Bộ luật Dân sự 2015 cho phép người bán thoả thuận với người mua về quyền chuộc lại tài sản đã bán sau một thời hạn gọi là thời hạn chuộc lại. Thời hạn này do hai bên thoả thuận nhưng không quá một năm với động sản và năm năm với bất động sản, tính từ khi giao tài sản; giá chuộc là giá thị trường tại thời điểm và địa điểm chuộc, trừ khi hai bên thoả thuận khác. Trong thời hạn chuộc, người mua không được chuyển quyền sở hữu tài sản cho người khác và phải chịu rủi ro đối với tài sản.
Cơ chế này hợp với những người phải bán một món đồ quý vì cần tiền gấp nhưng hy vọng mua lại được: chiếc máy ảnh đã theo mình nhiều năm, bộ đồ gỗ của gia đình, cây đàn cũ. Bài giải thích cách cơ chế vận hành giữa hai cá nhân, những gì nên ghi rõ, và vì sao không nên dùng nó để che một khoản vay.
Bán có quyền chuộc lại khác bán đứt ở đâu
Bán đứt là xong: giao đồ, nhận tiền, món đồ thành của người mua và người mua muốn làm gì thì làm. Bán có quyền chuộc lại vẫn là một hợp đồng mua bán thật, quyền sở hữu chuyển sang người mua, nhưng kèm một quyền cho người bán: trong thời hạn đã thoả thuận, người bán có thể đòi mua lại, người mua phải bán lại.
Để quyền này có ý nghĩa, luật hạn chế người mua trong suốt thời hạn chuộc: không được bán, tặng hay làm các giao dịch chuyển quyền sở hữu món đồ cho người khác. Người mua vẫn được dùng món đồ như chủ, nhưng phải giữ nó trong tình trạng có thể trả lại. Đồng thời rủi ro đối với món đồ thuộc về người mua: nếu nó bị mất, bị hỏng vì nguyên nhân khách quan, người bán không thể chuộc lại thứ đã không còn, và người mua cũng không đòi người bán bù.
Trong thời hạn chuộc, người bán có quyền chuộc bất cứ lúc nào, nhưng phải báo trước cho người mua một khoảng thời gian hợp lý. Hết thời hạn mà người bán không chuộc thì quyền chuộc chấm dứt và giao dịch trở thành bán đứt.
Những con số và quy tắc cần nhớ
Bảng dưới gom các quy tắc chính của cơ chế chuộc lại theo Bộ luật Dân sự 2015. Bài này chỉ bàn động sản như đồ dùng, máy móc, đồ sưu tầm; bất động sản có thủ tục công chứng, đăng ký riêng, không bàn ở đây.
| Nội dung | Quy tắc | Ghi chú thực tế |
|---|---|---|
| Thời hạn chuộc | Do hai bên thoả thuận, không quá một năm với động sản, năm năm với bất động sản, tính từ khi giao tài sản | Nên ghi ngày bắt đầu và ngày cuối cùng cụ thể |
| Thời điểm chuộc | Bất cứ lúc nào trong thời hạn, phải báo trước một thời gian hợp lý | Nên thoả thuận luôn số ngày báo trước |
| Giá chuộc | Giá thị trường tại thời điểm và địa điểm chuộc, trừ khi có thoả thuận khác | Giá thị trường rất dễ cãi; nên thoả thuận một con số hoặc cách tính |
| Quyền của người mua trong thời hạn chuộc | Không được chuyển quyền sở hữu cho người khác | Vẫn được dùng món đồ |
| Rủi ro trong thời hạn chuộc | Người mua chịu | Người mua nên giữ gìn kỹ, cân nhắc bảo hiểm với món giá trị |
| Hết hạn không chuộc | Quyền chuộc chấm dứt | Món đồ thuộc người mua hoàn toàn |
Cột ghi chú cho thấy chỗ yếu của quy tắc mặc định: "giá thị trường" và "thời gian hợp lý" là những khái niệm co giãn. Với đồ sưu tầm, đồ cũ, giá thị trường lúc chuộc có thể khác xa lúc bán, theo cả hai chiều.
Giá chuộc: để mặc định hay tự thoả thuận
Quy tắc mặc định lấy giá thị trường lúc chuộc là công bằng về lý thuyết: món đồ lên giá thì người bán chịu, xuống giá thì người mua chịu. Nhưng với đồ cũ giao dịch giữa cá nhân, không có bảng giá chính thức nào. Đến ngày chuộc, hai bên mang về hai con số khác nhau, mỗi bên lấy từ vài tin rao có lợi cho mình, và tranh chấp bắt đầu.
