Bán một món đồ cho người quen rồi để họ trả dần theo tháng là kiểu hợp đồng mua trả chậm, trả dần trong Bộ luật Dân sự 2015. Luật bắt hợp đồng này phải lập thành văn bản, cho phép người bán giữ quyền sở hữu món đồ cho tới khi người mua trả đủ tiền (trừ khi hai bên thoả thuận khác), và cho người mua dùng món đồ nhưng phải chịu rủi ro trong thời gian sử dụng. Ba quy tắc này quyết định người bán còn đòi được gì nếu một ngày người mua ngừng trả.
Bài viết từ góc người bán là cá nhân: bán lại chiếc máy xay xát cho người cùng xóm, bán chiếc tủ lạnh cũ cho đồng nghiệp, bán bộ dàn âm thanh cho người em họ, nhận tiền mỗi tháng một ít. Bài cũng có ích cho người mua muốn biết mình đang cam kết những gì. Trả góp qua công ty tài chính hay cửa hàng điện máy là chuyện khác, không bàn ở đây; vay tiền giữa cá nhân cũng không thuộc phạm vi bài này.
Trả góp giữa hai cá nhân là kiểu hợp đồng gì
Khi bạn giao món đồ ngay và người mua trả tiền làm nhiều lần sau đó, giữa hai bên chỉ có một hợp đồng mua bán, với điều khoản thanh toán đặc biệt. Không có ai cho ai vay tiền, nên không có "khoản vay" hay "lãi vay" theo nghĩa hợp đồng vay tài sản. Giá bán trả góp cao hơn giá trả ngay một chút là chuyện thoả thuận giá giữa hai bên, miễn là minh bạch ngay từ đầu.
Khác biệt này quan trọng ở hai chỗ. Thứ nhất, vì là mua bán, các quy định về chất lượng, khuyết tật, bảo hành của món đồ vẫn áp dụng như mua bán bình thường. Thứ hai, luật có hẳn quy định riêng cho mua trả chậm, trả dần, kèm cơ chế bảo lưu quyền sở hữu; người bán không cần phải dựng thêm thế chấp hay cầm cố như khi cho vay.
Ngược lại, nếu hai người quen ghi "anh A cho chị B vay số tiền bằng giá chiếc máy, chị B dùng chiếc máy làm tin" thì đó lại là một cấu trúc khác, rắc rối hơn và dễ bị hiểu là che giấu giao dịch. Mua bán thì ghi là mua bán, trả dần thì ghi là trả dần.
Ba quy tắc luật đặt sẵn cho mua trả chậm, trả dần
Phải lập thành văn bản. Đây là điểm khác với mua bán đồ cũ thông thường, vốn có thể chỉ cần nói miệng. Văn bản không cần công chứng với đồ dùng thông thường; một tờ giấy viết tay có chữ ký hai bên, hoặc một văn bản điện tử mà hai bên xác nhận rõ ràng, là hình thức phổ biến. Không có văn bản, người bán sẽ rất khó chứng minh quyền giữ sở hữu và lịch trả tiền.
Người bán được bảo lưu quyền sở hữu cho tới khi người mua trả đủ. Món đồ nằm ở nhà người mua, người mua dùng hằng ngày, nhưng về mặt pháp lý vẫn thuộc người bán cho tới đồng cuối cùng, trừ khi hai bên thoả thuận quyền sở hữu chuyển ngay khi giao. Bảo lưu quyền sở hữu cũng là một biện pháp bảo đảm theo Bộ luật Dân sự; với tài sản giá trị lớn, việc đăng ký biện pháp này giúp nó có hiệu lực với người thứ ba. Chi tiết đăng ký thuộc một chủ đề khác.
Người mua dùng món đồ và chịu rủi ro trong thời gian sử dụng. Dù chưa là chủ, người mua đang cầm và dùng món đồ, nên nếu nó hỏng hay mất vì lý do khách quan, người mua vẫn phải trả tiếp phần còn lại, trừ khi hai bên thoả thuận khác. Đây là điều nhiều người mua không biết và hay cãi khi chiếc máy hỏng giữa chừng.
Giấy bán trả góp nên có những mục nào
Không có mẫu giấy nào bắt buộc. Danh sách dưới đây là những nội dung nên có để tờ giấy dùng được khi có chuyện; bạn tự viết bằng lời của mình cho đúng với giao dịch.
- Họ tên, năm sinh, số định danh cá nhân, địa chỉ của hai bên. Món đồ là tài sản chung của vợ chồng thì nên có chữ ký của cả hai vợ chồng bên bán.
- Mô tả món đồ đủ để phân biệt: loại, đời, số máy nếu có, tình trạng khi giao, phụ kiện đi kèm.
- Tổng giá bán theo hình thức trả góp, số đã trả ngay khi giao (nếu có), số còn lại.
- Lịch trả: mỗi kỳ bao nhiêu, ngày nào trong tháng, trả bằng tiền mặt hay chuyển khoản vào tài khoản nào.
