòi bên kia món đồ của mình.
- Một bên gửi hàng trước, bên kia nhận rồi không gửi lại; với người lạ, giao trực tiếp ở nơi công cộng an toàn hơn gửi qua đường vận chuyển.
- Món đồ được tráo khi giao: đã xem chiếc máy đẹp, lúc nhận là chiếc khác cùng mẫu; nên ghi lại số máy, số khung nếu có.
- Hai món giá trị lệch nhiều mà không có khoản bù rõ ràng, sau đó một bên thấy mình thiệt và đòi thêm.
- Đổi đồ của trẻ chưa thành niên mà không có cha mẹ biết; giao dịch của người chưa đủ tuổi có những giới hạn riêng về năng lực.
Với món đồ giá trị lớn, nên hẹn đổi ở nơi có người quen chung làm chứng, kiểm tra kỹ cả hai chiều, và chỉ đưa món đồ của mình khi đã cầm chắc món của bên kia.
Câu hỏi thường gặp
Đổi đồ không bù tiền có phải là tặng cho nhau không?
Không. Tặng cho là một bên chuyển tài sản mà không yêu cầu đền bù. Đổi đồ là hai bên cùng giao tài sản cho nhau, mỗi bên nhận về một thứ có giá trị, nên là hợp đồng trao đổi tài sản và áp các quy định về mua bán cho từng chiều.
Món đổi về có lỗi ẩn, bên kia nói "đổi rồi thì thôi" có đúng không?
Không hẳn. Trong trao đổi, bạn được coi là người mua đối với món nhận về, nên có quyền như người mua khi có khuyết tật ẩn mà bạn không biết lúc nhận. Bạn có thể yêu cầu sửa, giảm giá trị bằng cách tăng khoản bù, hoặc huỷ đổi, tuỳ mức độ lỗi.
Đổi xe máy lấy xe máy có cần giấy tờ gì không?
Xe máy là tài sản phải đăng ký, nên ngoài thoả thuận đổi, mỗi bên phải làm thủ tục chuyển quyền sở hữu và đăng ký xe theo quy định hiện hành cho từng chiếc. Hai bên nên tìm hiểu kỹ thủ tục sang tên trước khi trao xe.
Bên kia không trả khoản tiền bù như đã hứa thì làm gì?
Khoản bù là nghĩa vụ thanh toán trong hợp đồng trao đổi. Nhắc bằng tin nhắn, gửi yêu cầu bằng văn bản với hạn cụ thể. Nếu khoản bù là phần lớn giá trị giao dịch và bên kia nhất quyết không trả, bạn có thể yêu cầu huỷ đổi và nhận lại món đồ của mình.
Đổi đồ với người lạ qua đường gửi hàng thì ai nên gửi trước?
Không có quy tắc bắt buộc; đó là chuyện thoả thuận và mức tin cậy. Bên gửi trước chịu rủi ro lớn hơn. Với người lạ, giao trực tiếp an toàn hơn; nếu buộc phải gửi, cân nhắc cùng gửi trong một ngày và gửi cho nhau mã vận đơn, video đóng gói.
Đã đổi xong, phát hiện món đồ mình đưa đi có lỗi mình không biết, có phải chịu không?
Bạn ở vai người bán đối với món đó, nên vẫn có thể phải chịu trách nhiệm về khuyết tật có từ trước mà bên kia không biết khi nhận, dù bạn cũng không biết. Thái độ hợp lý là cùng bên kia xem lỗi, chia chi phí sửa hoặc điều chỉnh khoản bù.