Cách gọn hơn là thoả thuận ngay từ đầu. Có ba kiểu thường dùng. Kiểu thứ nhất: chuộc đúng bằng giá đã bán, đơn giản nhất. Kiểu thứ hai: chuộc bằng giá đã bán cộng một khoản cố định, bù cho việc người mua phải giữ gìn và không được bán món đồ trong thời gian đó. Kiểu thứ ba: chuộc theo một cách xác định giá do bên thứ ba khách quan đưa ra, ví dụ nhờ một tiệm trong nghề định giá. Kiểu nào cũng được, miễn ghi rõ.
Cần cẩn thận với kiểu thứ hai. Nếu khoản cộng thêm được tính theo phần trăm mỗi tháng trên số tiền đã bán, giao dịch bắt đầu trông giống một khoản vay có lãi, và đó là chỗ dẫn đến phần tiếp theo.
Ranh giới với cầm đồ và cho vay: đừng dùng chuộc lại để che giấu
Có những người dùng hình thức "bán có quyền chuộc lại" để thay cho một khoản vay: người cần tiền "bán" món đồ với giá thấp, hẹn chuộc lại sau vài tháng với giá cao hơn tính theo lãi tháng, quá hạn thì mất món đồ. Về bản chất, đó là cho vay có tài sản bảo đảm. Khi một giao dịch được xác lập để che giấu một giao dịch khác, pháp luật xem xét giao dịch thật bị che giấu; giao dịch giả tạo có thể bị tuyên vô hiệu. Chi tiết các trường hợp vô hiệu thuộc một chủ đề khác, ở đây chỉ cần nhớ hệ quả: những gì hai bên tưởng đã chắc chắn có thể bị lật lại.
Hơn nữa, nhận cầm đồ là ngành nghề kinh doanh có điều kiện; một cá nhân thường xuyên mua đồ của người khác với quyền chuộc lại tính theo lãi tháng có thể bị xem là đang hoạt động cầm đồ trá hình. Mức lãi vượt trần của Bộ luật Dân sự lại là chuyện nghiêm trọng hơn nữa.
Vì vậy, cơ chế chuộc lại hợp lý nhất khi nó là một giao dịch mua bán thật: giá bán gần giá trị thật của món đồ, người mua thật sự muốn có món đồ, và quyền chuộc là một sự ưu ái cho người bán chứ không phải công cụ thu lời theo thời gian. Nếu bạn đang ở vị trí cần tiền và được đề nghị một thoả thuận "bán rồi chuộc" với giá chuộc tăng theo tháng, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi ký.
Viết thoả thuận chuộc lại cho một món đồ
Bán có quyền chuộc lại không bắt buộc lập văn bản với đồ dùng thông thường, nhưng thiếu giấy thì gần như không thể chứng minh quyền chuộc. Trình tự gợi ý:
- Ghi đầy đủ phần mua bán như giấy mua bán thường: hai bên, món đồ, tình trạng, giá, ngày giao, xác nhận đã nhận tiền.
- Ghi riêng một mục "quyền chuộc lại": bên bán được chuộc lại món đồ trong thời hạn từ ngày giao đến một ngày cụ thể, không vượt quá giới hạn luật cho phép.
- Ghi số ngày bên bán phải báo trước khi chuộc và cách báo: tin nhắn, cuộc gọi kèm tin xác nhận.
- Ghi giá chuộc là một con số cụ thể hoặc cách tính cụ thể, tránh để "theo giá thị trường" nếu món đồ khó định giá.
- Ghi cam kết của bên mua: không bán, không tặng, không cầm cố món đồ trong thời hạn chuộc; giữ gìn món đồ; báo ngay nếu có hư hỏng.
- Ghi điều gì xảy ra khi hết hạn mà không chuộc: món đồ thuộc bên mua hoàn toàn, không ai đòi ai gì thêm.
- Hai bên ký, mỗi bên giữ một bản; chụp ảnh món đồ lúc giao kèm theo giấy.
Ví dụ giả định: anh Khoa ở Lâm Đồng bán chiếc máy ảnh phim cũ cho một người bạn chơi ảnh, ghi quyền chuộc trong sáu tháng với giá chuộc bằng giá bán, báo trước bảy ngày. Đến tháng thứ năm anh nhắn muốn chuộc; người bạn trả máy, nhận lại đúng số tiền. Không có con số nào phải cãi.
Góc người mua: nhận mua kèm quyền chuộc có thiệt gì không
Người mua trong giao dịch này chấp nhận một món đồ mà mình chưa thật sự trọn quyền trong suốt thời hạn chuộc. Muốn bán lại món đồ vì cần tiền cũng không được; món đồ hỏng thì tự chịu; đến lúc đã quen dùng thì người bán có thể báo chuộc. Đổi lại, người mua thường được mua với giá hợp lý vì người bán đang cần tiền, và có cơ hội giữ món đồ vĩnh viễn nếu người bán không chuộc.