- Câu về quyền sở hữu: "Bên bán giữ quyền sở hữu món đồ cho tới khi bên mua trả đủ tiền", hoặc ghi rõ nếu hai bên muốn chuyển quyền sở hữu ngay.
- Câu về rủi ro và giữ gìn: bên mua dùng, bảo quản, chịu rủi ro hỏng mất trong thời gian sử dụng; không được bán, cho, cầm cố món đồ khi chưa trả đủ.
- Hậu quả khi chậm trả: báo nhắc thế nào, chậm bao nhiêu kỳ thì bên bán có quyền đòi lại món đồ, lãi chậm trả nếu có.
- Cách xác nhận mỗi lần trả: ký vào bảng theo dõi ở cuối giấy, hoặc nhắn xác nhận sau mỗi lần chuyển khoản.
- Ngày lập, chữ ký và họ tên viết tay của hai bên; mỗi bên giữ một bản.
Phần bảng theo dõi trả tiền ở cuối giấy là chỗ hay bị bỏ qua nhưng lại giúp ích nhiều nhất. Mỗi lần nhận tiền mặt, hai bên cùng ký vào một dòng: ngày, số tiền, số còn lại. Đến khi trả xong, dòng cuối ghi "đã trả đủ, quyền sở hữu thuộc bên mua".
Chênh giá trả góp và lãi khi chậm trả
Bán trả góp với giá cao hơn giá trả ngay là chuyện bình thường, vì người bán chờ tiền lâu hơn và chịu thêm rủi ro. Điều quan trọng là ghi một tổng giá rõ ràng, không ghi theo kiểu "giá năm triệu, lãi mỗi tháng bao nhiêu phần trăm" khiến giao dịch giống một khoản cho vay. Người mua nhìn vào tờ giấy phải biết chính xác tổng số mình phải trả.
Lãi chậm trả là chuyện khác: đó là khoản phát sinh khi người mua trả trễ một kỳ so với lịch. Bộ luật Dân sự cho phép hai bên thoả thuận lãi suất chậm trả nhưng không được vượt mức trần 20%/năm theo quy định về lãi suất; nếu có thoả thuận trả lãi mà không ghi rõ mức thì áp mức bằng một nửa mức trần đó. Trên thực tế, với khoản trả góp nhỏ giữa người quen, nhiều người chọn không tính lãi chậm trả mà chỉ ghi điều kiện đòi lại món đồ khi chậm quá một số kỳ.
Không nên thêm những khoản "phạt" cao tự đặt ra như phạt gấp đôi kỳ trả, phạt theo ngày với mức lớn. Ngoài việc dễ bị tranh cãi về tính hợp lý, những khoản phạt nặng giữa người quen thường làm hỏng quan hệ trước khi kịp thu được đồng nào.
Người mua ngừng trả: làm theo thứ tự nào
Chậm một hai kỳ thường là chuyện kẹt tiền tạm thời. Thứ tự dưới đây đi từ nhẹ đến nặng và giữ được chứng cứ ở mỗi bước.
- Nhắc bằng tin nhắn, nêu kỳ nào chưa trả, số tiền, và hỏi người mua cần lùi đến khi nào.
- Nếu người mua xin lùi, ghi lại lịch mới bằng tin nhắn hoặc viết thêm vài dòng vào tờ giấy cũ, có chữ ký hai bên.
- Nếu người mua im lặng hoặc từ chối trả, gửi một văn bản yêu cầu: nêu số còn nợ, hạn chót, và nói rõ nếu quá hạn thì bên bán đòi lại món đồ theo điều khoản bảo lưu quyền sở hữu.
- Khi đòi lại món đồ, hai bên lập biên bản giao trả: tình trạng món đồ, số tiền người mua đã trả. Theo nguyên tắc chung, người bán hoàn lại cho người mua số đã trả sau khi trừ giá trị hao mòn do sử dụng; món đồ bị hư hỏng thì người bán có quyền yêu cầu bồi thường.
- Nếu người mua không chịu giao lại món đồ, không tự ý đến nhà lấy, không tháo, không khoá máy từ xa trái thoả thuận. Nhờ tổ hoà giải ở khu dân cư hoặc người có uy tín với cả hai bên.
- Hoà giải không thành thì việc đòi lại tài sản hoặc đòi tiền là tranh chấp dân sự để toà án giải quyết; thủ tục khởi kiện thuộc một chủ đề khác.
Ví dụ giả định: ông Tư ở Vĩnh Long bán chiếc máy xay xát nhỏ cho người cùng ấp, trả trong mười kỳ. Đến kỳ thứ sáu người mua ngừng trả vì mất mùa. Hai bên thống nhất lùi bốn kỳ còn lại sang sau vụ tới, ghi thêm vào giấy và cùng ký; không ai phải tới hoà giải.
Góc người mua: những điều nên đòi ghi rõ
Tổng số phải trả và số kỳ. Người mua chỉ nên ký khi biết chính xác tổng tiền, không phải một con số "giá gốc cộng lãi" để tự tính. Ghi rõ được trả trước hạn hay không, và trả trước thì có được bớt phần chênh trả góp không.
Tình trạng món đồ lúc nhận. Món đồ cũ hỏng ngay tháng đầu vì một lỗi đã có từ trước là tình huống người mua hay gặp. Ghi tình trạng, chụp ảnh lúc nhận và hỏi rõ những lỗi người bán đã biết giúp người mua còn quyền đòi khi lỗi ẩn lộ ra.
Thời điểm quyền sở hữu chuyển sang mình. Nếu giấy giữ quyền sở hữu cho người bán tới khi trả đủ, người mua cần có xác nhận cuối cùng khi trả xong. Nếu người mua cần đứng tên ngay, ví dụ để đăng ký sử dụng một thiết bị, thì thoả thuận chuyển quyền sở hữu ngay khi giao.
Mức chậm bao lâu thì người bán được đòi lại. Một kỳ chậm vài ngày không nên là lý do lấy lại món đồ. Ghi rõ số kỳ chậm và thời gian báo trước giúp người mua có thời gian xoay xở.
Khi nào nên hỏi người có chuyên môn
Phần lớn giao dịch trả góp giữa người quen có giá trị vừa phải và giải quyết được bằng thương lượng. Nhưng có những tình huống nên hỏi ý kiến người làm nghề luật trước khi làm tiếp: món đồ có giá trị lớn như máy móc sản xuất, thiết bị nông nghiệp; người mua đã đem món đồ bán hoặc cầm cố cho người khác; người mua mất, và người thừa kế không thừa nhận khoản nợ; hoặc hai bên đã ký những điều khoản mà bạn không chắc có hợp lệ.
Trong những trường hợp đó, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn, mang theo tờ giấy trả góp, bảng theo dõi tiền đã trả và toàn bộ tin nhắn. Người có chuyên môn sẽ xem bảo lưu quyền sở hữu của bạn có giá trị với người thứ ba hay không, và bước nào nên làm trước để không tự đặt mình vào thế sai.
Một nguyên tắc chung cho cả hai phía: không giải quyết bằng cách đến nhà gây áp lực, đăng thông tin cá nhân của người kia lên mạng, hay nhắn tin đe doạ. Những việc đó có thể khiến người đang đòi tiền chính đáng lại phải chịu trách nhiệm pháp lý.
Câu hỏi thường gặp
Bán trả góp cho người quen mà chỉ nói miệng thì có giá trị không?
Bộ luật Dân sự yêu cầu hợp đồng mua trả chậm, trả dần phải lập thành văn bản. Thiếu văn bản, giao dịch mua bán vẫn có thể được công nhận theo những gì hai bên đã thực hiện, nhưng người bán rất khó chứng minh lịch trả và quyền giữ sở hữu. Nên viết giấy hoặc ít nhất xác nhận đủ nội dung bằng tin nhắn.
Món đồ hỏng khi người mua chưa trả xong thì có phải trả tiếp không?
Theo quy định, người mua trả góp được dùng món đồ và chịu rủi ro trong thời gian sử dụng, trừ khi hai bên thoả thuận khác. Nếu hỏng vì nguyên nhân khách quan, người mua vẫn trả tiếp. Nếu hỏng do khuyết tật có từ trước mà người bán không nói, người mua có quyền yêu cầu người bán chịu trách nhiệm về khuyết tật đó.
Người mua bán món đồ cho người khác khi chưa trả đủ thì người bán làm gì?
Nếu giấy có điều khoản bảo lưu quyền sở hữu, người mua chưa phải chủ nên không có quyền bán. Việc đòi lại từ người mua sau còn tuỳ người đó có ngay tình hay không và loại tài sản. Tình huống này nên hỏi người có chuyên môn sớm, kèm giấy tờ và tin nhắn.
Có được tính lãi trên số tiền còn nợ mỗi tháng không?
Bán trả góp giữa cá nhân nên ghi một tổng giá đã gồm phần chênh do trả chậm, thay vì tính lãi phần trăm hằng tháng như cho vay. Lãi chỉ nên áp khi người mua chậm trả so với lịch, và mức lãi chậm trả thoả thuận không được vượt trần 20%/năm theo Bộ luật Dân sự.
Người bán có được giữ giấy tờ tuỳ thân của người mua cho tới khi trả xong không?
Giấy tờ tuỳ thân không phải tài sản để cầm giữ, và việc giữ giấy tờ của người khác có thể vi phạm quy định về căn cước. Bảo lưu quyền sở hữu, bảng theo dõi tiền trả và chữ ký của người thân bảo lãnh là những cách an toàn hơn để bảo đảm.
Trả xong rồi thì người mua cần giấy gì?
Người mua nên đề nghị người bán ghi xác nhận đã nhận đủ tiền và quyền sở hữu món đồ đã chuyển cho người mua, ký ngay trên tờ giấy trả góp hoặc trên một tờ riêng. Nếu món đồ có giấy tờ đi kèm như phiếu bảo hành, hoá đơn gốc, người bán giao lại cùng lúc.