Trước khi nhận lời, người mua nên tự hỏi ba câu. Một: nếu phải trả lại món đồ đúng vào lúc đang cần dùng, mình có chấp nhận được không. Hai: món đồ có dễ hỏng, dễ mất giá không, vì rủi ro thuộc về mình. Ba: mình có đang được đề nghị một giá chuộc cố định nhưng thực chất là đang cho vay hay không; nếu người bán chỉ muốn có tiền ngay rồi lấy lại món đồ, đó là một khoản vay đội lốt mua bán, và người mua cũng chịu rủi ro pháp lý khi giao dịch bị xem xét lại.
Người mua cũng nên đòi ghi rõ việc ai trả chi phí sửa chữa thông thường, và nếu người bán chuộc lại thì người mua được thông báo trước bao nhiêu ngày để thu xếp. Những chi tiết nhỏ ấy giúp cả hai bên giữ được quan hệ khi đến ngày chuộc.
Những tình huống hay gặp và cách nhìn
Một số tình huống không có trong giấy nhưng xảy ra khá thường xuyên. Cách nhìn dưới đây dựa trên nguyên tắc chung; trường hợp cụ thể còn tuỳ thoả thuận và chứng cứ.
- Người mua đã bán món đồ cho người khác trong thời hạn chuộc: người mua vi phạm cam kết, người bán có quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại; còn đòi lại món đồ từ người mua sau hay không tuỳ người đó có biết về quyền chuộc hay không.
- Món đồ bị hỏng trong tay người mua: rủi ro thuộc người mua; nếu người bán vẫn muốn chuộc, hai bên thương lượng giá chuộc theo tình trạng mới.
- Người bán báo chuộc nhưng không đưa đủ tiền: người mua chưa phải giao lại món đồ; hai bên hẹn lại trong thời hạn còn lại.
- Người mua cố tình tránh mặt khi người bán báo chuộc sát hạn: người bán nên gửi thông báo bằng văn bản, giữ chứng cứ đã báo và đã chuẩn bị đủ tiền trước khi hết hạn.
- Người mua đã sửa chữa, nâng cấp món đồ: phần chi phí làm tăng giá trị nên được hai bên tính khi chuộc, tốt nhất ghi sẵn trong thoả thuận.
Câu hỏi thường gặp
Thời hạn chuộc lại tối đa là bao lâu?
Theo Bộ luật Dân sự 2015, thời hạn chuộc do các bên thoả thuận nhưng không quá một năm đối với động sản và năm năm đối với bất động sản, tính từ thời điểm giao tài sản. Nên ghi ngày bắt đầu và ngày kết thúc cụ thể để tránh tranh luận về cách tính.
Nếu giấy không ghi giá chuộc thì chuộc theo giá nào?
Khi không có thoả thuận, giá chuộc là giá thị trường tại thời điểm và địa điểm chuộc. Với đồ cũ khó định giá, điều này dễ dẫn đến tranh chấp. Nếu đã lỡ không ghi, hai bên có thể nhờ một người trong nghề cả hai cùng tin định giá trước khi chuộc.
Trong thời hạn chuộc, người mua có được dùng món đồ không?
Được. Người mua là chủ sở hữu, được dùng món đồ bình thường, nhưng không được chuyển quyền sở hữu cho người khác và phải chịu rủi ro nếu món đồ hư hỏng. Vì vậy người mua nên giữ gìn cẩn thận, nhất là với đồ có giá trị.
Hết hạn một ngày mới báo chuộc có được không?
Hết thời hạn chuộc thì quyền chuộc chấm dứt. Người mua có thể đồng ý bán lại, nhưng đó là một giao dịch mới theo ý muốn của người mua, không còn là nghĩa vụ. Người muốn chuộc nên báo sớm, trước hạn đủ số ngày báo trước đã thoả thuận.
Bán có quyền chuộc lại có phải là cầm đồ không?
Không. Cầm đồ là cho vay có tài sản cầm cố và là ngành nghề kinh doanh có điều kiện. Bán có quyền chuộc lại là mua bán thật, quyền sở hữu đã chuyển. Nếu giá chuộc tính theo lãi tháng, thực chất là che giấu một khoản vay, giao dịch có nguy cơ bị xem là giả tạo.
Có cần công chứng thoả thuận chuộc lại không?
Với đồ dùng, máy móc là động sản không phải đăng ký, luật không bắt công chứng. Giấy viết tay có chữ ký hai bên là hình thức thông dụng. Tài sản phải đăng ký quyền sở hữu hoặc bất động sản thì theo thủ tục riêng của loại tài sản đó.